અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 29

તૈસ્ તૈર્ ઉપાયૈર્ મતિ-માન્ શલ્યં વિદ્યાત્ તથાહરેત્ ॥ 47ઊઅબ્ ॥
28.47ઊબ્વ્ શલ્યં વિદ્યાત્ તતો હરેત્
સૂત્રસ્થાન
વ્રણઃ સંજાયતે પ્રાયઃ પાકાચ્ છ્વયથુ-પૂર્વકાત્ ।
તમ્ એવોપચરેત્ તસ્માદ્ રક્ષન્ પાકં પ્રયત્નતઃ

સુ-શીત-લેપ-સેકાસ્ર-મોક્ષ-સંશોધનાદિભિઃ ।
શોફો ઽલ્પો ઽલ્પોષ્મ-રુક્ સામઃ સ-વર્ણઃ કઠિનઃ સ્થિરઃ

29.2અવ્ સુ-શીત-લેપ-સેકાસૃઙ્- 29.2ચ્વ્ શોફો ઽલ્પો ઽલ્પોષ્મ-રુક્ ચામઃ
પચ્યમાનો વિ-વર્ણસ્ તુ રાગી વસ્તિર્ ઇવાતતઃ ।
સ્ફુટતીવ સ-નિસ્તોદઃ સાઙ્ગ-મર્દ-વિજૃમ્ભિકઃ

સંરમ્ભા-રુચિ-દાહોષા-તૃડ્-જ્વરા-નિદ્ર-તાન્વિતઃ ।
સ્ત્યાનં વિષ્યન્દયત્ય્ આજ્યં વ્રણ-વત્ સ્પર્શના-સહઃ

પક્વે ઽલ્પ-વેગ-તા મ્લાનિઃ પાણ્ડુ-તા વલિ-સંભવઃ ।
નામો ઽન્તેષૂન્નતિર્ મધ્યે કણ્ડૂ-શોફાદિ-માર્દવમ્

29.5અવ્ પક્વે ઽલ્પ-વેગ-તા ગ્લાનિઃ 29.5અવ્ પક્વે ઽલ્પ-વેદના ગ્લાનિઃ 29.5અવ્
પક્વે ઽલ્પ-વેદના મ્લાનિઃ
29.5અવ્ પક્વે ઽલ્પા વેદના મ્લાનિઃ
સ્પૃષ્ટે પૂયસ્ય સંચારો ભવેદ્ વસ્તાવ્ ઇવામ્ભસઃ ।
શૂલં નર્તે ઽનિલાદ્ દાહઃ પિત્તાચ્ છોફઃ કફોદયાત્

રાગો રક્તાચ્ ચ પાકઃ સ્યાદ્ અતો દોષૈઃ સ-શોણિતૈઃ ।
પાકે ઽતિવૃત્તે સુષિરસ્ તનુ-ત્વગ્-દોષ-ભક્ષિતઃ

વલીભિર્ આચિતઃ શ્યાવઃ શીર્યમાણ-તનૂ-રુહઃ ।
કફ-જેષુ તુ શોફેષુ ગમ્ભીરં પાકમ્ એત્ય્ અસૃક્

29.8અવ્ વલીભિર્ આચિતઃ શ્યામઃ
પક્વ-લિઙ્ગં તતો ઽ-સ્પષ્ટં યત્ર સ્યાચ્ છીત-શોફ-તા ।
ત્વક્-સાવર્ણ્યં રુજો ઽલ્પ-ત્વં ઘન-સ્પર્શ-ત્વમ્ અશ્મ-વત્

રક્ત-પાકમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્ તં પ્રાજ્ઞો મુક્ત-સંશયઃ ।
અલ્પ-સત્-ત્વે ઽ-બલે બાલે પાકાદ્ વાત્ય્-અર્થમ્ ઉદ્ધતે

29.10દ્વ્ પાકાદ્ અત્ય્-અર્થમ્ ઉદ્ધતે 29.10દ્વ્ પાકે વાત્ય્-અર્થમ્ ઉદ્ધતે
દારણં મર્મ-સંધ્ય્-આદિ-સ્થિતે ચાન્ય-ત્ર પાટનમ્ ।
આમ-ચ્છેદે સિરા-સ્નાયુ-વ્યાપદો ઽસૃગ્-અતિ-સ્રુતિઃ

