Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 30
Sūtrasthāna
sarva-śastrānu-śastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat |
chedya-bhedyādi-karmāṇi kurute viṣameṣv api
duḥkhāvacārya-śāstreṣu tena siddhim a-yātsu ca |
ati-kṛcchreṣu rogeṣu yac ca pāne 'pi yujyate
30.2bv tena siddhiṃ na yātsu ca
sa peyo 'rśo-'gni-sādāśma-gulmodara-garādiṣu |
yojyaḥ sākṣān maṣa-śvitra-bāhyārśaḥ-kuṣṭha-suptiṣu
bhagandarārbuda-granthi-duṣṭa-nāḍī-vraṇādiṣu |
na tūbhayo 'pi yoktavyaḥ pitte rakte cale '-bale
30.4av bhagandarāpacī-granthi- 30.4dv pitte rakte bale '-bale
jvare 'tīsāre hṛn-mūrdha-roge pāṇḍv-āmaye '-rucau |
timire kṛta-saṃśuddhau śvayathau sarva-gātra-ge
30.5dv śvayathau sarva-gātra-je
bhīru-garbhiṇy-ṛtu-matī-prodvṛtta-phala-yoniṣu |
a-jīrṇe 'nne śiśau vṛddhe dhamanī-saṃdhi-marmasu
taruṇāsthi-sirā-snāyu-sevanī-gala-nābhiṣu |
deśe 'lpa-māṃse vṛṣaṇa-meḍhra-sroto-nakhāntare
30.7cv deśe 'lpa-māṃse vṛṣaṇe 30.7dv meḍhre sroto-nakhāntare
vartma-rogād ṛte 'kṣṇoś ca śīta-varṣoṣṇa-dur-dine |
kāla-muṣkaka-śamyāka-kadalī-pāribhadrakān
aśvakarṇa-mahāvṛkṣa-palāśāsphota-vṛkṣakān |
indravṛkṣārka-pūtīka-naktamālāśvamārakān
kākajaṅghām apāmārgam agnimanthāgni-tilvakān |
sārdrān sa-mūla-śākhādīn khaṇḍa-śaḥ parikalpitān
kośātakīs catasraś ca śūkaṃ nālaṃ yavasya ca |
nivāte nicayī-kṛtya pṛthak tāni śilā-tale
30.11bv śūka-nālaṃ yavasya ca
prakṣipya muṣkaka-caye sudhāśmāni ca dīpayet |
tatas tilānāṃ kutalair dagdhvāgnau vigate pṛthak
30.12cv tatas tilānāṃ kutilair 30.12cv tatas tilānāṃ kuntālair
kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma droṇaṃ tv itara-bhasmanaḥ |
muṣkakottaram ādāya praty-ekaṃ jala-mūtrayoḥ
30.13bv droṇaṃ cetara-bhasmanaḥ
gālayed ardha-bhāreṇa mahatā vāsasā ca tat |
yāvat picchila-raktācchas tīkṣṇo jātas tadā ca tam
gṛhītvā kṣāra-niṣyandaṃ pacel lauhyāṃ vighaṭṭayan |
pacyamāne tatas tasmiṃs tāḥ sudhā-bhasma-śarkarāḥ
śuktīḥ kṣīra-pakaṃ śaṅkha-nābhīś cāyasa-bhājane |
kṛtvāgni-varṇān bahu-śaḥ kṣārotthe kuḍavonmite
30.16bv ṃnābhīṃś cāyasa-bhājane 30.16cv kṣārācche kuḍavonmite
nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet |
ślakṣṇaṃ śakṛd dakṣa-śikhi-gṛdhra-kaṅka-kapota-jam
catuṣ-pāt-pakṣi-pittāla-manohvā-lavaṇāni ca |
paritaḥ su-tarāṃ cāto darvyā tam avaghaṭtayet
sa-bāṣpaiś ca yadottiṣṭhed budbudair leha-vad ghanaḥ |
avatārya tadā śīto yava-rāśāv ayo-maye
30.19av sa-bāṣpaiś ca yadā tiṣṭhed
