અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 27

સ-તોદ-કણ્ડુઃ શોફસ્ તં સર્પિષોષ્ણેન સેચયેત્ ॥ 55ઊઅબ્ ॥
26.55ઊઅવ્ સ-તોદ-કણ્ડૂ-શોફસ્ તં
સૂત્રસ્થાન
મધુરં લવણં કિઞ્-ચિદ્ અ-શીતોષ્ણમ્ અ-સંહતમ્ ।
પદ્મેન્દ્રગોપ-હેમાવિ-શશ-લોહિત-લોહિતમ્

લોહિતં પ્રભવઃ શુદ્ધં તનોસ્ તેનૈવ ચ સ્થિતઃ ।
તત્ પિત્ત-શ્લેષ્મલૈઃ પ્રાયો દૂષ્યતે કુરુતે તતઃ

27.2અવ્ લોહિતં પ્રવદેચ્ છુદ્ધં
વિસર્પ-વિદ્રધિ-પ્લીહ-ગુલ્માગ્નિ-સદન-જ્વરાન્ ।
મુખ-નેત્ર-શિરો-રોગ-મદ-તૃડ્-લવણાસ્ય-તાઃ

કુષ્ઠ-વાતાસ્ર-પિત્તાસ્ર-કટ્વ્-અમ્લોદ્ગિરણ-ભ્રમાન્ ।
શીતોષ્ણ-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષાદ્યૈર્ ઉપક્રાન્તાશ્ ચ યે ગદાઃ

સમ્યક્ સાધ્યા ન સિધ્યન્તિ તે ચ રક્ત-પ્રકોપ-જાઃ ।
તેષુ સ્રાવયિતું રક્તમ્ ઉદ્રિક્તં વ્યધયેત્ સિરામ્

ન તૂન-ષો-ડશાતીત-સપ્તત્ય્-અબ્દ-સ્રુતાસૃજામ્ ।
અ-સ્નિગ્ધા-સ્વેદિતાત્ય્-અર્થ-સ્વેદિતાનિલ-રોગિણામ્

27.6અવ્ ન ન્યૂન-ષો-ડશાતીત-
ગર્ભિણી-સૂતિકા-જીર્ણ-પિત્તાસ્ર-શ્વાસ-કાસિનામ્ ।
અતીસારોદર-ચ્છર્દિ-પાણ્ડુ-સર્વાઙ્ગ-શોફિનામ્

સ્નેહ-પીતે પ્રયુક્તેષુ તથા પઞ્ચસુ કર્મસુ ।
ના-યન્ત્રિતાં સિરાં વિધ્યેન્ ન તિર્યઙ્ નાપ્ય્ અન્-ઉત્થિતામ્

27.8દ્વ્ ન તિર્યઙ્ નાપ્ય્ અન્-ઉચ્છ્રિતામ્
નાતિ-શીતોષ્ણ-વાતાભ્રેષ્વ્ અન્ય-ત્રાત્યયિકાદ્ ગદાત્ ।
શિરો-નેત્ર-વિકારેષુ લલાટ્યાં મોક્ષયેત્ સિરામ્

27.9દ્વ્ લાલાટ્યાં મોક્ષયેત્ સિરામ્ 27.9દ્વ્ લાલાટ્યા મોક્ષયેત્ સિરાઃ 27.9દ્વ્
લલાટ્યા મોક્ષયેત્ સિરાઃ
અપાઙ્ગ્યામ્ ઉપનાસ્યાં વા કર્ણ-રોગેષુ કર્ણ-જામ્ ।
નાસા-રોગેષુ નાસાગ્રે સ્થિતાં નાસા-લલાટયોઃ

27.10અવ્ અપાઙ્ગ્યા ઉપનાસ્યા વા
પીનસે મુખ-રોગેષુ જિહ્વૌષ્ઠ-હનુ-તાલુ-ગાઃ ।
જત્રૂર્ધ્વ-ગ્રન્થિષુ ગ્રીવા-કર્ણ-શઙ્ખ-શિરઃ-શ્રિતાઃ

