અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 30

સૂત્રસ્થાન
સર્વ-શસ્ત્રાનુ-શસ્ત્રાણાં ક્ષારઃ શ્રેષ્ઠો બહૂનિ યત્ ।
છેદ્ય-ભેદ્યાદિ-કર્માણિ કુરુતે વિષમેષ્વ્ અપિ

દુઃખાવચાર્ય-શાસ્ત્રેષુ તેન સિદ્ધિમ્ અ-યાત્સુ ચ ।
અતિ-કૃચ્છ્રેષુ રોગેષુ યચ્ ચ પાને ઽપિ યુજ્યતે

30.2બ્વ્ તેન સિદ્ધિં ન યાત્સુ ચ
સ પેયો ઽર્શો-ઽગ્નિ-સાદાશ્મ-ગુલ્મોદર-ગરાદિષુ ।
યોજ્યઃ સાક્ષાન્ મષ-શ્વિત્ર-બાહ્યાર્શઃ-કુષ્ઠ-સુપ્તિષુ

ભગન્દરાર્બુદ-ગ્રન્થિ-દુષ્ટ-નાડી-વ્રણાદિષુ ।
ન તૂભયો ઽપિ યોક્તવ્યઃ પિત્તે રક્તે ચલે ઽ-બલે

30.4અવ્ ભગન્દરાપચી-ગ્રન્થિ- 30.4દ્વ્ પિત્તે રક્તે બલે ઽ-બલે
જ્વરે ઽતીસારે હૃન્-મૂર્ધ-રોગે પાણ્ડ્વ્-આમયે ઽ-રુચૌ ।
તિમિરે કૃત-સંશુદ્ધૌ શ્વયથૌ સર્વ-ગાત્ર-ગે

30.5દ્વ્ શ્વયથૌ સર્વ-ગાત્ર-જે
ભીરુ-ગર્ભિણ્ય્-ઋતુ-મતી-પ્રોદ્વૃત્ત-ફલ-યોનિષુ ।
અ-જીર્ણે ઽન્ને શિશૌ વૃદ્ધે ધમની-સંધિ-મર્મસુ

તરુણાસ્થિ-સિરા-સ્નાયુ-સેવની-ગલ-નાભિષુ ।
દેશે ઽલ્પ-માંસે વૃષણ-મેઢ્ર-સ્રોતો-નખાન્તરે

30.7ચ્વ્ દેશે ઽલ્પ-માંસે વૃષણે 30.7દ્વ્ મેઢ્રે સ્રોતો-નખાન્તરે
વર્ત્મ-રોગાદ્ ઋતે ઽક્ષ્ણોશ્ ચ શીત-વર્ષોષ્ણ-દુર્-દિને ।
કાલ-મુષ્કક-શમ્યાક-કદલી-પારિભદ્રકાન્

અશ્વકર્ણ-મહાવૃક્ષ-પલાશાસ્ફોત-વૃક્ષકાન્ ।
ઇન્દ્રવૃક્ષાર્ક-પૂતીક-નક્તમાલાશ્વમારકાન્

કાકજઙ્ઘામ્ અપામાર્ગમ્ અગ્નિમન્થાગ્નિ-તિલ્વકાન્ ।
સાર્દ્રાન્ સ-મૂલ-શાખાદીન્ ખણ્ડ-શઃ પરિકલ્પિતાન્

કોશાતકીસ્ ચતસ્રશ્ ચ શૂકં નાલં યવસ્ય ચ ।
નિવાતે નિચયી-કૃત્ય પૃથક્ તાનિ શિલા-તલે

30.11બ્વ્ શૂક-નાલં યવસ્ય ચ
પ્રક્ષિપ્ય મુષ્કક-ચયે સુધાશ્માનિ ચ દીપયેત્ ।
તતસ્ તિલાનાં કુતલૈર્ દગ્ધ્વાગ્નૌ વિગતે પૃથક્