રુજો ઽતિ-વૃદ્ધિર્ દરણં વિસર્પો વા ક્ષતોદ્ભવઃ ।
તિષ્ઠન્ન્ અન્તઃ પુનઃ પૂયઃ સિરા-સ્નાય્વ્-અસૃગ્-આમિષમ્

વિવૃદ્ધો દહતિ ક્ષિપ્રં તૃણોલપમ્ ઇવાનલઃ ।
યશ્ છિનત્ત્ય્ આમમ્ અ-જ્ઞાનાદ્ યશ્ ચ પક્વમ્ ઉપેક્ષતે

29.13બ્વ્ તૃણોલુપમ્ ઇવાનલઃ 29.13બ્વ્ તૃણોપલમ્ ઇવાનલઃ 29.13બ્વ્ તૃણોચ્ચયમ્
ઇવાનલઃ
શ્વ-પચાવ્ ઇવ વિજ્ઞેયૌ તાવ્ અ-નિશ્ચિત-કારિણૌ ।
પ્રાક્ શસ્ત્ર-કર્મણશ્ ચેષ્ટં ભોજયેદ્ અન્નમ્ આતુરમ્

29.14અવ્ શ્વ-પચાવ્ ઇવ જાનીયાત્ 29.14બ્વ્ દ્વાવ્ અ-નિશ્ચિત-કારિણૌ 29.14ચ્વ્ પ્રાક્
શસ્ત્ર-કર્મણઃ શ્રેષ્ઠં
પાન-પં પાયયેન્ મદ્યં તીક્ષ્ણં યો વેદના-ક્ષમઃ ।
ન મૂર્છત્ય્ અન્ન-સંયોગાન્ મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે

અન્ય-ત્ર મૂઢ-ગર્ભાશ્મ-મુખ-રોગોદરાતુરાત્ ।
અથાહૃતોપકરણં વૈદ્યઃ પ્રાઙ્-મુખમ્ આતુરમ્

29.16ચ્વ્ અથાહૃતોપકરણો
સંમુખો યન્ત્રયિત્વાશુ ન્યસ્યેન્ મર્માદિ વર્જયન્ ।
અનુલોમં સુ-નિશિતં શસ્ત્રમ્ આ-પૂય-દર્શનાત્

29.17અવ્ સંમુખં યન્ત્રયિત્વાશુ
સકૃદ્ એવાહરેચ્ તચ્ ચ પાકે તુ સુ-મહત્ય્ અપિ ।
પાટયેદ્ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલં સમ્યગ્ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલ-ત્ર્ય્-અઙ્ગુલાન્તરમ્

એષિત્વા સમ્યગ્ એષિણ્યા પરિતઃ સુ-નિરૂપિતમ્ ।
અઙ્ગુલી-નાલ-વાલૈર્ વા યથા-દેશં યથાશયમ્

યતો ગતાં ગતિં વિદ્યાદ્ ઉત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ ।
તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાત્ સુ-વિભક્તં નિર્-આશયમ્

29.20બ્વ્ ઉત્સઙ્ગં યત્ર યત્ર ચ
આયતં ચ વિશાલં ચ યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ ।
શૌર્યમ્ આશુ-ક્રિયા તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમ્ અ-સ્વેદ-વેપથૂ

29.21ચ્વ્ શૌર્યમ્ આશુ-ક્રિયા તીક્ષ્ણ- 29.21દ્વ્ -શસ્ત્રમ્ અ-સ્વેદ-વેપથૂ
અ-સંમોહશ્ ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્ર-કર્મણિ શસ્યતે ।
તિર્યક્ છિન્દ્યાલ્ લલાટ-ભ્રૂ-દન્ત-વેષ્ટક-જત્રુણિ

કુક્ષિ-કક્ષાક્ષિ-કૂટૌષ્ઠ-કપોલ-ગલ-વઙ્ક્ષણે ।
અન્ય-ત્ર ચ્છેદનાત્ તિર્યક્ સિરા-સ્નાયુ-વિપાટનમ્

