અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 3

સૂત્રસ્થાન
માસૈર્ દ્વિ-સંખ્યૈર્ માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ ષડ્ ઋતવઃ સ્મૃતાઃ ।
શિશિરો ઽથ વસન્તશ્ ચ ગ્રીષ્મો વર્ષા-શરદ્-ધિમાઃ

શિશિરાદ્યાસ્ ત્રિભિસ્ તૈસ્ તુ વિદ્યાદ્ અયનમ્ ઉત્તરમ્ ।
આદાનં ચ તદ્ આદત્તે નૃણાં પ્રતિ-દિનં બલમ્

તસ્મિન્ હ્ય્ અત્ય્-અર્થ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષા માર્ગ-સ્વ-ભાવતઃ ।
આદિત્ય-પવનાઃ સૌમ્યાન્ ક્ષપયન્તિ ગુણાન્ ભુવઃ

તિક્તઃ કષાયઃ કટુકો બલિનો ઽત્ર રસાઃ ક્રમાત્ ।
તસ્માદ્ આદાનમ્ આગ્નેયમ્ ઋતવો દક્ષિણાયનમ્

વર્ષાદયો વિસર્ગશ્ ચ યદ્ બલં વિસૃજત્ય્ અયમ્ ।
સૌમ્ય-ત્વાદ્ અત્ર સોમો હિ બલ-વાન્ હીયતે રવિઃ

મેઘ-વૃષ્ટ્ય્-અનિલૈઃ શીતૈઃ શાન્ત-તાપે મહી-તલે ।
સ્નિગ્ધાશ્ ચેહામ્લ-લવણ-મધુરા બલિનો રસાઃ

શીતે ઽગ્ર્યં વૃષ્ટિ-ઘર્મે ઽલ્પં બલં મધ્યં તુ શેષયોઃ ।
બલિનઃ શીત-સંરોધાદ્ ધેમન્તે પ્રબલો ઽનલઃ

ભવત્ય્ અલ્પેન્ધનો ધાતૂન્ સ પચેદ્ વાયુનેરિતઃ ।
અતો હિમે ઽસ્મિન્ સેવેત સ્વાદ્વ્-અમ્લ-લવણાન્ રસાન્

દૈર્ઘ્યાન્ નિશાનામ્ એતર્હિ પ્રાતર્ એવ બુભુક્ષિતઃ ।
અવશ્ય-કાર્યં સંભાવ્ય યથોક્તં શીલયેદ્ અનુ

વાત-ઘ્ન-તૈલૈર્ અભ્યઙ્ગં મૂર્ધ્નિ તૈલં વિમર્દનમ્ ।
નિયુદ્ધં કુશલૈઃ સાર્ધં પાદાઘાતં ચ યુક્તિતઃ

3.10બ્વ્ મૂર્ધ-તૈલં વિમર્દનમ્
કષાયાપહૃત-સ્નેહસ્ તતઃ સ્નાતો યથા-વિધિ ।
કુઙ્કુમેન સ-દર્પેણ પ્રદિગ્ધો ઽગુરુ-ધૂપિતઃ

રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ પલં પુષ્ટં ગૌડમ્ અચ્છ-સુરાં સુરામ્ ।
ગોધૂમ-પિષ્ટ-માષેક્ષુ-ક્ષીરોત્થ-વિકૃતીઃ શુભાઃ

નવમ્ અન્નં વસાં તૈલં શૌચ-કાર્યે સુખોદકમ્ ।
પ્રાવારાજિન-કૌશેય-પ્રવેણી-કૌચવાસ્તૃતમ્

3.13દ્વ્ -પ્રવેણી-કુથકાસ્તૃતમ્
ઉષ્ણ-સ્વ-ભાવૈર્ લઘુભિઃ પ્રાવૃતઃ શયનં ભજેત્ ।
યુક્ત્યાર્ક-કિરણાન્ સ્વેદં પાદ-ત્રાણં ચ સર્વ-દા