30.12ચ્વ્ તતસ્ તિલાનાં કુતિલૈર્ 30.12ચ્વ્ તતસ્ તિલાનાં કુન્તાલૈર્
કૃત્વા સુધાશ્મનાં ભસ્મ દ્રોણં ત્વ્ ઇતર-ભસ્મનઃ ।
મુષ્કકોત્તરમ્ આદાય પ્રત્ય્-એકં જલ-મૂત્રયોઃ

30.13બ્વ્ દ્રોણં ચેતર-ભસ્મનઃ
ગાલયેદ્ અર્ધ-ભારેણ મહતા વાસસા ચ તત્ ।
યાવત્ પિચ્છિલ-રક્તાચ્છસ્ તીક્ષ્ણો જાતસ્ તદા ચ તમ્

ગૃહીત્વા ક્ષાર-નિષ્યન્દં પચેલ્ લૌહ્યાં વિઘટ્ટયન્ ।
પચ્યમાને તતસ્ તસ્મિંસ્ તાઃ સુધા-ભસ્મ-શર્કરાઃ

શુક્તીઃ ક્ષીર-પકં શઙ્ખ-નાભીશ્ ચાયસ-ભાજને ।
કૃત્વાગ્નિ-વર્ણાન્ બહુ-શઃ ક્ષારોત્થે કુડવોન્મિતે

30.16બ્વ્ ંનાભીંશ્ ચાયસ-ભાજને 30.16ચ્વ્ ક્ષારાચ્છે કુડવોન્મિતે
નિર્વાપ્ય પિષ્ટ્વા તેનૈવ પ્રતીવાપં વિનિક્ષિપેત્ ।
શ્લક્ષ્ણં શકૃદ્ દક્ષ-શિખિ-ગૃધ્ર-કઙ્ક-કપોત-જમ્

ચતુષ્-પાત્-પક્ષિ-પિત્તાલ-મનોહ્વા-લવણાનિ ચ ।
પરિતઃ સુ-તરાં ચાતો દર્વ્યા તમ્ અવઘટ્તયેત્

સ-બાષ્પૈશ્ ચ યદોત્તિષ્ઠેદ્ બુદ્બુદૈર્ લેહ-વદ્ ઘનઃ ।
અવતાર્ય તદા શીતો યવ-રાશાવ્ અયો-મયે

30.19અવ્ સ-બાષ્પૈશ્ ચ યદા તિષ્ઠેદ્
30.19ચ્વ્ અવતાર્ય તતઃ શીતે 30.19ચ્વ્ અવતાર્ય તતઃ શીતો 30.19ચ્વ્ અવતાર્ય તદા
શીતે
સ્થાપ્યો ઽયં મધ્યમઃ ક્ષારો ન તુ પિષ્ટ્વા ક્ષિપેન્ મૃદૌ ।
નિર્વાપ્યાપનયેત્ તીક્ષ્ણે પૂર્વ-વત્ પ્રતિવાપનમ્

તથા લાઙ્ગલિકા-દન્તી-ચિત્રકાતિવિષા-વચાઃ ।
સ્વર્જિકા-કનકક્ષીરી-હિઙ્ગુ-પૂતિક-પલ્લવાઃ

તાલપત્ત્રી વિડં ચેતિ સપ્ત-રાત્રાત્ પરં તુ સઃ ।
યોજ્યસ્ તીક્ષ્ણો ઽનિલ-શ્લેષ્મ-મેદો-જેષ્વ્ અર્બુદાદિષુ

30.22અવ્ તાલપત્ત્રી વિડઙ્ગં ચ
મધ્યેષ્વ્ એષ્વ્ એવ મધ્યો ઽન્યઃ પિત્તાસ્ર-ગુદ-જન્મસુ ।
બલાર્થં ક્ષીણ-પાનીયે ક્ષારામ્બુ પુનર્ આવપેત્