શસ્ત્રે ઽવચારિતે વાગ્ભિઃ શીતામ્ભોભિશ્ ચ રોગિણમ્ ।
આશ્વાસ્ય પરિતો ઽઙ્ગુલ્યા પરિપીડ્ય વ્રણં તતઃ

ક્ષાલયિત્વા કષાયેણ પ્લોતેનામ્ભો ઽપનીય ચ ।
ગુગ્ગુલ્વ્-અગુરુ-સિદ્ધાર્થ-હિઙ્ગુ-સર્જ-રસાન્વિતૈઃ

ધૂપયેચ્ પટુ-ષડ્ગ્રન્થા-નિમ્બ-પત્ત્રૈર્ ઘૃત-પ્લુતૈઃ ।
તિલ-કલ્કાજ્ય-મધુભિર્ યથા-સ્વં ભેષજેન ચ

દિગ્ધાં વર્તિં તતો દદ્યાત્ તૈર્ એવાચ્છાદયેચ્ ચ તામ્ ।
ઘૃતાક્તૈઃ સક્તુભિશ્ ચોર્ધ્વં ઘનાં કવલિકાં તતઃ

29.27બ્વ્ તૈર્ એવાચ્છાદયેચ્ ચ તમ્
નિધાય યુક્ત્યા બધ્નીયાત્ પટ્ટેન સુ-સમાહિતમ્ ।
પાર્શ્વે સવ્યે ઽપ-સવ્યે વા નાધસ્-તાન્ નૈવ ચોપરિ

29.28બ્વ્ પટ્ટેન સુ-સમાહિતઃ
શુચિ-સૂક્ષ્મ-દૃઢાઃ પટ્ટાઃ કવલ્યઃ સ-વિકેશિકાઃ ।
ધૂપિતા મૃદવઃ શ્લક્ષ્ણા નિર્-વલીકા વ્રણે હિતાઃ

29.29બ્વ્ કવલ્યઃ સુ-વિકેશિકાઃ
કુર્વીતાન્-અન્તરં તસ્ય રક્ષાં રક્ષો-નિષિદ્ધયે ।
બલિં ચોપહરેત્ તેભ્યઃ સદા મૂર્ધ્ના ચ ધારયેત્

29.30અવ્ કુર્વીતાન્-અન્તરં સમ્યગ્- 29.30બ્વ્ રક્ષાં રક્ષો-નિવૃત્તયે
29.30બ્વ્ -રક્ષાં રક્ષો-નિષિદ્ધયે 29.30દ્વ્ સદા મૂર્ધ્નાવધારયેત્
લક્ષ્મીં ગુહામ્ અતિગુહાં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીમ્ ।
વચાં છત્ત્રામ્ અતિચ્છત્ત્રાં દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકાન્ અપિ

તતઃ સ્નેહ-દિનેહોક્તં તસ્યાચારં સમાદિશેત્ ।
દિવા-સ્વપ્નો વ્રણે કણ્ડૂ-રાગ-રુક્-શોફ-પૂય-કૃત્

29.32અવ્ તતઃ સ્નેહ-વિધાનોક્તં
સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિ-સંસ્પર્શ-દર્શનૈશ્ ચલિત-સ્રુતે ।
શુક્રે વ્યવાય-જાન્ દોષાન્ અ-સંસર્ગે ઽપ્ય્ અવાપ્નુયાત્

વ્રણે શ્વયથુર્ આયાસાત્ સ ચ રાગશ્ ચ જાગરાત્ ।
તૌ ચ રુક્ ચ દિવા-સ્વાપાત્ તાશ્ ચ મૃત્યુશ્ ચ મૈથુનાત્ ॥ 33+(1) ॥
ભોજનં ચ યથા-સાત્મ્યં યવ-ગોધૂમ-ષષ્ટિકાઃ ।
મસૂર-મુદ્ગ-તુબરી-જીવન્તી-સુનિષણ્ણકાઃ

29.34અવ્ ભોજનં તુ યથા-સાત્મ્યં
બાલ-મૂલક-વાર્તાક-તણ્ડુલીયક-વાસ્તુકમ્ ।
કારવેલ્લક-કર્કોટ-પટોલ-કટુકા-ફલમ્

