Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 2
1.48dv adhyāyo bīja-poṣaṇe
ity adhyāya-śataṃ viṃśaṃ ṣaḍbhiḥ sthānair udīritam || 48ū̆ ||
Sūtrasthāna
brāhme muhūrta uttiṣṭhet svastho rakṣārtham āyuṣaḥ |
śarīra-cintāṃ nirvartya kṛta-śauca-vidhis tataḥ
arka-nyagrodha-khadira-karañja-kakubhādi-jam |
prātar bhuktvā ca mṛdv-agraṃ kaṣāya-kaṭu-tiktakam
kanīny-agra-sama-sthaulyaṃ praguṇaṃ dvā-daśāṅgulam |
bhakṣayed danta-pavanaṃ danta-māṃsāny a-bādhayan
2.3cv bhakṣayed danta-dhavanaṃ
nādyād a-jīrṇa-vamathu-śvāsa-kāsa-jvarārditī |
tṛṣṇāsya-pāka-hṛn-netra-śiraḥ-karṇāmayī ca tat
sauvīram añjanaṃ nityaṃ hitam akṣṇos tato bhajet |
cakṣus tejo-mayaṃ tasya viśeṣāc chleṣmato bhayam
2.5dv viśeṣāc chleṣmaṇo bhayam
bhukta-vāṃś ca śiraḥ-snātaḥ śrāntaḥ chardana-nāvanaiḥ |
rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || 5.1+1 ||
yojayet sapta-rātre 'smāt srāvaṇārthaṃ rasāñjanam |
tato nāvana-gaṇḍūṣa-dhūma-tāmbūla-bhāg bhavet
2.6bv srāvaṇārthe rasāñjanam
tāmbūlaṃ kṣata-pittāsra-rūkṣotkupita-cakṣuṣām |
viṣa-mūrchā-madārtānām a-pathyaṃ śoṣiṇām api
abhyaṅgam ācaren nityaṃ sa jarā-śrama-vāta-hā |
dṛṣṭi-prasāda-puṣṭy-āyuḥ-svapna-su-tvak-tva-dārḍhya-kṛt
śiraḥ-śravaṇa-pādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet |
varjyo 'bhyaṅgaḥ kapha-grasta-kṛta-saṃśuddhy-a-jīrṇibhiḥ
lāghavaṃ karma-sāmarthyaṃ dīpto 'gnir medasaḥ kṣayaḥ |
vibhakta-ghana-gātra-tvaṃ vyāyāmād upajāyate
vāta-pittāmayī bālo vṛddho '-jīrṇo ca taṃ tyajet |
ardha-śaktyā niṣevyas tu balibhiḥ snigdha-bhojibhiḥ
śīta-kāle vasante ca mandam eva tato 'nya-dā |
taṃ kṛtvānu-sukhaṃ dehaṃ mardayec ca samantataḥ
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako rakta-pittaṃ śramaḥ klamaḥ |
ati-vyāyāmataḥ kāso jvaraś chardiś ca jāyate
vyāyāma-jāgarādhva-strī-hāsya-bhāṣyādi-sāhasam |
gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajann ati vinaśyati
2.14dv bhajan yato 'ti naśyati
udvartanaṃ kapha-haraṃ medasaḥ pravilāyanam |
sthirī-karaṇam aṅgānāṃ tvak-prasāda-karaṃ param
dīpanaṃ vṛṣyam āyuṣyaṃ snānam ūrjā-bala-pradam |
kaṇḍū-mala-śrama-sveda-tandrā-tṛḍ-dāha-pāpma-jit
2.16bv snānam ojo-bala-pradam
uṣṇāmbunādhaḥ-kāyasya pariṣeko balāvahaḥ |
tenaiva tūttamāṅgasya bala-hṛt-keśa-cakṣuṣām
2.17cv tenaiva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva cottamāṅgasya 2.17cv sa eva
tūttamāṅgasya
snānam ardita-netrāsya-karṇa-rogātisāriṣu |
ādhmāna-pīnasā-jīrṇa-bhukta-vatsu ca garhitam
jīrṇe hitaṃ mitaṃ cādyān na vegān īrayed balāt |
na vegito 'nya-kāryaḥ syān nā-jitvā sādhyam āmayam
sukhārthāḥ sarva-bhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ |
sukhaṃ ca na vinā dharmāt tasmād dharma-paro bhavet
bhaktyā kalyāṇa-mitrāṇi sevetetara-dūra-gaḥ |
hiṃsā-steyān yathā-kāmaṃ paiśunyaṃ paruṣān-ṛte
saṃbhinnālāpaṃ vyāpādam abhidhyāṃ dṛg-viparyayam |
pāpaṃ karmeti daśa-dhā kāya-vāṅ-mānasais tyajet
a-vṛtti-vyādhi-śokārtān anuvarteta śaktitaḥ |
ātma-vat satataṃ paśyed api kīṭa-pipīlikam
arcayed deva-go-vipra-vṛddha-vaidya-nṛpātithīn |