30.23અવ્ મધ્યેષ્વ્ એવ ચ મધ્યો ઽન્યઃ 30.23અવ્ મધ્યેષ્વ્ એષુ ચ મધ્યો
ઽન્યઃ
30.23બ્વ્ પિત્તાસૃગ્-ગુદ-જન્મસુ
નાતિ-તીક્ષ્ણ-મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ પિચ્છિલઃ શીઘ્ર-ગઃ સિતઃ ।
શિખરી સુખ-નિર્વાપ્યો ન વિષ્યન્દી ન ચાતિ-રુક્

30.24અવ્ નાતિ-તીક્ષ્ણો મૃદુઃ શ્લક્ષ્ણઃ
ક્ષારો દશ-ગુણઃ શસ્ત્ર-તેજસોર્ અપિ કર્મ-કૃત્ ।
આચૂષન્ન્ ઇવ સંરમ્ભાદ્ ગાત્રમ્ આપીડયન્ન્ ઇવ

સર્વતો ઽનુસરન્ દોષાન્ ઉન્મૂલયતિ મૂલતઃ ।
કર્મ કૃત્વા ગત-રુજઃ સ્વયં એવોપશામ્યતિ

ક્ષાર-સાધ્યે ગદે છિન્ને લિખિતે સ્રાવિતે ઽથ-વા ।
ક્ષારં શલાકયા દત્ત્વા પ્લોત-પ્રાવૃત-દેહયા

30.27દ્વ્ પ્લોત-પ્લાવિત-દેહયા
માત્રા-શતમ્ ઉપેક્ષેત તત્રાર્શઃસ્વ્ આવૃતાનનમ્ ।
હસ્તેન યન્ત્રં કુર્વીત વર્ત્મ-રોગેષુ વર્ત્મની

નિર્ભુજ્ય પિચુનાચ્છાદ્ય કૃષ્ણ-ભાગં વિનિક્ષિપેત્ ।
પદ્મ-પત્ત્ર-તનુઃ ક્ષાર-લેપો ઘ્રાણાર્બુદેષુ ચ

30.29દ્વ્ -લેપો ઘ્રાણાર્બુદેષુ તુ
પ્રત્ય્-આદિત્યં નિષણ્ણસ્ય સમુન્નમ્યાગ્ર-નાસિકામ્ ।
માત્રા વિધાર્યઃ પઞ્ચાશત્ તદ્-વદ્ અર્શસિ કર્ણ-જે

30.30બ્વ્ સમુન્નસ્યાગ્ર-નાસિકામ્ 30.30ચ્વ્ માત્રા વિધાર્ય પઞ્ચાશત્ 30.30ચ્વ્
માત્રા વિધાર્યાઃ પઞ્ચાશત્
ક્ષારં પ્રમાર્જનેનાનુ પરિમૃજ્યાવગમ્ય ચ ।
સુ-દગ્ધં ઘૃત-મધ્વ્-અક્તં તત્ પયો-મસ્તુ-કાઞ્જિકૈઃ

30.31અવ્ ક્ષારં પ્રમાર્જનેનાશુ
નિર્વાપયેત્ તતઃ સાજ્યૈઃ સ્વાદુ-શીતૈઃ પ્રદેહયેત્ ।
અભિષ્યન્દીનિ ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ ક્લેદનાય ચ

યદિ ચ સ્થિર-મૂલ-ત્વાત્ ક્ષાર-દગ્ધં ન શીર્યતે ।
ધાન્યામ્લ-બીજ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-તિલૈર્ આલેપયેત્ તતઃ

તિલ-કલ્કઃ સ-મધુકો ઘૃતાક્તો વ્રણ-રોપણઃ ।
પક્વ-જમ્બ્વ્-અસિતં સન્નં સમ્યગ્-દગ્ધં વિપર્યયે