સૈન્ધવં દાડિમં ધાત્રી ઘૃતં તપ્ત-હિમં જલમ્ ।
જીર્ણ-શાલ્ય્-ઓદનં સ્નિગ્ધમ્ અલ્પમ્ ઉષ્ણોદકોત્તરમ્

29.36દ્વ્ અલ્પમ્ ઉષ્ણં દ્રવોત્તરમ્
ભુઞ્જાનો જાઙ્ગલૈર્ માંસૈઃ શીઘ્રં વ્રણમ્ અપોહતિ ।
અશિતં માત્રયા કાલે પથ્યં યાતિ જરાં સુખમ્

અ-જીર્ણાત્ ત્વ્ અનિલાદીનાં વિભ્રમો બલ-વાન્ ભવેત્ ।
તતઃ શોફ-રુજા-પાક-દાહાનાહાન્ અવાપ્નુયાત્

29.38અવ્ અ-જીર્ણે ત્વ્ અનિલાદીનાં
નવં ધાન્યં તિલાન્ માષાન્ મદ્યં માંસમ્ અ-જાઙ્ગલમ્ ।
ક્ષીરેક્ષુ-વિકૃતીર્ અમ્લં લવણં કટુકં ત્યજેત્

29.39બ્વ્ મદ્યં માંસં ત્વ્ અ-જાઙ્ગલમ્
યચ્ ચાન્યદ્ અપિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ ગુરુ શીતલમ્ ।
વર્ગો ઽયં નવ-ધાન્યાદિર્ વ્રણિનઃ સર્વ-દોષ-કૃત્

29.40દ્વ્ વ્રણિનાં સર્વ-દોષ-કૃત્
મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણ-રૂક્ષામ્લમ્ આશુ વ્યાપાદયેદ્ વ્રણમ્ ।
વાલોશીરૈશ્ ચ વીજ્યેત ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્

29.41ચ્વ્ બાલોશીરૈશ્ ચ વીજ્યેત
ન તુદેન્ ન ચ કણ્ડૂયેચ્ ચેષ્ટમાનશ્ ચ પાલયેત્ ।
સ્નિગ્ધ-વૃદ્ધ-દ્વિ-જાતીનાં કથાઃ શૃણ્વન્ મનઃ-પ્રિયાઃ

29.42બ્વ્ છયાનઃ પરિપાલયેત્ 29.42ચ્વ્ સિદ્ધ-વૃદ્ધ-દ્વિ-જાતીનાં
આશા-વાન્ વ્યાધિ-મોક્ષાય ક્ષિપ્રં વ્રણમ્ અપોહતિ ।
તૃતીયે ઽહ્નિ પુનઃ કુર્યાદ્ વ્રણ-કર્મ ચ પૂર્વ-વત્

પ્રક્ષાલનાદિ દિવસે દ્વિતીયે નાચરેત્ તથા ।
તીવ્ર-વ્યથો વિગ્રથિતશ્ ચિરાત્ સંરોહતિ વ્રણઃ

સ્નિગ્ધાં રૂક્ષાં શ્લથાં ગાઢાં દુર્-ન્યસ્તાં ચ વિકેશિકામ્ ।
વ્રણે ન દદ્યાત્ કલ્કં વા સ્નેહાત્ ક્લેદો વિવર્ધતે

માંસ-ચ્છેદો ઽતિ-રુગ્-રૌક્ષ્યાદ્ દરણં શોણિતાગમઃ ।
શ્લથાતિ-ગાઢ-દુર્-ન્યાસૈર્ વ્રણ-વર્ત્માવઘર્ષણમ્

29.46ચ્વ્ શ્લથાતિ-ગાઢ-દુર્-ન્યસ્તૈર્
સ-પૂતિ-માંસં સોત્સઙ્ગં સ-ગતિં પૂય-ગર્ભિણમ્ ।
વ્રણં વિશોધયેચ્ છીઘ્રં સ્થિતા હ્ય્ અન્તર્ વિકેશિકા

વ્ય્-અમ્લં તુ પાટિતં શોફં પાચનૈઃ સમુપાચરેત્ ।
ભોજનૈર્ ઉપનાહૈશ્ ચ નાતિ-વ્રણ-વિરોધિભિઃ

29.48દ્વ્ નાતિ-વ્રણ-વિશોધિભિઃ
સદ્યઃ સદ્યો-વ્રણાન્ સીવ્યેદ્ વિવૃતાન્ અભિઘાત-જાન્ ।
મેદો-જાō̃ લિખિતાન્ ગ્રન્થીન્ હ્રસ્વાઃ પાલીશ્ ચ કર્ણયોઃ

શિરો-ઽક્ષિ-કૂટ-નાસૌષ્ઠ-ગણ્ડ-કર્ણોરુ-બાહુષુ ।
ગ્રીવા-લલાટ-મુષ્ક-સ્ફિઙ્-મેઢ્ર-પાયૂદરાદિષુ

ગમ્ભીરેષુ પ્રદેશેષુ માંસલેષ્વ્ અ-ચલેષુ ચ ।
ન તુ વઙ્ક્ષણ-કક્ષાદાવ્ અલ્પ-માંસે ચલે વ્રણાન્

29.51દ્વ્ અલ્પ-માંસ-ચલે વ્રણાન્ 29.51દ્વ્ અલ્પ-માંસ-ચલાન્ વ્રણાન્
વાયુ-નિર્વાહિણઃ શલ્ય-ગર્ભાન્ ક્ષાર-વિષાગ્નિ-જાન્ ।
સીવ્યેચ્ ચલાસ્થિ-શુષ્કાસ્ર-તૃણ-રોમાપનીય તુ

29.52દ્વ્ -તૃણ-રોમાપનીય ચ
પ્રલમ્બિ માંસં વિચ્છિન્નં નિવેશ્ય સ્વ-નિવેશને ।
સંધ્ય્-અસ્થિ ચ સ્થિતે રક્તે સ્નાય્વા સૂત્રેણ વલ્કલૈઃ

29.53ચ્વ્ સંધ્ય્-અસ્થ્ય્ અવસ્થિતે રક્તે 29.53દ્વ્ સ્નાવ્ના સૂત્રેણ વલ્કલૈઃ
સીવ્યેન્ ન દૂરે નાસન્ને ગૃહ્ણન્ નાલ્પં ન વા બહુ ।
સાન્ત્વયિત્વા તતશ્ ચાર્તં વ્રણે મધુ-ઘૃત-દ્રુતૈઃ

29.54દ્વ્ વ્રણે મધુ-ઘૃત-પ્લુતૈઃ
અઞ્જન-ક્ષૌમ-જ-મષી-ફલિની-શલ્લકી-ફલૈઃ ।
29.54બ્વ્ ગૃહ્ણન્ સ્વ્-અલ્પં ન વા બહુ 29.54ચ્વ્ શાન્તયિત્વા તતશ્ ચાર્તં 29.54ચ્વ્
સાન્તયિત્વા તતશ્ ચાર્તં
સ-લોધ્ર-મધુકૈર્ દિગ્ધે યુઞ્જ્યાદ્ બન્ધાદિ પૂર્વ-વત્

વ્રણો નિઃ-શોણિતૌષ્ઠો યઃ કિઞ્-ચિદ્ એવાવલિખ્ય તમ્ ।
સંજાત-રુધિરં સીવ્યેત્ સંધાનં હ્ય્ અસ્ય શોણિતમ્

બન્ધનાનિ તુ દેશાદીન્ વીક્ષ્ય યુઞ્જીત તેષુ ચ ।
29.56બ્વ્ કિઞ્-ચિદ્ એવ વિલિખ્ય તમ્
આવિકાજિન-કૌશેયમ્ ઉષ્ણં ક્ષૌમં તુ શીતલમ્

શીતોષ્ણં તુલા-સંતાન-કાર્પાસ-સ્નાયુ-વલ્ક-જમ્ ।
તામ્રાયસ્-ત્રપુ-સીસાનિ વ્રણે મેદઃ-કફાધિકે

29.58બ્વ્ -કાર્પાસ-સ્નાવ-વલ્ક-જમ્
ભઙ્ગે ચ યુઞ્જ્યાત્ ફલકં ચર્મ-વલ્ક-કુશાદિ ચ ।
સ્વ-નામાનુગતાકારા બન્ધાસ્ તુ દશ પઞ્ચ ચ