પીવરોરુ-સ્તન-શ્રોણ્યઃ સ-મદાઃ પ્રમદાઃ પ્રિયાઃ ।
હરન્તિ શીતમ્ ઉષ્ણાઙ્ગ્યો ધૂપ-કુઙ્કુમ-યૌવનૈઃ

અઙ્ગાર-તાપ-સંતપ્ત-ગર્ભ-ભૂ-વેશ્મ-ચારિણઃ ।
શીત-પારુષ્ય-જનિતો ન દોષો જાતુ જાયતે

અયમ્ એવ વિધિઃ કાર્યઃ શિશિરે ઽપિ વિશેષતઃ ।
તદા હિ શીતમ્ અધિકં રૌક્ષ્યં ચાદાન-કાલ-જમ્

કફશ્ ચિતો હિ શિશિરે વસન્તે ઽર્કાંશુ-તાપિતઃ ।
હત્વાગ્નિં કુરુતે રોગાન્ અતસ્ તં ત્વરયા ત્યજેત્

તીક્ષ્ણૈર્ વમન-નસ્યાદ્યૈર્ લઘુ-રૂક્ષૈશ્ ચ ભોજનૈઃ ।
વ્યાયામોદ્વર્તનાઘાતૈર્ જિત્વા શ્લેષ્માણમ્ ઉલ્બણમ્

સ્નાતો ઽનુલિપ્તઃ કર્પૂર-ચન્દનાગુરુ-કુઙ્કુમૈઃ ।
પુરાણ-યવ-ગોધૂમ-ક્ષૌદ્ર-જાઙ્ગલ-શૂલ્ય-ભુક્

સહકાર-રસોન્મિશ્રાન્ આસ્વાદ્ય પ્રિયયાર્પિતાન્ ।
પ્રિયાસ્ય-સઙ્ગ-સુરભીન્ પ્રિયા-નેત્રોત્પલાઙ્કિતાન્

સૌમનસ્ય-કૃતો હૃદ્યાન્ વયસ્યૈઃ સહિતઃ પિબેત્ ।
નિર્ગદાન્ આસવારિષ્ટ-સીધુ-માર્દ્વીક-માધવાન્

શૃઙ્ગવેરામ્બુ સારામ્બુ મધ્વ્-અમ્બુ જલદામ્બુ ચ ।
દક્ષિણાનિલ-શીતેષુ પરિતો જલ-વાહિષુ

3.23બ્વ્ મધ્વ્-અમ્બુ જલદામ્બુ વા
અ-દૃષ્ટ-નષ્ટ-સૂર્યેષુ મણિ-કુટ્ટિમ-કાન્તિષુ ।
પરપુષ્ટ-વિઘુષ્ટેષુ કામ-કર્માન્ત-ભૂમિષુ

3.24અવ્ અ-દૃષ્ટા-નષ્ટ-સૂર્યેષુ
વિચિત્ર-પુષ્પ-વૃક્ષેષુ કાનનેષુ સુ-ગન્ધિષુ ।
ગોષ્ઠી-કથાભિશ્ ચિત્રાભિર્ મધ્યાહ્નં ગમયેત્ સુખી

ગુરુ-શીત-દિવા-સ્વપ્ન-સ્નિગ્ધામ્લ-મધુરાંસ્ ત્યજેત્ ।
તીક્ષ્ણાંશુર્ અતિ-તીક્ષ્ણાંશુર્ ગ્રીષ્મે સંક્ષિપતીવ યત્

3.26ચ્વ્ સ્નેહમ્ અર્કો ઽતિ-તીક્ષ્ણાંશુર્
પ્રત્ય્-અહં ક્ષીયતે શ્લેષ્મા તેન વાયુશ્ ચ વર્ધતે ।
અતો ઽસ્મિન્ પટુ-કટ્વ્-અમ્લ-વ્યાયામાર્ક-કરાંસ્ ત્યજેત્

ભજેન્ મધુરમ્ એવાન્નં લઘુ સ્નિગ્ધં હિમં દ્રવમ્ ।
સુ-શીત-તોય-સિક્તાઙ્ગો લિહ્યાત્ સક્તૂન્ સ-શર્કરાન્