30.34ચ્વ્ પક્વ-જમ્બૂ-નિભં સન્નં
તામ્ર-તા-તોદ-કણ્ડ્વ્-આદ્યૈર્ દુર્-દગ્ધં તં પુનર્ દહેત્ ।
અતિ-દગ્ધે સ્રવેદ્ રક્તં મૂર્છા-દાહ-જ્વરાદયઃ

30.35બ્વ્ દુર્-દગ્ધં તત્ પુનર્ દહેત્
ગુદે વિશેષાદ્ વિણ્-મૂત્ર-સંરોધો ઽતિ-પ્રવર્તનમ્ ।
પુંસ્-ત્વોપઘાતો મૃત્યુર્ વા ગુદસ્ય શાતનાદ્ ધ્રુવમ્

30.36દ્વ્ ગુદસ્ય શાતનં ધ્રુવમ્ 30.36દ્વ્ ગુદસ્ય સદનાદ્ ધ્રુવમ્
30.36દ્વ્ ગુદસ્ય સદનં ધ્રુવમ્
નાસાયાં નાસિકા-વંશ-દરણાકુઞ્ચનોદ્ભવઃ ।
ભવેચ્ ચ વિષયા-જ્ઞાનં તદ્-વચ્ છ્રોત્રાદિકેષ્વ્ અપિ

વિશેષાદ્ અત્ર સેકો ઽમ્લૈર્ લેપો મધુ ઘૃતં તિલાઃ ।
વાત-પિત્ત-હરા ચેષ્ટા સર્વૈવ શિશિરા ક્રિયા

અમ્લો હિ શીતઃ સ્પર્શેન ક્ષારસ્ તેનોપસંહિતઃ ।
યાત્ય્ આશુ સ્વાદુ-તાં તસ્માદ્ અમ્લૈર્ નિર્વાપયેત્-તરામ્

વિષાગ્નિ-શસ્ત્રાશનિ-મૃત્યુ-તુલ્યઃ ક્ષારો ભવેદ્ અલ્પમ્ અતિ-પ્રયુક્તઃ ।
રોગાન્ નિહન્યાદ્ અ-ચિરેણ ઘોરાન્ સ ધી-મતા સમ્યગ્-અનુપ્રયુક્તો ॥ 39+(1) ॥
અગ્નિઃ ક્ષારાદ્ અપિ શ્રેષ્ઠસ્ તદ્-દગ્ધાનામ્ અ-સંભવાત્ ।
ભેષજ-ક્ષાર-શસ્ત્રૈશ્ ચ ન સિદ્ધાનાં પ્રસાધનાત્

ત્વચિ માંસે સિરા-સ્નાયુ-સંધ્ય્-અસ્થિષુ સ યુજ્યતે ।
મષાઙ્ગ-ગ્લાનિ-મૂર્ધાર્તિ-મન્થ-કીલ-તિલાદિષુ

30.41બ્વ્ -સંધ્ય્-અસ્થિષુ સ યોજ્યતે
ત્વગ્-દાહો વર્તિ-ગો-દન્ત-સૂર્ય-કાન્ત-શરાદિભિઃ ।
અર્શો-ભગન્દર-ગ્રન્થિ-નાડી-દુષ્ટ-વ્રણાદિષુ

માંસ-દાહો મધુ-સ્નેહ-જામ્બવૌષ્ઠ-ગુડાદિભિઃ ।
શ્લિષ્ટ-વર્ત્મન્ય્ અસૃક્-સ્રાવ-નીલ્ય્-અ-સમ્યગ્-વ્યધાદિષુ

30.43ચ્વ્ શ્લિષ્ટ-વર્ત્મન્ય્ અસૃક્-સ્રાવે 30.43દ્વ્ નીલ્ય્-અ-સમ્યગ્-વ્યધાદિષુ
સિરાદિ-દાહસ્ તૈર્ એવ ન દહેત્ ક્ષાર-વારિતાન્ ।
અન્તઃ-શલ્યાસૃજો ભિન્ન-કોષ્ઠાન્ ભૂરિ-વ્રણાતુરાન્