કોશ-સ્વસ્તિક-મુત્તોલી-ચીન-દામાનુવેલ્લિતમ્ ।
ખટ્વા-વિબન્ધ-સ્થગિકા-વિતાનોત્સઙ્ગ-ગોષ્-ફણાઃ

29.60દ્વ્ -વિતાનોત્સઙ્ગ-ગો-ફણાઃ
યમકં મણ્ડલાખ્યં ચ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ યોજયેત્ ।
યો યત્ર સુ-નિવિષ્ટઃ સ્યાત્ તં તેષાં તત્ર બુદ્ધિ-માન્

29.61ચ્વ્ યો યત્ર સંનિવિષ્ટઃ સ્યાત્
વિદધ્યાત્ તેષુ તેષ્વ્ એવ કોશમ્ અઙ્ગુલિ-પર્વસુ ।
સ્વસ્તિકં કર્ણ-કક્ષાદિ-સ્તનેષૂક્તં ચ સંધિષુ ॥ 61.1+(1) ॥
મુત્તોલીં મેઢ્ર-ગ્રીવાદૌ યુઞ્જ્યાચ્ ચીનમ્ અપાઙ્ગયોઃ ।
સંબાધે ઽઙ્ગે તથા દામ શાખાસ્વ્ એવાનુવેલ્લિતમ્ ॥ 61.1+(2) ॥
ખટ્વાં ગણ્ડે હનૌ શઙ્ખે વિબન્ધં પૃષ્ઠકોદરે ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રે સ્થગિકામ્ અન્ત્ર-વૃદ્ધિષુ ॥ 61.1+(3) ॥
વિતાનં પૃથુલાઙ્ગાદૌ તથા શિરસિ ચેરયેત્ ।
વિલમ્બિનિ તથોત્સઙ્ગં નાસૌષ્ઠ-ચિબુકાદિષુ ॥ 61.1+(4) ॥
ગોષ્-ફણં સંધિષુ તથા યમકં યમિકે વ્રણે ।
વૃત્તે ઽઙ્ગે મણ્ડલાખ્યં ચ પઞ્ચાઙ્ગીં ચોર્ધ્વ-જત્રુષુ ॥ 61.1+(5) ॥
બધ્નીયાદ્ ગાઢમ્ ઊરુ-સ્ફિક્-કક્ષા-વઙ્ક્ષણ-મૂર્ધસુ ।
શાખા-વદન-કર્ણોરઃ-પૃષ્ઠ-પાર્શ્વ-ગલોદરે

સમં મેહન-મુષ્કે ચ નેત્રે સંધિષુ ચ શ્લથમ્ ।
બધ્નીયાચ્ છિથિલ-સ્થાને વાત-શ્લેષ્મોદ્ભવે સમમ્

ગાઢમ્ એવ સમ-સ્થાને ભૃશં ગાઢં તદ્-આશયે ।
શીતે વસન્તે ઽપિ ચ તૌ મોક્ષણીયૌ ત્ર્ય્-અહાત્ ત્ર્ય્-અહાત્

29.64બ્વ્ ભૃશં ગાઢં તદ્-આશ્રયે 29.64ચ્વ્ શીતે વસન્તે ચ તથા
29.64દ્વ્ મોક્ષયેત્ તૌ ત્ર્ય્-અહાત્ ત્ર્ય્-અહાત્ 29.64દ્વ્ મોક્ષણીયસ્ ત્ર્ય્-અહાત્ ત્ર્ય્-અહાત્
પિત્ત-રક્તોત્થયોર્ બન્ધો ગાઢ-સ્થાને સમો મતઃ ।
સમ-સ્થાને શ્લથો નૈવ શિથિલસ્યાશયે તથા

સાયં પ્રાતસ્ તયોર્ મોક્ષો ગ્રીષ્મે શરદિ ચેષ્યતે ।
અ-બદ્ધો દંશ-મશક-શીત-વાતાદિ-પીડિતઃ

દુષ્ટી-ભવેચ્ ચિરં ચાત્ર ન તિષ્ઠેત્ સ્નેહ-ભેષજમ્ ।
કૃચ્છ્રેણ શુદ્ધિં રૂઢિં વા યાતિ રૂઢો વિ-વર્ણ-તામ્

