અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 22

અષ્ટાઙ્ગુલાં વા વક્ત્રેણ કાસ-વાન્ ધૂમમ્ આપિબેત્ ॥ 21ઊઅબ્ ॥
કાસઃ શ્વાસઃ પીનસો વિ-સ્વર-ત્વં પૂતિર્ ગન્ધઃ પાણ્ડુ-તા કેશ-દોષઃ ।
કર્ણાસ્યાક્ષિ-સ્રાવ-કણ્ડ્વ્-અર્તિ-જાડ્યં તન્દ્રા હિધ્મા ધૂમ-પં ન સ્પૃશન્તિ ॥ 22ઊ ॥
હૃત્-કણ્ઠેન્દ્રિય-સંશુદ્ધિર્ લાઘવં શિરસઃ શમઃ ।
યથેરિતાનાં દોષાણાં સમ્યક્-પીતસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 22ઊ+1 ॥
સૂત્રસ્થાન
ચતુઃ-પ્રકારો ગણ્ડૂષઃ સ્નિગ્ધઃ શમન-શોધનૌ ।
રોપણશ્ ચ ત્રયસ્ તત્ર ત્રિષુ યોજ્યાશ્ ચલાદિષુ

અન્ત્યો વ્રણ-ઘ્નઃ સ્નિગ્ધો ઽત્ર સ્વાદ્વ્-અમ્લ-પટુ-સાધિતૈઃ ।
સ્નેહૈઃ સંશમનસ્ તિક્ત-કષાય-મધુરૌષધૈઃ

શોધનસ્ તિક્ત-કટ્વ્-અમ્લ-પટૂષ્ણૈ રોપણઃ પુનઃ ।
કષાય-તિક્તકૈસ્ તત્ર સ્નેહઃ ક્ષીરં મધૂદકમ્

શુક્તં મદ્યં રસો મૂત્રં ધાન્યામ્લં ચ યથા-યથમ્ ।
કલ્કૈર્ યુક્તં વિપક્વં વા યથા-સ્પર્શં પ્રયોજયેત્

દન્ત-હર્ષે દન્ત-ચાલે મુખ-રોગે ચ વાતિકે ।
સુખોષ્ણમ્ અથ-વા શીતં તિલ-કલ્કોદકં હિતમ્

ગણ્ડૂષ-ધારણે નિત્યં તૈલં માંસ-રસો ઽથ-વા ।
ઊષા-દાહાન્વિતે પાકે ક્ષતે ચાગન્તુ-સંભવે

22.6દ્વ્ ક્ષતે વાગન્તુ-સંભવે
વિષે ક્ષારાગ્નિ-દગ્ધે ચ સર્પિર્ ધાર્યં પયો ઽથ-વા ।
વૈશદ્યં જનયત્ય્ આશુ સંદધાતિ મુખે વ્રણાન્

22.7અવ્ વિષ-ક્ષારાગ્નિ-દગ્ધે ચ 22.7ચ્વ્ વૈશદ્યં જનયત્ય્ આસ્યે 22.7દ્વ્
સંદધાતિ મુખ-વ્રણાન્
દાહ-તૃષ્ણા-પ્રશમનં મધુ-ગણ્ડૂષ-ધારણમ્ ।
ધાન્યામ્લમ્ આસ્ય-વૈરસ્ય-મલ-દૌર્ગન્ધ્ય-નાશનમ્

તદ્ એવા-લવણં શીતં મુખ-શોષ-હરં પરમ્ ।
આશુ ક્ષારામ્બુ-ગણ્ડૂષો ભિનત્તિ શ્લેષ્મણશ્ ચયમ્

સુખોષ્ણોદક-ગણ્ડૂષૈર્ જાયતે વક્ત્ર-લાઘવમ્ ।
નિવાતે સાતપે સ્વિન્ન-મૃદિત-સ્કન્ધ-કન્ધરઃ

ગણ્ડૂષમ્ અ-પિબન્ કિઞ્-ચિદ્-ઉન્નતાસ્યો વિધારયેત્ ।
કફ-પૂર્ણાસ્ય-તા યાવત્ સ્રવદ્-ઘ્રાણાક્ષ-તાથ-વા