27.11ચ્વ્ જત્રૂર્ધ્વં ગ્રન્થિષુ ગ્રીવા-
ઉરો-ઽપાઙ્ગ-લલાટ-સ્થા ઉન્માદે ઽપસ્મૃતૌ પુનઃ ।
હનુ-સંધૌ સમસ્તે વા સિરાં ભ્રૂ-મધ્ય-ગામિનીમ્

27.12અવ્ ઉરો-ઽપાઙ્ગ-લલાટ-સ્થામ્ 27.12દ્વ્ સિરા ભ્રૂ-મધ્ય-ગામિનીઃ
વિદ્રધૌ પાર્શ્વ-શૂલે ચ પાર્શ્વ-કક્ષા-સ્તનાન્તરે ।
તૃતીયકે ઽંસયોર્ મધ્યે સ્કન્ધસ્યાધશ્ ચતુર્થકે

પ્રવાહિકાયાં શૂલિન્યાં શ્રોણિતો દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે સ્થિતામ્ ।
શુક્ર-મેઢ્રામયે મેઢ્ર ઊરુ-ગાં ગલ-ગણ્ડયોઃ

ગૃધ્રસ્યાં જાનુનો ઽધસ્-તાદ્ ઊર્ધ્વં વા ચતુર્-અઙ્ગુલે ।
ઇન્દ્ર-વસ્તેર્ અધો ઽપચ્યાં દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે ચતુર્-અઙ્ગુલે

ઊર્ધ્વં ગુલ્ફસ્ય સક્થ્ય્-અર્તૌ તથા ક્રોષ્ટુક-શીર્ષકે ।
પાદ-દાહે ખુડે હર્ષે વિપાદ્યાં વાત-કણ્ટકે

27.16અવ્ ઊર્ધ્વં ગુલ્ફસ્ય સંધ્ય્-અર્તૌ
ચિપ્યે ચ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલે વિધ્યેદ્ ઉપરિ ક્ષિપ્ર-મર્મણઃ ।
ગૃધ્રસ્યામ્ ઇવ વિશ્વાચ્યાં યથોક્તાનામ્ અ-દર્શને

મર્મ-હીને યથાસન્ને દેશે ઽન્યાં વ્યધયેત્ સિરામ્ ।
અથ સ્નિગ્ધ-તનુઃ સજ્જ-સર્વોપકરણો બલી

કૃત-સ્વસ્ત્ય્-અયનઃ સ્નિગ્ધ-રસાન્ન-પ્રતિભોજિતઃ ।
અગ્નિ-તાપાતપ-સ્વિન્નો જાનૂચ્ચાસન-સંસ્થિતઃ

મૃદુ-પટ્ટાત્ત-કેશાન્તો જાનુ-સ્થાપિત-કૂર્પરઃ ।
મુષ્ટિભ્યાં વસ્ત્ર-ગર્ભાભ્યાં મન્યે ગાઢં નિપીડયેત્

27.20દ્વ્ મન્યે ગાઢં પ્રપીડયેત્
દન્ત-પ્રપીડનોત્કાસ-ગણ્ડાધ્માનાનિ ચાચરેત્ ।
પૃષ્ઠતો યન્ત્રયેચ્ ચૈનં વસ્ત્રમ્ આવેષ્ટયન્ નરઃ

27.21દ્વ્ વસ્ત્રમ્ આવેષ્ટયેન્ નરઃ
કન્ધરાયાં પરિક્ષિપ્ય ન્યસ્યાન્તર્ વામ-તર્જનીમ્ ।
એષો ઽન્તર્-મુખ-વર્જ્યાનાં સિરાણાં યન્ત્રણે વિધિઃ