મદ્યં ન પેયં પેયં વા સ્વ્-અલ્પં સુ-બહુ-વારિ વા ।
અન્ય-થા શોષ-શૈથિલ્ય-દાહ-મોહાન્ કરોતિ તત્

3.29ચ્વ્ અન્ય-થા શોફ-શૈથિલ્ય-
કુન્દેન્દુ-ધવલં શાલિમ્ અશ્નીયાજ્ જાઙ્ગલૈઃ પલૈઃ ।
પિબેદ્ રસં નાતિ-ઘનં રસાલાં રાગ-ખાણ્ડવૌ

3.30અવ્ કુન્દેન્દુ-ધવલાઞ્ છાલીન્ 3.30દ્વ્ રસાલાં રાગ-ખાડવૌ 3.30દ્વ્
રસાલાં રાગ-ષાડવૌ
પાનકં પઞ્ચ-સારં વા નવ-મૃદ્-ભાજને સ્થિતમ્ ।
મોચ-ચોચ-દલૈર્ યુક્તં સામ્લં મૃન્-મય-શુક્તિભિઃ

3.31બ્વ્ નવ-મૃદ્-ભાજન-સ્થિતમ્
પાટલા-વાસિતં ચામ્ભઃ સ-કર્પૂરં સુ-શીતલમ્ ।
શશાઙ્ક-કિરણાન્ ભક્ષ્યાન્ રજન્યાં ભક્ષયન્ પિબેત્

સ-સિતં માહિષં ક્ષીરં ચન્દ્ર-નક્ષત્ર-શીતલમ્ ।
અભ્રઙ્-કષ-મહા-શાલ-તાલ-રુદ્ધોષ્ણ-રશ્મિષુ

વનેષુ માધવી-શ્લિષ્ટ-દ્રાક્ષા-સ્તબક-શાલિષુ ।
સુ-ગન્ધિ-હિમ-પાનીય-સિચ્યમાન-પટાલિકે

કાયમાને ચિતે ચૂત-પ્રવાલ-ફલ-લુમ્બિભિઃ ।
કદલી-દલ-કલ્હાર-મૃણાલ-કમલોત્પલૈઃ

કોમલૈઃ કલ્પિતે તલ્પે હસત્-કુસુમ-પલ્લવે ।
મધ્યન્-દિને ઽર્ક-તાપાર્તઃ સ્વપ્યાદ્ ધારા-ગૃહે ઽથ-વા

પુસ્ત-સ્ત્રી-સ્તન-હસ્તાસ્ય-પ્રવૃત્તોશીર-વારિણિ ।
નિશા-કર-કરાકીર્ણે સૌધ-પૃષ્ઠે નિશાસુ ચ

આસના સ્વસ્થ-ચિત્તસ્ય ચન્દનાર્દ્રસ્ય માલિનઃ ।
નિવૃત્ત-કામ-તન્ત્રસ્ય સુ-સૂક્ષ્મ-તનુ-વાસસઃ

જલાર્દ્રાસ્ તાલ-વૃન્તાનિ વિસ્તૃતાઃ પદ્મિની-પુટાઃ ।
ઉત્ક્ષેપાશ્ ચ મૃદૂત્ક્ષેપા જલ-વર્ષિ-હિમાનિલાઃ

કર્પૂર-મલ્લિકા-માલા હારાઃ સ-હરિ-ચન્દનાઃ ।
મનો-હર-કલાલાપાઃ શિશવઃ સારિકાઃ શુકાઃ

મૃણાલ-વલયાઃ કાન્તાઃ પ્રોત્ફુલ્લ-કમલોજ્જ્વલાઃ ।
જઙ્ગમા ઇવ પદ્મિન્યો હરન્તિ દયિતાઃ ક્લમમ્

આદાન-ગ્લાન-વપુષામ્ અગ્નિઃ સન્નો ઽપિ સીદતિ ।
વર્ષાસુ દોષૈર્ દુષ્યન્તિ તે ઽમ્બુ-લમ્બામ્બુ-દે ઽમ્બરે

3.42અવ્ આદાન-મ્લાન-વપુષામ્
સ-તુષારેણ મરુતા સહસા શીતલેન ચ ।
ભૂ-બાષ્પેણામ્લ-પાકેન મલિનેન ચ વારિણા