બદ્ધસ્ તુ ચૂર્ણિતો ભગ્નો વિશ્લિષ્ટઃ પાટિતો ઽપિ વા ।
છિન્ન-સ્નાયુ-સિરો ઽપ્ય્ આશુ સુખં સંરોહતિ વ્રણઃ

ઉત્થાન-શયનાદ્યાસુ સર્વેહાસુ ન પીડ્યતે ।
ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો વિષમઃ કઠિનો ઽતિ-રુક્

29.69બ્વ્ સર્વેહાસુ ન પીડયેત્ 29.69ચ્વ્ ઉદ્ધૃતૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો
સમો મૃદુર્ અ-રુક્ શીઘ્રં વ્રણઃ શુધ્યતિ રોહતિ ।
સ્થિરાણામ્ અલ્પ-માંસાનાં રૌક્ષ્યાદ્ અન્-ઉપરોહતામ્

પ્રચ્છાદ્યમ્ ઔષધં પત્ત્રૈર્ યથા-દોષં યથર્તુ ચ ।
અ-જીર્ણ-તરુણાચ્ છિદ્રૈઃ સમન્તાત્ સુ-નિવેશિતૈઃ

29.71ચ્વ્ અ-જીર્ણા-તરુણાચ્ છિદ્રૈઃ
ધૌતૈર્ અ-કર્કશૈઃ ક્ષીરિ-ભૂર્જાર્જુન-કદમ્બ-જૈઃ ।
કુષ્ઠિનામ્ અગ્નિ-દગ્ધાનાં પિટિકા મધુ-મેહિનામ્

કર્ણિકાશ્ ચોન્દુરુ-વિષે ક્ષાર-દગ્ધા વિષાન્વિતાઃ ।
બન્ધનીયા ન માંસ્-પાકે ગુદ-પાકે ચ દારુણે

29.73ચ્વ્ ન માંસ્-પાકે ચ બધ્નીયાદ્ 29.73ચ્વ્ માંસ-પાકે ન બધ્નીયાદ્
શીર્યમાણાઃ સ-રુગ્-દાહાઃ શોફાવસ્થા-વિસર્પિણઃ ।
અ-રક્ષયા વ્રણે યસ્મિન્ મક્ષિકા નિક્ષિપેત્ કૃમીન્

તે ભક્ષયન્તઃ કુર્વન્તિ રુજા-શોફાસ્ર-સંસ્રવાન્ ।
સુરસાદિં પ્રયુઞ્જીત તત્ર ધાવન-પૂરણે

29.75બ્વ્ રુજા-શોફાસ્ર-વિસ્રુતીઃ
સપ્તપર્ણ-કરઞ્જાર્ક-નિમ્બ-રાજાદન-ત્વચઃ ।
ગો-મૂત્ર-કલ્કિતો લેપઃ સેકઃ ક્ષારામ્બુના હિતઃ

29.76ચ્વ્ ગો-મૂત્ર-કલ્કિતાલેપઃ
પ્રચ્છાદ્ય માંસ-પેશ્યા વા વ્રણં તાન્ આશુ નિર્હરેત્ ।
ન ચૈનં ત્વરમાણો ઽન્તઃ સ-દોષમ્ ઉપરોહયેત્

સો ઽલ્પેનાપ્ય્ અપચારેણ ભૂયો વિકુરુતે યતઃ ।
રૂઢે ઽપ્ય્ અ-જીર્ણ-વ્યાયામ-વ્યવાયાદીન્ વિવર્જયેત્

હર્ષં ક્રોધં ભયં ચાપિ યાવદ્ આ-સ્થૈર્ય-સંભવાત્ ।
આદરેણાનુવર્ત્યો ઽયં માસાન્ ષટ્ સપ્ત વા વિધિઃ

29.79અવ્ હર્ષં ક્રોધં ભયં વાપિ
ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસુ વાર્તાસુ દોષાદિ-બલાનુસારી ।
તૈસ્ તૈર્ ઉપાયૈઃ પ્રયતશ્ ચિકિત્સેદ્ આલોચયન્ વિસ્તરમ્ ઉત્તરોક્તમ્