vi-mukhān nārthinaḥ kuryān nāvamanyeta nākṣipet
upakāra-pradhānaḥ syād apakāra-pare 'py arau |
saṃpad-vipatsv eka-manā hetāv īrṣyet phale na tu
kāle hitaṃ mitaṃ brūyād a-visaṃvādi peśalam |
pūrvābhibhāṣī su-mukhaḥ su-śīlaḥ karuṇā-mṛduḥ
naikaḥ sukhī na sarva-tra viśrabdho na ca śaṅkitaḥ |
na kañ-cid ātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ kasya-cid ripum
prakāśayen nāpamānaṃ na ca niḥ-sneha-tāṃ prabhoḥ |
janasyāśayam ālakṣya yo yathā parituṣyati
2.28av prakāśayen nāvamānaṃ
taṃ tathaivānuvarteta parārādhana-paṇḍitaḥ |
na pīḍayed indriyāṇi na caitāny ati lālayet
tri-varga-śūnyaṃ nārambhaṃ bhajet taṃ cā-virodhayan |
anuyāyāt prati-padaṃ sarva-dharmeṣu madhyamām
nīca-roma-nakha-śmaśrur nir-malāṅghri-malāyanaḥ |
snāna-śīlaḥ su-surabhiḥ su-veṣo 'n-ulbaṇojjvalaḥ
2.31cv snāna-śīlaḥ sa-surabhiḥ
dhārayet satataṃ ratna-siddha-mantra-mahauṣadhīḥ |
sātapa-tra-pada-trāṇo vicared yuga-mātra-dṛk
niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāya-vān |
caitya-pūjya-dhvajā-śasta-cchāyā-bhasma-tuṣā-śucīn
nākrāmec charkarā-loṣṭa-bali-snāna-bhuvo na ca |
nadīṃ taren na bāhubhyāṃ nāgni-skandham abhivrajet
saṃdigdha-nāvaṃ vṛkṣaṃ ca nārohed duṣṭa-yāna-vat |
nā-saṃvṛta-mukhaḥ kuryāt kṣuti-hāsya-vijṛmbhaṇam
2.35dv kṣutiṃ hāsyaṃ vijṛmbhaṇam 2.35dv kṣut-hāsyaṃ ca vijṛmbhaṇam
nāsikāṃ na vikuṣṇīyān nā-kasmād vilikhed bhuvam |
nāṅgaiś ceṣṭeta vi-guṇaṃ nāsītotkaṭakaś ciram
2.36bv nā-kasmād vilikhen mahīm 2.36dv nāsītotkaṭaka-sthitaḥ
deha-vāk-cetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramād vinivartayet |
nordhva-jānuś ciraṃ tiṣṭhen naktaṃ seveta na drumam
tathā catvara-caityāntaś-catuṣ-patha-surālayān |
sūnāṭavī-śūnya-gṛha-śmaśānāni divāpi na
a-saṃmārjitam ādarśam an-upaskṛta-kāminīm |
rajasvalāṃ ca nekṣeta sadā prātar a-maṅgalam || 38+1 ||
sarva-thekṣeta nādityaṃ na bhāraṃ śirasā vahet |
nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ dīptā-medhyā-priyāṇi ca
madya-vikraya-saṃdhāna-dānādānāni nācaret |
puro-vātātapa-rajas-tuṣāra-paruṣānilān
an-ṛjuḥ kṣavathūdgāra-kāsa-svapnānna-maithunam |
kūla-cchāyāṃ nṛpa-dviṣṭaṃ vyāla-daṃṣṭri-viṣāṇinaḥ
hīnān-āryāti-nipuṇa-sevāṃ vigraham uttamaiḥ |
saṃdhyāsv abhyavahāra-strī-svapnādhyayana-cintanam
śatru-sattra-gaṇākīrṇa-gaṇikā-paṇikāśanam |
gātra-vaktra-nakhair vādyaṃ hasta-keśāvadhūnanam
toyāgni-pūjya-madhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam |
madyāti-saktiṃ viśrambha-svātantrye strīṣu ca tyajet
ācāryaḥ sarva-ceṣṭāsu loka eva hi dhī-mataḥ |
anukuryāt tam evāto laukike 'rthe parīkṣakaḥ
ārdra-saṃtāna-tā tyāgaḥ kāya-vāk-cetasāṃ damaḥ |
svārtha-buddhiḥ parārtheṣu paryāptam iti sad-vratam
naktan-dināni me yānti katham-bhūtasya saṃprati |
duḥkha-bhāṅ na bhavaty evaṃ nityaṃ saṃnihita-smṛtiḥ
evaṃ kṛtsna-dinaṃ nītvā rātrau yāme gṛhe gate |
devān ṛṣīn gurūn smṛtvā tataḥ śayanam ācaret || 47+1 ||
2.47+1bv rātrer yāme gate sati
ity ācāraḥ samāsena yaṃ prāpnoti samācaran |
āyur ārogyam aiśvaryaṃ yaśo lokāṃś ca śāśvatān
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0