અ-સંચાર્યો મુખે પૂર્ણે ગણ્ડૂષઃ કવડો ઽન્ય-થા ॥ 11ઊઅબ્ ॥
22.11ઊઅવ્ અ-સંચાર્યો મુખે ઽ-પૂર્ણે
મન્યા-શિરઃ-કર્ણ-મુખાક્ષિ-રોગાઃ પ્રસેક-કણ્ઠામય-વક્ત્ર-શોષાઃ ।
હૃલ્-લાસ-તન્દ્રા-રુચિ-પીનસાશ્ ચ સાધ્યા વિશેષાત્ કવડ-ગ્રહેણ

કલ્કો રસ-ક્રિયા ચૂર્ણસ્ ત્રિ-વિધં પ્રતિસારણમ્ ॥ 13અબ્ ॥
22.13અવ્ કલ્કો રસ-ક્રિયા ચૂર્ણં
યુઞ્જ્યાત્ તત્ કફ-રોગેષુ ગણ્ડૂષ-વિહિતૌષધૈઃ ।
મુખાલેપસ્ ત્રિ-ધા દોષ-વિષ-હા વર્ણ-કૃચ્ ચ સઃ

22.14ચ્વ્ મુખ-લેપસ્ ત્રિ-ધા દોષ-
વ્યાધેર્ અપચયઃ પુષ્ટિર્ વૈશદ્યં વક્ત્ર-લાઘવમ્ ।
ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસાદશ્ ચ કવડે શુદ્ધિ-લક્ષણમ્ ॥ 14.1+1 ॥
હીનાજ્ જાડ્ય-કફોત્ક્લેશાવ્ અ-રસ-જ્ઞાનમ્ એવ ચ ।
અતિ-યોગાન્ મુખે પાકઃ શોષ-તૃષ્ણા-રુચિ-ક્લમઃ ॥ 14.1+2 ॥
22.14.1+2અવ્ હીનાદ્ ધ્માન-કફોત્લેશાવ્
ઉષ્ણો વાત-કફે શસ્તઃ શેષેષ્વ્ અત્ય્-અર્થ-શીતલઃ ।
ત્રિ-પ્રમાણશ્ ચતુર્-ભાગ-ત્રિ-ભાગાર્ધાઙ્ગુલોન્નતિઃ

અ-શુષ્કસ્ય સ્થિતિસ્ તસ્ય શુષ્કો દૂષયતિ ચ્છવિમ્ ।
તમ્ આર્દ્રયિત્વાપનયેત્ તદ્-અન્તે ઽભ્યઙ્ગમ્ આચરેત્

વિવર્જયેદ્ દિવા-સ્વપ્ન-ભાષ્યાગ્ન્ય્-આતપ-શુક્-ક્રુધઃ ।
ન યોજ્યઃ પીનસે ઽ-જીર્ણે દત્ત-નસ્યે હનુ-ગ્રહે

22.17દ્વ્ દત્તે નસ્યે હનુ-ગ્રહે
અ-રોચકે જાગરિતે સ તુ હન્તિ સુ-યોજિતઃ ।
અ-કાલ-પલિત-વ્યઙ્ગ-વલી-તિમિર-નીલિકાઃ

22.18બ્વ્ સ ચ હન્તિ સુ-યોજિતઃ
કોલ-મજ્જા વૃષાન્ મૂલં શાબરં ગૌર-સર્ષપાઃ ।
સિંહી-મૂલં તિલાઃ કૃષ્ણા દાર્વી-ત્વઙ્ નિસ્-તુષા યવાઃ