30.44બ્વ્ ન દહેત્ ક્ષાર-વર્જિતાન્
સુ-દગ્ધં ઘૃત-મધ્વ્-અક્તં સ્નિગ્ધ-શીતૈઃ પ્રદેહયેત્ ।
તસ્ય લિઙ્ગં સ્થિતે રક્તે શબ્દ-વલ્ લસિકાન્વિતમ્

પક્વ-તાલ-કપોતાભં સુ-રોહં નાતિ-વેદનમ્ ।
પ્રમાદ-દગ્ધ-વત્ સર્વં દુર્-દગ્ધાત્ય્-અર્થ-દગ્ધયોઃ

ચતુર્-ધા તત્ તુ તુચ્છેન સહ તુચ્છસ્ય લક્ષણમ્ ।
ત્વગ્ વિ-વર્ણોષ્યતે ઽત્ય્-અર્થં ન ચ સ્ફોટ-સમુદ્ભવઃ

30.47અવ્ ચતુર્-ધા તચ્ ચ તુચ્છેન 30.47અવ્ ચતુર્-ધા તત્ તુ તુત્થેન 30.47અવ્
ચતુર્-ધા તત્ર તુચ્છેન
30.47બ્વ્ સહ તુત્થસ્ય લક્ષણમ્
સ-સ્ફોટ-દાહ-તીવ્રોષં દુર્-દગ્ધમ્ અતિ-દાહતઃ ।
માંસ-લમ્બન-સંકોચ-દાહ-ધૂપન-વેદનાઃ

સિરાદિ-નાશસ્ તૃણ્-મૂર્છા-વ્રણ-ગામ્ભીર્ય-મૃત્યવઃ ।
તુચ્છસ્યાગ્નિ-પ્રતપનં કાર્યમ્ ઉષ્ણં ચ ભેષજમ્

30.49અવ્ સિરાદિ-નાશ-તૃણ્-મૂર્છા- 30.49ચ્વ્ તુત્થસ્યાગ્નિ-પ્રતપનં
સ્ત્યાને ઽસ્રે વેદનાત્ય્-અર્થં વિલીને મન્દ-તા રુજઃ ।
દુર્-દગ્ધે શીતમ્ ઉષ્ણં ચ યુઞ્જ્યાદ્ આદૌ તતો હિમમ્

સમ્યગ્-દગ્ધે તવક્ષીરી-પ્લક્ષ-ચન્દન-ગૈરિકૈઃ ।
લિમ્પેત્ સાજ્યામૃતૈર્ ઊર્ધ્વં પિત્ત-વિદ્રધિ-વત્ ક્રિયા

30.51અવ્ સમ્યગ્-દગ્ધે તુકાક્ષીરી- 30.51દ્વ્ પિત્ત-વિદ્રધિ-વત્ ક્રિયામ્ 30.51દ્વ્
પિત્ત-વિદ્રધિ-વત્ ક્રિયાઃ
અતિ-દગ્ધે દ્રુતં કુર્યાત્ સર્વં પિત્ત-વિસર્પ-વત્ ।
સ્નેહ-દગ્ધે ભૃશ-તરં રૂક્ષં તત્ર તુ યોજયેત્

શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નયો યસ્માન્ મૃત્યોઃ પરમમ્ આયુધમ્ ।
અ-પ્રમત્તો ભિષક્ તસ્માત્ તાન્ સમ્યગ્ અવચારયેત્ ॥ 52+(1) ॥
30.52+(1)દ્વ્ તત્ સમ્યગ્ અવચારયેત્
સમાપ્યતે સ્થાનમ્ ઇદં હૃદયસ્ય રહસ્ય-વત્ ।
અત્રાર્થાઃ સૂત્રિતાઃ સૂક્ષ્માઃ પ્રતન્યન્તે હિ સર્વતઃ