વહ્નિનૈવ ચ મન્દેન તેષ્વ્ ઇત્ય્ અન્યો-ઽન્ય-દૂષિષુ ।
ભજેત્ સાધારણં સર્વમ્ ઊષ્મણસ્ તેજનં ચ યત્

આસ્થાપનં શુદ્ધ-તનુર્ જીર્ણં ધાન્યં રસાન્ કૃતાન્ ।
જાઙ્ગલં પિશિતં યૂષાન્ મધ્વ્-અરિષ્ટં ચિરન્-તનમ્

મસ્તુ સૌવર્ચલાઢ્યં વા પઞ્ચ-કોલાવચૂર્ણિતમ્ ।
દિવ્યં કૌપં શૃતં ચામ્ભો ભોજનં ત્વ્ અતિ-દુર્-દિને

3.46અવ્ મસ્તુ સૌવર્ચલાઢ્યં ચ
વ્યક્તામ્લ-લવણ-સ્નેહં સંશુષ્કં ક્ષૌદ્ર-વલ્ લઘુ ।
અ-પાદ-ચારી સુરભિઃ સતતં ધૂપિતામ્બરઃ

હર્મ્ય-પૃષ્ઠે વસેદ્ બાષ્પ-શીત-સીકર-વર્જિતે ।
નદી-જલોદ-મન્થાહઃ-સ્વપ્નાયાસાતપાંશ્ ત્યજેત્

વર્ષા-શીતોચિતાઙ્ગાનાં સહસૈવાર્ક-રશ્મિભિઃ ।
તપ્તાનાં સંચિતં વૃષ્ટૌ પિત્તં શરદિ કુપ્યતિ

તજ્-જયાય ઘૃતં તિક્તં વિરેકો રક્ત-મોક્ષણમ્ ।
તિક્તં સ્વાદુ કષાયં ચ ક્ષુધિતો ઽન્નં ભજેલ્ લઘુ

શાલિ-મુદ્ગ-સિતા-ધાત્રી-પટોલ-મધુ-જાઙ્ગલમ્ ।
તપ્તં તપ્તાંશુ-કિરણૈઃ શીતં શીતાંશુ-રશ્મિભિઃ

સમન્તાદ્ અપ્ય્ અહો-રાત્રમ્ અગસ્ત્યોદય-નિર્-વિષમ્ ।
શુચિ હંસોદકં નામ નિર્-મલં મલ-જિજ્ જલમ્

નાભિષ્યન્દિ ન વા રૂક્ષં પાનાદિષ્વ્ અમૃતોપમમ્ ।
ચન્દનોશીર-કર્પૂર-મુક્તા-સ્રગ્-વસનોજ્જ્વલઃ

સૌધેષુ સૌધ-ધવલાં ચન્દ્રિકાં રજની-મુખે ।
તુષાર-ક્ષાર-સૌહિત્ય-દધિ-તૈલ-વસાતપાન્

તીક્ષ્ણ-મદ્ય-દિવા-સ્વપ્ન-પુરો-વાતાન્ પરિત્યજેત્ ।
શીતે વર્ષાસુ ચાદ્યાંસ્ ત્રીન્ વસન્તે ઽન્ત્યાન્ રસાન્ ભજેત્

સ્વાદું નિદાઘે શરદિ સ્વાદુ-તિક્ત-કષાયકાન્ ।
શરદ્-વસન્તયો રૂક્ષં શીતં ઘર્મ-ઘનાન્તયોઃ

અન્ન-પાનં સમાસેન વિપરીતમ્ અતો ઽન્ય-દા ।
નિત્યં સર્વ-રસાભ્યાસઃ સ્વ-સ્વાધિક્યમ્ ઋતાવ્ ઋતૌ

ઋત્વોર્ અન્ત્યાદિ-સપ્તાહાવ્ ઋતુ-સંધિર્ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
તત્ર પૂર્વો વિધિસ્ ત્યાજ્યઃ સેવનીયો ઽપરઃ ક્રમાત્