દર્ભ-મૂલ-હિમોશીર-શિરીષ-મિશિ-તણ્ડુલાઃ ।
કુમુદોત્પલ-કલ્હાર-દૂર્વા-મધુક-ચન્દનમ્

કાલીયક-તિલોશીર-માંસી-તગર-પદ્મકમ્ ।
તાલીશ-ગુન્દ્રા-પુણ્ડ્રાહ્વ-યષ્ટી-કાશ-નતાગુરુ

ઇત્ય્ અર્ધાર્ધોદિતા લેપા હેમન્તાદિષુ ષટ્ સ્મૃતાઃ ।
-મુખાલેપન-શીલાનાં દૃઢં ભવતિ દર્શનમ્

વદનં ચા-પરિમ્લાનં શ્લક્ષ્ણં તામરસોપમમ્ ।
અભ્યઙ્ગ-સેક-પિચવો વસ્તિશ્ ચેતિ ચતુર્-વિધમ્

મૂર્ધ-તૈલં બહુ-ગુણં તદ્ વિદ્યાદ્ ઉત્તરોત્તરમ્ ।
તત્રાભ્યઙ્ગઃ પ્રયોક્તવ્યો રૌક્ષ્ય-કણ્ડૂ-મલાદિષુ

22.24દ્વ્ રૂક્ષ-કણ્ડૂ-મલાદિષુ
અરૂંષિકા-શિરસ્-તોદ-દાહ-પાક-વ્રણેષુ તુ ।
પરિષેકઃ પિચુઃ કેશ-શાત-સ્ફુટન-ધૂપને

22.25બ્વ્ -દાહ-પાક-વ્રણેષુ ચ
નેત્ર-સ્તમ્ભે ચ વસ્તિસ્ તુ પ્રસુપ્ત્ય્-અર્દિત-જાગરે ।
નાસાસ્ય-શોષે તિમિરે શિરો-રોગે ચ દારુણે

વિધિસ્ તસ્ય નિષણ્ણસ્ય પીઠે જાનુ-સમે મૃદૌ ।
શુદ્ધાક્ત-સ્વિન્ન-દેહસ્ય દિનાન્તે ગવ્ય-માહિષમ્

દ્વા-દશાઙ્ગુલ-વિસ્તીર્ણં ચર્મ-પટ્ટં શિરઃ-સમમ્ ।
આ-કર્ણ-બન્ધન-સ્થાનં લલાટે વસ્ત્ર-વેષ્ટિતે

ચૈલ-વેણિકયા બદ્ધ્વા માષ-કલ્કેન લેપયેત્ ।
તતો યથા-વ્યાધિ શૃતં સ્નેહં કોષ્ણં નિષેચયેત્

ઊર્ધ્વં કેશ-ભુવો યાવદ્ અઙ્ગુલં ધારયેચ્ ચ તમ્ ।
આ-વક્ત્ર-નાસિકોત્ક્લેદાદ્ દશાષ્ટૌ ષટ્ ચલાદિષુ

22.30ચ્વ્ આ-વક્ત્ર-નાસિકા-ક્લેદાદ્
માત્રા-સહસ્રાણ્ય્ અ-રુજે ત્વ્ એકં સ્કન્ધાદિ મર્દયેત્ ।
મુક્ત-સ્નેહસ્ય પરમં સપ્તાહં તસ્ય સેવનમ્

22.31દ્વ્ સપ્તાહં તસ્ય સેચનમ્
ધારયેત્ પૂરણં કર્ણે કર્ણ-મૂલં વિમર્દયન્ ।
રુજઃ સ્યાન્ માર્દવં યાવન્ માત્રા-શતમ્ અ-વેદને

22.32બ્વ્ કર્ણ-મૂલં વિમર્દયેત્
યાવત્ પર્યેતિ હસ્તાગ્રં દક્ષિણં જાનુ-મણ્ડલમ્ ।
નિમેષોન્મેષ-કાલેન સમં માત્રા તુ સા સ્મૃતા

22.33ચ્વ્ નિમેષોન્મેષ-માત્રેણ
કચ-સદન-સિત-ત્વ-પિઞ્જર-ત્વં પરિફુટનં શિરસઃ સમીર-રોગાન્ ।
જયતિ જનયતીન્દ્રિય-પ્રસાદં સ્વર-હનુ-મૂર્ધ-બલં ચ મૂર્ધ-તૈલમ્