30.19cv avatārya tataḥ śīte 30.19cv avatārya tataḥ śīto 30.19cv avatārya tadā
śīte
sthāpyo 'yaṃ madhyamaḥ kṣāro na tu piṣṭvā kṣipen mṛdau |
nirvāpyāpanayet tīkṣṇe pūrva-vat prativāpanam
tathā lāṅgalikā-dantī-citrakātiviṣā-vacāḥ |
svarjikā-kanakakṣīrī-hiṅgu-pūtika-pallavāḥ
tālapattrī viḍaṃ ceti sapta-rātrāt paraṃ tu saḥ |
yojyas tīkṣṇo 'nila-śleṣma-medo-jeṣv arbudādiṣu
30.22av tālapattrī viḍaṅgaṃ ca
madhyeṣv eṣv eva madhyo 'nyaḥ pittāsra-guda-janmasu |
balārthaṃ kṣīṇa-pānīye kṣārāmbu punar āvapet
30.23av madhyeṣv eva ca madhyo 'nyaḥ 30.23av madhyeṣv eṣu ca madhyo
'nyaḥ
30.23bv pittāsṛg-guda-janmasu
nāti-tīkṣṇa-mṛduḥ ślakṣṇaḥ picchilaḥ śīghra-gaḥ sitaḥ |
śikharī sukha-nirvāpyo na viṣyandī na cāti-ruk
30.24av nāti-tīkṣṇo mṛduḥ ślakṣṇaḥ
kṣāro daśa-guṇaḥ śastra-tejasor api karma-kṛt |
ācūṣann iva saṃrambhād gātram āpīḍayann iva
sarvato 'nusaran doṣān unmūlayati mūlataḥ |
karma kṛtvā gata-rujaḥ svayaṃ evopaśāmyati
kṣāra-sādhye gade chinne likhite srāvite 'tha-vā |
kṣāraṃ śalākayā dattvā plota-prāvṛta-dehayā
30.27dv plota-plāvita-dehayā
mātrā-śatam upekṣeta tatrārśaḥsv āvṛtānanam |
hastena yantraṃ kurvīta vartma-rogeṣu vartmanī
nirbhujya picunācchādya kṛṣṇa-bhāgaṃ vinikṣipet |
padma-pattra-tanuḥ kṣāra-lepo ghrāṇārbudeṣu ca
30.29dv -lepo ghrāṇārbudeṣu tu
praty-ādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgra-nāsikām |
mātrā vidhāryaḥ pañcāśat tad-vad arśasi karṇa-je
30.30bv samunnasyāgra-nāsikām 30.30cv mātrā vidhārya pañcāśat 30.30cv
mātrā vidhāryāḥ pañcāśat
kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca |
su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ tat payo-mastu-kāñjikaiḥ
30.31av kṣāraṃ pramārjanenāśu
nirvāpayet tataḥ sājyaiḥ svādu-śītaiḥ pradehayet |
abhiṣyandīni bhojyāni bhojyāni kledanāya ca
yadi ca sthira-mūla-tvāt kṣāra-dagdhaṃ na śīryate |
dhānyāmla-bīja-yaṣṭy-āhva-tilair ālepayet tataḥ
tila-kalkaḥ sa-madhuko ghṛtākto vraṇa-ropaṇaḥ |
pakva-jambv-asitaṃ sannaṃ samyag-dagdhaṃ viparyaye
30.34cv pakva-jambū-nibhaṃ sannaṃ
tāmra-tā-toda-kaṇḍv-ādyair dur-dagdhaṃ taṃ punar dahet |
ati-dagdhe sraved raktaṃ mūrchā-dāha-jvarādayaḥ
30.35bv dur-dagdhaṃ tat punar dahet
gude viśeṣād viṇ-mūtra-saṃrodho 'ti-pravartanam |
puṃs-tvopaghāto mṛtyur vā gudasya śātanād dhruvam
30.36dv gudasya śātanaṃ dhruvam 30.36dv gudasya sadanād dhruvam
30.36dv gudasya sadanaṃ dhruvam
nāsāyāṃ nāsikā-vaṃśa-daraṇākuñcanodbhavaḥ |
bhavec ca viṣayā-jñānaṃ tad-vac chrotrādikeṣv api
