Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 2

2.1

1.48dv adhyāyo bīja-poṣaṇe
ity adhyāya-śataṃ viṃśaṃ ṣaḍbhiḥ sthānair udīritam || 48ū̆ ||
Sūtrasthāna
brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ |
śarīra-cintāṃ nirvartya kṛta-śauca-vidhis tataḥ

2.2

arka-nyagrodha-khadira-karañja-kakubhādi-jam |
prātar bhuktvā ca mṛdv-agraṃ kaṣāya-kaṭu-tiktakam

2.3

kanīny-agra-sama-sthaulyaṃ praguṇaṃ dvā-daśāṅgulam |
bhakṣayed danta-pavanaṃ danta-māṃsāny a-bādhayan

2.4

2.3cv bhakṣayed danta-dhavanaṃ
nādyād a-jīrṇa-vamathu-śvāsa-kāsa-jvarārditī |
tṛṣṇāsya-pāka-hṛn-netra-śiraḥ-karṇāmayī ca tat

2.5

sauvīram añjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇos tato bhajet |
cakṣus tejo-mayaṃ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam

2.6

2.5dv viśeṣāc chleṣmaṇo bhayam
bhukta-vāṃś ca śiraḥ-snātaḥ śrāntaḥ chardana-nāvanaiḥ |
rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+1 ||
yojayet sapta-rātre 'smāt srāvaṇārthaṃ rasāñjanam |
tato nāvana-gaṇḍūṣa-dhūma-tāmbūla-bhāg bhavet

2.7

2.6bv srāvaṇārthe rasāñjanam
tāmbūlaṃ kṣata-pittāsra-rūkṣotkupita-cakṣuṣām |
viṣa-mūrchā-madārtānām a-pathyaṃ śoṣiṇām api

2.8

abhyaṅgam ācaren nityaṃ sa jarā-śrama-vāta-hā |
dṛṣṭi-prasāda-puṣṭy-āyuḥ-svapna-su-tvak-tva-dārḍhya-kṛt

2.9

śiraḥ-śravaṇa-pādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet |
varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha-grasta-kṛta-saṃśuddhy-a-jīrṇibhiḥ

2.10

lāghavaṃ karma-sāmarthyaṃ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ |
vibhakta-ghana-gātra-tvaṃ vyāyāmād upajāyate

2.11

vāta-pittāmayī bālo vṛddho '-jīrṇo ca taṃ tyajet |
ardha-śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha-bhojibhiḥ

2.12

śīta-kāle vasante ca mandam eva tato 'nya-dā |
taṃ kṛtvānu-sukhaṃ dehaṃ mardayec ca samantataḥ

2.13

tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta-pittaṃ śramaḥ klamaḥ |
ati-vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate

2.14

vyāyāma-jāgarādhva-strī-hāsya-bhāṣyādi-sāhasam |
gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati

2.15

2.14dv bhajan yato 'ti naśyati
udvartanaṃ kapha-haraṃ medasaḥ pravilāyanam |
sthirī-karaṇam aṅgānāṃ tvak-prasāda-karaṃ param

2.16

dīpanaṃ vṛṣyam āyuṣyaṃ snānam ūrjā-bala-pradam |
kaṇḍū-mala-śrama-sveda-tandrā-tṛḍ-dāha-pāpma-jit

2.17

2.16bv snānam ojo-bala-pradam
uṣṇāmbunādhaḥ-kāyasya pariṣeko balāvahaḥ |
tenaiva tūttamāṅgasya bala-hṛt-keśa-cakṣuṣām

2.18

2.17cv tenaiva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva
tūttamāṅgasya
snānam ardita-netrāsya-karṇa-rogātisāriṣu |
ādhmāna-pīnasā-jīrṇa-bhukta-vatsu ca garhitam

2.19

jīrṇe hitaṃ mitaṃ cādyān na vegān īrayed balāt |
na vegito 'nya-kāryaḥ syān nā-jitvā sādhyam āmayam

2.20

sukhārthāḥ sarva-bhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ |
sukhaṃ ca na vinā dharmāt tasmād dharma-paro bhavet

2.21

bhaktyā kalyāṇa-mitrāṇi sevetetara-dūra-gaḥ |
hiṃsā-steyān yathā-kāmaṃ paiśunyaṃ paruṣān-ṛte

2.22

saṃbhinnālāpaṃ vyāpādam abhidhyāṃ dṛg-viparyayam |
pāpaṃ karmeti daśa-dhā kāya-vāṅ-mānasais tyajet

2.23

a-vṛtti-vyādhi-śokārtān anuvarteta śaktitaḥ |
ātma-vat satataṃ paśyed api kīṭa-pipīlikam

2.24

arcayed deva-go-vipra-vṛddha-vaidya-nṛpātithīn |
vi-mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet

2.25

upakāra-pradhānaḥ syād apakāra-pare 'py arau |
saṃpad-vipatsv eka-manā hetāv īrṣyet phale na tu

2.26

kāle hitaṃ mitaṃ brūyād a-visaṃvādi peśalam |
pūrvābhibhāṣī su-mukhaḥ su-śīlaḥ karuṇā-mṛduḥ

2.27

naikaḥ sukhī na sarva-tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ |
na kañ-cid ātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasya-cid ripum

2.28

prakāśayen nāpamānaṃ na ca niḥ-sneha-tāṃ prabhoḥ |
janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati

2.29

2.28av prakāśayen nāvamānaṃ
taṃ tathaivānuvarteta parārādhana-paṇḍitaḥ |
na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet

2.30

tri-varga-śūnyaṃ nārambhaṃ bhajet taṃ cā-virodhayan |
anuyāyāt prati-padaṃ sarva-dharmeṣu madhyamām

2.31

nīca-roma-nakha-śmaśrur nir-malāṅghri-malāyanaḥ |
snāna-śīlaḥ su-surabhiḥ su-veṣo 'n-ulbaṇojjvalaḥ

2.32

2.31cv snāna-śīlaḥ sa-surabhiḥ
dhārayet satataṃ ratna-siddha-mantra-mahauṣadhīḥ |
sātapa-tra-pada-trāṇo vicared yuga-mātra-dṛk

2.33

niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya-vān |
caitya-pūjya-dhvajā-śasta-cchāyā-bhasma-tuṣā-śucīn

2.34

nākrāmec charkarā-loṣṭa-bali-snāna-bhuvo na ca |
nadīṃ taren na bāhubhyāṃ nāgni-skandham abhivrajet

2.35

saṃdigdha-nāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohed duṣṭa-yāna-vat |
nā-saṃvṛta-mukhaḥ kuryāt kṣuti-hāsya-vijṛmbhaṇam

2.36

2.35dv kṣutiṃ hāsyaṃ vijṛmbhaṇam 2.35dv kṣut-hāsyaṃ ca vijṛmbhaṇam
nāsikāṃ na vikuṣṇīyān nā-kasmād vilikhed bhuvam |
nāṅgaiś ceṣṭeta vi-guṇaṃ nāsītotkaṭakaś ciram

2.37

2.36bv nā-kasmād vilikhen mahīm 2.36dv nāsītotkaṭaka-sthitaḥ
deha-vāk-cetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet |
nordhva-jānuś ciraṃ tiṣṭhen naktaṃ seveta na drumam

2.38

tathā catvara-caityāntaś-catuṣ-patha-surālayān |
sūnāṭavī-śūnya-gṛha-śmaśānāni divāpi na

2.39

a-saṃmārjitam ādarśam an-upaskṛta-kāminīm |
rajasvalāṃ ca nekṣeta sadā prātar a-maṅgalam || 38+1 ||
sarva-thekṣeta nādityaṃ na bhāraṃ śirasā vahet |
nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptā-medhyā-priyāṇi ca

2.40

madya-vikraya-saṃdhāna-dānādānāni nācaret |
puro-vātātapa-rajas-tuṣāra-paruṣānilān

2.41

an-ṛjuḥ kṣavathūdgāra-kāsa-svapnānna-maithunam |
kūla-cchāyāṃ nṛpa-dviṣṭaṃ vyāla-daṃṣṭri-viṣāṇinaḥ

2.42

hīnān-āryāti-nipuṇa-sevāṃ vigraham uttamaiḥ |
saṃdhyāsv abhyavahāra-strī-svapnādhyayana-cintanam

2.43

śatru-sattra-gaṇākīrṇa-gaṇikā-paṇikāśanam |
gātra-vaktra-nakhair vādyaṃ hasta-keśāvadhūnanam

2.44

toyāgni-pūjya-madhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam |
madyāti-saktiṃ viśrambha-svātantrye strīṣu ca tyajet

2.45

ācāryaḥ sarva-ceṣṭāsu loka eva hi dhī-mataḥ |
anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ

2.46

ārdra-saṃtāna-tā tyāgaḥ kāya-vāk-cetasāṃ damaḥ |
svārtha-buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad-vratam

2.47

naktan-dināni me yānti katham-bhūtasya saṃprati |
duḥkha-bhāṅ na bhavaty evaṃ nityaṃ saṃnihita-smṛtiḥ

2.48

evaṃ kṛtsna-dinaṃ nītvā rātrau yāme gṛhe gate |
devān ṛṣīn gurūn smṛtvā tataḥ śayanam ācaret || 47+1 ||
2.47+1bv rātrer yāme gate sati
ity ācāraḥ samāsena yaṃ prāpnoti samācaran |
āyur ārogyam aiśvaryaṃ yaśo lokāṃś ca śāśvatān

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc