Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 20
19.87av tasmāc cikitsārdham iti pradiṣṭaḥ 19.87bv kṛtsnā cikitsāpi ca vastir eke
Sūtrasthāna
ūrdhva-jatru-vikāreṣu viśeṣān nasyam iṣyate |
nāsā hi śiraso dvāraṃ tena tad vyāpya hanti tān
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tri-dhāpi tat |
virecanaṃ śiraḥ-śūla-jāḍya-syanda-galāmaye
20.2bv śamanaṃ ca tri-dhā bhavet
marśa-dhmānāvapīḍākhyais tat punaḥ ṣaḍ-vidhaṃ smṛtam || 2.1+1 ||
20.2.1+1av marśa-dhmānāvapīḍākhyāt
śopha-gaṇḍa-kṛmi-granthi-kuṣṭhāpasmāra-pīnase |
bṛṃhaṇaṃ vāta-je śūle sūryāvarte svara-kṣaye
snehena tīkṣṇaiḥ siddhena kalka-kvāthādibhiś ca tat || 3.1+1 ||
nāsāsya-śoṣe vāk-saṅge kṛcchra-bodhe 'va-bāhuke |
śamanaṃ nīlikā-vyaṅga-keśa-doṣākṣi-rājiṣu
20.4dv -keśa-doṣākṣi-rogiṣu 20.4dv -keśa-doṣākṣi-roga-jit
yathā-svaṃ yaugikaiḥ snehair yathā-svaṃ ca prasādhitaiḥ |
kalka-kvāthādibhiś cādyaṃ madhu-paṭv-āsavair api
bṛṃhaṇaṃ dhanva-māṃsottha-rasāsṛk-khapurair api |
śamanaṃ yojayet pūrvaiḥ kṣīreṇa salilena vā
20.6dv kṣīreṇa salilena ca 20.6dv kṣīreṇa ca jalena ca
marśaś ca pratimarśaś ca dvi-dhā sneho 'tra mātrayā |
kalkādyair avapīḍas tu sa tīkṣṇair mūrdha-recanaḥ
20.7dv tīkṣṇair mūrdha-virecanaḥ
dhmānaṃ virecanaś cūrṇo yuñjyāt taṃ mukha-vāyunā |
ṣaḍ-aṅgula-dvi-mukhayā nāḍyā bheṣaja-garbhayā
20.8av dhmānaṃ virecanaiś cūrṇair 20.8dv nāḍyā bhaiṣajya-garbhayā
sa hi bhūri-taraṃ doṣaṃ cūrṇa-tvād apakarṣati |
pradeśiny-aṅgulī-parva-dvayān magna-samuddhṛtāt
yāvat pataty asau bindur daśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te |
marśasyotkṛṣṭa-madhyonā mātrās tā eva ca kramāt
bindu-dvayonāḥ kalkāder yojayen na tu nāvanam |
toya-madya-gara-sneha-pītānāṃ pātum icchatām
bhukta-bhakta-śiraḥ-snāta-snātu-kāma-srutāsṛjām |
nava-pīnasa-vegārta-sūtikā-śvāsa-kāsinām
20.12av bhuktābhyakta-śiraḥ-snāta-
śuddhānāṃ datta-vastīnāṃ tathān-ārtava-dur-dine |
anya-trātyayikād vyādher atha nasyaṃ prayojayet
prātaḥ śleṣmaṇi madhyāhne pitte sāyan-niśoś cale |
svastha-vṛtte tu pūrvāhṇe śarat-kāla-vasantayoḥ
śīte madhyan-dine grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape |
vātābhibhūte śirasi hidhmāyām apatānake
manyā-stambhe svara-bhraṃśe sāyaṃ prātar dine dine |
ekāhāntaram anya-tra saptāhaṃ ca tad ācaret
snigdha-svinnottamāṅgasya prāk-kṛtāvaśyakasya ca |
nivāta-śayana-sthasya jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ
athottānarju-dehasya pāṇi-pāde prasārite |
kiñ-cid-unnata-pādasya kiñ-cin mūrdhani nāmite
nāsā-puṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa niṣecayet |
uṣṇāmbu-taptaṃ bhaiṣajyaṃ praṇāḍyā picunātha-vā
20.19dv praṇālyā picunātha-vā
datte pāda-tala-skandha-hasta-karṇādi mardayet |
śanair ucchidya niṣṭhīvet pārśvayor ubhayos tataḥ
20.20cv śanair ucchindya niṣṭhīvet
ā-bheṣaja-kṣayād evaṃ dvis trir vā nasyam ācaret |
mūrchāyāṃ śīta-toyena siñcet pariharan śiraḥ
snehaṃ virecanasyānte dadyād doṣādy-apekṣayā |
nasyānte vāk-śataṃ tiṣṭhed uttāno dhārayet tataḥ
20.22av snehaṃ recana-nasyānte
dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbu-kavaḍān kaṇṭha-śuddhaye |
samyak-snigdhe sukhocchvāsa-svapna-bodhākṣa-pāṭavam
rūkṣe 'kṣi-stabdha-tā śoṣo nāsāsye mūrdha-śūnya-tā |
snigdhe 'ti kaṇḍū-guru-tā-prasekā-ruci-pīnasāḥ
20.24cv snigdhe 'ti kaṇḍūr guru-tā 20.24dv prasekā-ruci-pīnasāḥ
su-virikte 'kṣi-laghu-tā-vaktra-svara-viśuddhayaḥ |
dur-virikte gadodrekaḥ kṣāma-tāti-virecite
pratimarśaḥ kṣata-kṣāma-bāla-vṛddha-sukhātmasu |
prayojyo '-kāla-varṣe 'pi na tv iṣṭo duṣṭa-pīnase
madya-pīte '-bala-śrotre kṛmi-dūṣita-mūrdhani |
utkṛṣṭotkliṣṭa-doṣe ca hīna-mātra-tayā hi saḥ
20.27dv hīna-māna-tayā hi saḥ
niśāhar-bhukta-vāntāhaḥ-svapnādhva-śrama-retasām |
śiro-'bhyañjana-gaṇḍūṣa-prasrāvāñjana-varcasām
danta-kāṣṭhasya hāsasya yojyo 'nte 'sau dvi-bindukaḥ |
pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ klama-nāśas triṣu kramāt
dṛg-balaṃ pañcasu tato danta-dārḍhyaṃ maruc-chamaḥ |
na nasyam ūna-saptābde nātītāśīti-vatsare
na conāṣṭā-daśe dhūmaḥ kavaḍo nona-pañcame |
na śuddhir ūna-daśame na cātikrānta-saptatau
20.31bv kavaḍo nyūna-pañcame
ā-janma-maraṇaṃ śastaḥ pratimarśas tu vasti-vat |
marśa-vac ca guṇān kuryāt sa hi nityopasevanāt
na cātra yantraṇā nāpi vyāpadbhyo marśa-vad bhayam |
tailam eva ca nasyārthe nityābhyāsena śasyate
20.33cv tailam eva ca nasyārthaṃ
śirasaḥ śleṣma-dhāma-tvāt snehāḥ svasthasya netare |
āśu-kṛc-cira-kāri-tvaṃ guṇotkarṣāpakṛṣṭa-tā
20.34dv guṇotkṛṣṭāpakṛṣṭa-tā 20.34dv guṇotkṛṣṭāpakarṣa-tā 20.34dv
guṇotkarṣāpakarṣa-tā
marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhaved yadi |
ko marśaṃ sa-parīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajet tataḥ
20.35dv sāpadaṃ ca vadet tataḥ
accha-pāna-vicārākhyau kuṭī-vātātapa-sthitī |
anvāsa-mātrā-vastī ca tad-vad eva vinirdiśet
20.36dv tad-vad eva ca nirdiśet
paṭola-mudga-vārtāka-hrasvamūlaka-jāṅgalaiḥ |
rasaiḥ śāli-yavān adyān nasya-karmaṇi ṣaḍ-vidhe || 36+1 ||
uccair-bhāṣaṇam āyāsam a-jīrṇā-sātmya-bhojanam |
datta-nasyo naraḥ krodhaṃ yānādīṃś ca vivarjayet || 36+2 ||
jīvantī-jala-devadāru-jalada-tvak-sevya-gopī-himaṃ || 37a ||
dārvī-tvaṅ-madhuka-plavāguru-varī-puṇḍrāhva-bilvotpalam || 37b ||
dhāvanyau surabhiṃ sthire kṛmiharaṃ pattraṃ truṭīṃ reṇukāṃ || 37c ||
kiñjalkaṃ kamalād balāṃ śata-guṇe divye 'mbhasi kvāthayet || 37d ||
tailād rasaṃ daśa-guṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān |
pāke kṣipec ca daśame samam āja-dugdhaṃ nasyaṃ mahā-guṇam uśanty aṇu-tailam etat
20.38bv tailaṃ pacec ca salilena daśaiva vārān
ghanonnata-prasanna-tvak-skandha-grīvāsya-vakṣasaḥ |
dṛḍhendriyāsta-palitā bhaveyur nasya-śīlinaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0