viśeṣād atra seko 'mlair lepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ |
vāta-pitta-harā ceṣṭā sarvaiva śiśirā kriyā
amlo hi śītaḥ sparśena kṣāras tenopasaṃhitaḥ |
yāty āśu svādu-tāṃ tasmād amlair nirvāpayet-tarām
viṣāgni-śastrāśani-mṛtyu-tulyaḥ kṣāro bhaved alpam ati-prayuktaḥ |
rogān nihanyād a-cireṇa ghorān sa dhī-matā samyag-anuprayukto || 39+(1) ||
agniḥ kṣārād api śreṣṭhas tad-dagdhānām a-saṃbhavāt |
bheṣaja-kṣāra-śastraiś ca na siddhānāṃ prasādhanāt
tvaci māṃse sirā-snāyu-saṃdhy-asthiṣu sa yujyate |
maṣāṅga-glāni-mūrdhārti-mantha-kīla-tilādiṣu
30.41bv -saṃdhy-asthiṣu sa yojyate
tvag-dāho varti-go-danta-sūrya-kānta-śarādibhiḥ |
arśo-bhagandara-granthi-nāḍī-duṣṭa-vraṇādiṣu
māṃsa-dāho madhu-sneha-jāmbavauṣṭha-guḍādibhiḥ |
śliṣṭa-vartmany asṛk-srāva-nīly-a-samyag-vyadhādiṣu
30.43cv śliṣṭa-vartmany asṛk-srāve 30.43dv nīly-a-samyag-vyadhādiṣu
sirādi-dāhas tair eva na dahet kṣāra-vāritān |
antaḥ-śalyāsṛjo bhinna-koṣṭhān bhūri-vraṇāturān
30.44bv na dahet kṣāra-varjitān
su-dagdhaṃ ghṛta-madhv-aktaṃ snigdha-śītaiḥ pradehayet |
tasya liṅgaṃ sthite rakte śabda-val lasikānvitam
pakva-tāla-kapotābhaṃ su-rohaṃ nāti-vedanam |
pramāda-dagdha-vat sarvaṃ dur-dagdhāty-artha-dagdhayoḥ
catur-dhā tat tu tucchena saha tucchasya lakṣaṇam |
tvag vi-varṇoṣyate 'ty-arthaṃ na ca sphoṭa-samudbhavaḥ
30.47av catur-dhā tac ca tucchena 30.47av catur-dhā tat tu tutthena 30.47av
catur-dhā tatra tucchena
30.47bv saha tutthasya lakṣaṇam
sa-sphoṭa-dāha-tīvroṣaṃ dur-dagdham ati-dāhataḥ |
māṃsa-lambana-saṃkoca-dāha-dhūpana-vedanāḥ
sirādi-nāśas tṛṇ-mūrchā-vraṇa-gāmbhīrya-mṛtyavaḥ |
tucchasyāgni-pratapanaṃ kāryam uṣṇaṃ ca bheṣajam
30.49av sirādi-nāśa-tṛṇ-mūrchā- 30.49cv tutthasyāgni-pratapanaṃ
styāne 'sre vedanāty-arthaṃ vilīne manda-tā rujaḥ |
dur-dagdhe śītam uṣṇaṃ ca yuñjyād ādau tato himam
samyag-dagdhe tavakṣīrī-plakṣa-candana-gairikaiḥ |
limpet sājyāmṛtair ūrdhvaṃ pitta-vidradhi-vat kriyā
30.51av samyag-dagdhe tukākṣīrī- 30.51dv pitta-vidradhi-vat kriyām 30.51dv
pitta-vidradhi-vat kriyāḥ
ati-dagdhe drutaṃ kuryāt sarvaṃ pitta-visarpa-vat |
sneha-dagdhe bhṛśa-taraṃ rūkṣaṃ tatra tu yojayet
śastra-kṣārāgnayo yasmān mṛtyoḥ paramam āyudham |
a-pramatto bhiṣak tasmāt tān samyag avacārayet || 52+(1) ||
30.52+(1)dv tat samyag avacārayet
samāpyate sthānam idaṃ hṛdayasya rahasya-vat |
atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0