27.22બ્વ્ તસ્યાન્તર્ વામ-તર્જનીમ્ 27.22ચ્વ્ એષો ઽન્તર્-મુખ-વર્જાનાં
તતો મધ્યમયાઙ્ગુલ્યા વૈદ્યો ઽઙ્ગુષ્ઠ-વિમુક્તયા ।
તાડયેદ્ ઉત્થિતાં જ્ઞાત્વા સ્પર્શાદ્ વાઙ્ગુષ્ઠ-પીડનૈઃ

27.23દ્વ્ સ્પર્શાઙ્ગુષ્ઠ-પ્રપીડનૈઃ
કુઠાર્યા લક્ષયેન્ મધ્યે વામ-હસ્ત-ગૃહીતયા ।
ફલોદ્દેશે સુ-નિષ્-કમ્પં સિરાં તદ્-વચ્ ચ મોક્ષયેત્

તાડયન્ પીડયંશ્ ચૈનાં વિધ્યેદ્ વ્રીહિ-મુખેન તુ ।
અઙ્ગુષ્ઠેનોન્નમય્યાગ્રે નાસિકામ્ ઉપ-નાસિકામ્

27.25અવ્ તાડયન્ પીડયન્ વૈનાં 27.25અવ્ તાડયન્ પીડયેચ્ ચૈનાં
અભ્યુન્નત-વિદષ્ટાગ્ર-જિહ્વસ્યાધસ્ તદ્-આશ્રયામ્ ।
યન્ત્રયેત્ સ્તનયોર્ ઊર્ધ્વં ગ્રીવાશ્રિત-સિરા-વ્યધે

પાષાણ-ગર્ભ-હસ્તસ્ય જાનુ-સ્થે પ્રસૃતે ભુજે ।
કુક્ષેર્ આરભ્ય મૃદિતે વિધ્યેદ્ બદ્ધોર્ધ્વ-પટ્ટકે

વિધ્યેદ્ ધસ્ત-સિરાં બાહાવ્ અન્-આકુઞ્ચિત-કૂર્પરે ।
બદ્ધ્વા સુખોપવિષ્ટસ્ય મુષ્ટિમ્ અઙ્ગુષ્ઠ-ગર્ભિણમ્

27.28દ્વ્ મુષ્ટિમ્ અઙ્ગુષ્ઠ-ગર્ભિણીમ્
ઊર્ધ્વં વેધ્ય-પ્રદેશાચ્ ચ પટ્ટિકાં ચતુર્-અઙ્ગુલે ।
વિધ્યેદ્ આલમ્બમાનસ્ય બાહુભ્યાં પાર્શ્વયોઃ સિરામ્

પ્રહૃષ્ટે મેહને જઙ્ઘા-સિરાં જાનુન્ય્ અ-કુઞ્ચિતે ।
પાદે તુ સુ-સ્થિતે ઽધસ્-તાજ્ જાનુ-સંધેર્ નિપીડિતે

27.30ચ્વ્ પાદે તુ ભૂ-સ્થિતે ઽધસ્-તાજ્
ગાઢં કરાભ્યામ્ આ-ગુલ્ફં ચરણે તસ્ય ચોપરિ ।
દ્વિતીયે કુઞ્ચિતે કિઞ્-ચિદ્-આરૂઢે હસ્ત-વત્ તતઃ

બદ્ધ્વા વિધ્યેત્ સિરામ્ ઇત્થમ્ અન્-ઉક્તેષ્વ્ અપિ કલ્પયેત્ ।
તેષુ તેષુ પ્રદેશેષુ તત્ તદ્ યન્ત્રમ્ ઉપાય-વિત્

માંસલે નિક્ષિપેદ્ દેશે વ્રીહ્ય્-આસ્યં વ્રીહિ-માત્રકમ્ ।
યવાર્ધમ્ અસ્થ્નામ્ ઉપરિ સિરાં વિધ્યન્ કુઠારિકામ્

27.33દ્વ્ સિરાં વિધ્યન્ કુઠારયા 27.33દ્વ્ સિરાં વિધ્યેત્ કુઠારયા 27.33દ્વ્
સિરાં વિધ્યેત્ કુઠારિકામ્
સમ્યગ્-વિદ્ધા સ્રવેદ્ ધારાં યન્ત્રે મુક્તે તુ ન સ્રવેત્ ।
અલ્પ-કાલં વહત્ય્ અલ્પં દુર્-વિદ્ધા તૈલ-ચૂર્ણનૈઃ

27.34અવ્ સમ્યગ્-વિદ્ધે સ્રવેદ્ ધારા 27.34બ્વ્ યન્ત્રે મુક્તે ચ ન સ્રવેત્
27.34દ્વ્ દુર્-વિદ્ધા તૈલ-ચૂર્ણિતૈઃ
સ-શબ્દમ્ અતિ-વિદ્ધા તુ સ્રવેદ્ દુઃખેન ધાર્યતે ।
ભી-મૂર્છા-યન્ત્ર-શૈથિલ્ય-કુણ્ઠ-શસ્ત્રાતિ-તૃપ્તયઃ

ક્ષામ-ત્વ-વેગિ-તા-સ્વેદા રક્તસ્યા-સ્રુતિ-હેતવઃ ।
અ-સમ્યગ્ અસ્રે સ્રવતિ વેલ્લ-વ્યોષ-નિશા-નતૈઃ

સાગાર-ધૂમ-લવણ-તૈલૈર્ દિહ્યાત્ સિરા-મુખમ્ ।
સમ્યક્-પ્રવૃત્તે કોષ્ણેન તૈલેન લવણેન ચ

27.37દ્વ્ તૈલેન લવણેન વા
અગ્રે સ્રવતિ દુષ્ટાસ્રં કુસુમ્ભાદ્ ઇવ પીતિકા ।
સમ્યક્ સ્રુત્વા સ્વયં તિષ્ઠેચ્ છુદ્ધં તદ્ ઇતિ નાહરેત્

યન્ત્રં વિમુચ્ય મૂર્છાયાં વીજિતે વ્યજનૈઃ પુનઃ ।
સ્રાવયેન્ મૂર્છતિ પુનસ્ ત્વ્ અપરે-દ્યુસ્ ત્ર્ય્-અહે ઽપિ વા

વાતાચ્ છ્યાવારુણં રૂક્ષં વેગ-સ્રાવ્ય્ અચ્છ-ફેનિલં ।
પિત્તાત્ પીતાસિતં વિસ્રમ્ અ-સ્કન્દ્ય્ ઔષ્ણ્યાત્ સ-ચન્દ્રિકમ્

27.40દ્વ્ અ-સ્કન્દ્ય્ ઔષ્ણ્યાત્ સ-ચન્દ્રકમ્
વાતિકં શોણિતં શીઘ્રં ભૂમિઃ પિબતિ ચાવૃતમ્ ।
મક્ષિકાણામ્ અ-કાન્તં ચ રક્તં ભવતિ પૈત્તિકમ્ ॥ 40+1 ॥
શ્લૈષ્મિકં મક્ષિકાક્રાન્તં શુષ્યત્ય્ અપિ ન ચેણયત્ ॥ 40+2અબ્ ॥
કફાત્ સ્નિગ્ધમ્ અસૃક્ પાણ્ડુ તન્તુ-મત્ પિચ્છિલં ઘનમ્ ।
સંસૃષ્ટ-લિઙ્ગં સંસર્ગાત્ ત્રિ-દોષં મલિનાવિલમ્

અ-શુદ્ધૌ બલિનો ઽપ્ય્ અસ્રં ન પ્રસ્થાત્ સ્રાવયેત્ પરમ્ ।
અતિ-સ્રુતૌ હિ મૃત્યુઃ સ્યાદ્ દારુણા વા ચલામયાઃ

27.42અવ્ અ-શુદ્ધં બલિનો ઽપ્ય્ અસ્રં
તત્રાભ્યઙ્ગ-રસ-ક્ષીર-રક્ત-પાનાનિ ભેષજમ્ ।
સ્રુતે રક્તે શનૈર્ યન્ત્રમ્ અપનીય હિમામ્બુના

પ્રક્ષાલ્ય તૈલ-પ્લોતાક્તં બન્ધનીયં સિરા-મુખમ્ ।
અ-શુદ્ધં સ્રાવયેદ્ ભૂયઃ સાયમ્ અહ્ન્ય્ અપરે ઽપિ વા

27.44ચ્વ્ અ-શુદ્ધૌ સ્રાવયેદ્ ભૂયઃ
સ્નેહોપસ્કૃત-દેહસ્ય પક્ષાદ્ વા ભૃશ-દૂષિતમ્ ।
કિઞ્-ચિદ્ ધિ શેષે દુષ્ટાસ્રે નૈવ રોગો ઽતિવર્તતે

સ-શેષમ્ અપ્ય્ અતો ધાર્યં ન ચાતિ-સ્રુતિમ્ આચરેત્ ।
હરેચ્ છૃઙ્ગાદિભિઃ શેષં પ્રસાદમ્ અથ-વા નયેત્

શીતોપચાર-પિત્તાસ્ર-ક્રિયા-શુદ્ધિ-વિશોષણૈઃ ।
દુષ્ટં રક્તમ્ અન્-ઉદ્રિક્તમ્ એવમ્ એવ પ્રસાદયેત્

રક્તે ત્વ્ અ-તિષ્ઠતિ ક્ષિપ્રં સ્તમ્ભનીમ્ આચરેત્ ક્રિયામ્ ।
લોધ્ર-પ્રિયઙ્ગુ-પત્તઙ્ગ-માષ-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ગૈરિકૈઃ

મૃત્-કપાલાઞ્જન-ક્ષૌમ-મષી-ક્ષીરિ-ત્વગ્-અઙ્કુરૈઃ ।
વિચૂર્ણયેદ્ વ્રણ-મુખં પદ્મકાદિ-હિમં પિબેત્

તામ્ એવ વા સિરાં વિધ્યેદ્ વ્યધાત્ તસ્માદ્ અન્-અન્તરમ્ ।
સિરા-મુખં વા ત્વરિતં દહેત્ તપ્ત-શલાકયા

27.50ચ્વ્ સિરા-મુખં ચ ત્વરિતં
ઉન્-માર્ગ-ગા યન્ત્ર-નિપીડનેન સ્વ-સ્થાનમ્ આયાન્તિ પુનર્ ન યાવત્ ।
દોષાઃ પ્રદુષ્ટા રુધિરં પ્રપન્નાસ્ તાવદ્ ધિતાહાર-વિહાર-ભાક્ સ્યાત્

નાત્ય્-ઉષ્ણ-શીતં લઘુ દીપનીયં રક્તે ઽપનીતે હિતમ્ અન્ન-પાનમ્ ।
તદા શરીરં હ્ય્ અન્-અવસ્થિતાસૃગ્ અગ્નિર્ વિશેષાદ્ ઇતિ રક્ષિતવ્યઃ

27.52ચ્વ્ તદા શરીરં હ્ય્ અન્-અવસ્થિતાસ્રમ્ 27.52દ્વ્ અગ્નિર્ વિશેષાદ્ ઇતિ રક્ષણીયઃ
27.52દ્વ્ અગ્નિર્ વિશેષેણ ચ રક્ષિતવ્યઃ
પ્રસન્ન-વર્ણેન્દ્રિયમ્ ઇન્દ્રિયાર્થાન્ ઇચ્છન્તમ્ અ-વ્યાહત-પક્તૃ-વેગમ્ ।
સુખાન્વિતં પુષ્ટિ-બલોપપન્નં વિશુદ્ધ-રક્તં પુરુષં વદન્તિ