અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 20

19.87અવ્ તસ્માચ્ ચિકિત્સાર્ધમ્ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ 19.87બ્વ્ કૃત્સ્ના ચિકિત્સાપિ ચ વસ્તિર્ એકે
સૂત્રસ્થાન
ઊર્ધ્વ-જત્રુ-વિકારેષુ વિશેષાન્ નસ્યમ્ ઇષ્યતે ।
નાસા હિ શિરસો દ્વારં તેન તદ્ વ્યાપ્ય હન્તિ તાન્

વિરેચનં બૃંહણં ચ શમનં ચ ત્રિ-ધાપિ તત્ ।
વિરેચનં શિરઃ-શૂલ-જાડ્ય-સ્યન્દ-ગલામયે

20.2બ્વ્ શમનં ચ ત્રિ-ધા ભવેત્
મર્શ-ધ્માનાવપીડાખ્યૈસ્ તત્ પુનઃ ષડ્-વિધં સ્મૃતમ્ ॥ 2.1+1 ॥
20.2.1+1અવ્ મર્શ-ધ્માનાવપીડાખ્યાત્
શોફ-ગણ્ડ-કૃમિ-ગ્રન્થિ-કુષ્ઠાપસ્માર-પીનસે ।
બૃંહણં વાત-જે શૂલે સૂર્યાવર્તે સ્વર-ક્ષયે

સ્નેહેન તીક્ષ્ણૈઃ સિદ્ધેન કલ્ક-ક્વાથાદિભિશ્ ચ તત્ ॥ 3.1+1 ॥
નાસાસ્ય-શોષે વાક્-સઙ્ગે કૃચ્છ્ર-બોધે ઽવ-બાહુકે ।
શમનં નીલિકા-વ્યઙ્ગ-કેશ-દોષાક્ષિ-રાજિષુ

20.4દ્વ્ -કેશ-દોષાક્ષિ-રોગિષુ 20.4દ્વ્ -કેશ-દોષાક્ષિ-રોગ-જિત્
યથા-સ્વં યૌગિકૈઃ સ્નેહૈર્ યથા-સ્વં ચ પ્રસાધિતૈઃ ।
કલ્ક-ક્વાથાદિભિશ્ ચાદ્યં મધુ-પટ્વ્-આસવૈર્ અપિ

બૃંહણં ધન્વ-માંસોત્થ-રસાસૃક્-ખપુરૈર્ અપિ ।
શમનં યોજયેત્ પૂર્વૈઃ ક્ષીરેણ સલિલેન વા

20.6દ્વ્ ક્ષીરેણ સલિલેન ચ 20.6દ્વ્ ક્ષીરેણ ચ જલેન ચ
મર્શશ્ ચ પ્રતિમર્શશ્ ચ દ્વિ-ધા સ્નેહો ઽત્ર માત્રયા ।
કલ્કાદ્યૈર્ અવપીડસ્ તુ સ તીક્ષ્ણૈર્ મૂર્ધ-રેચનઃ

20.7દ્વ્ તીક્ષ્ણૈર્ મૂર્ધ-વિરેચનઃ
ધ્માનં વિરેચનશ્ ચૂર્ણો યુઞ્જ્યાત્ તં મુખ-વાયુના ।
ષડ્-અઙ્ગુલ-દ્વિ-મુખયા નાડ્યા ભેષજ-ગર્ભયા

20.8અવ્ ધ્માનં વિરેચનૈશ્ ચૂર્ણૈર્ 20.8દ્વ્ નાડ્યા ભૈષજ્ય-ગર્ભયા
સ હિ ભૂરિ-તરં દોષં ચૂર્ણ-ત્વાદ્ અપકર્ષતિ ।
પ્રદેશિન્ય્-અઙ્ગુલી-પર્વ-દ્વયાન્ મગ્ન-સમુદ્ધૃતાત્

યાવત્ પતત્ય્ અસૌ બિન્દુર્ દશાષ્ટૌ ષટ્ ક્રમેણ તે ।
મર્શસ્યોત્કૃષ્ટ-મધ્યોના માત્રાસ્ તા એવ ચ ક્રમાત્

બિન્દુ-દ્વયોનાઃ કલ્કાદેર્ યોજયેન્ ન તુ નાવનમ્ ।
તોય-મદ્ય-ગર-સ્નેહ-પીતાનાં પાતુમ્ ઇચ્છતામ્

ભુક્ત-ભક્ત-શિરઃ-સ્નાત-સ્નાતુ-કામ-સ્રુતાસૃજામ્ ।
નવ-પીનસ-વેગાર્ત-સૂતિકા-શ્વાસ-કાસિનામ્

20.12અવ્ ભુક્તાભ્યક્ત-શિરઃ-સ્નાત-
શુદ્ધાનાં દત્ત-વસ્તીનાં તથાન્-આર્તવ-દુર્-દિને ।
અન્ય-ત્રાત્યયિકાદ્ વ્યાધેર્ અથ નસ્યં પ્રયોજયેત્

પ્રાતઃ શ્લેષ્મણિ મધ્યાહ્ને પિત્તે સાયન્-નિશોશ્ ચલે ।
સ્વસ્થ-વૃત્તે તુ પૂર્વાહ્ણે શરત્-કાલ-વસન્તયોઃ

શીતે મધ્યન્-દિને ગ્રીષ્મે સાયં વર્ષાસુ સાતપે ।
વાતાભિભૂતે શિરસિ હિધ્માયામ્ અપતાનકે

મન્યા-સ્તમ્ભે સ્વર-ભ્રંશે સાયં પ્રાતર્ દિને દિને ।
એકાહાન્તરમ્ અન્ય-ત્ર સપ્તાહં ચ તદ્ આચરેત્

સ્નિગ્ધ-સ્વિન્નોત્તમાઙ્ગસ્ય પ્રાક્-કૃતાવશ્યકસ્ય ચ ।
નિવાત-શયન-સ્થસ્ય જત્રૂર્ધ્વં સ્વેદયેત્ પુનઃ

અથોત્તાનર્જુ-દેહસ્ય પાણિ-પાદે પ્રસારિતે ।
કિઞ્-ચિદ્-ઉન્નત-પાદસ્ય કિઞ્-ચિન્ મૂર્ધનિ નામિતે

નાસા-પુટં પિધાયૈકં પર્યાયેણ નિષેચયેત્ ।
ઉષ્ણામ્બુ-તપ્તં ભૈષજ્યં પ્રણાડ્યા પિચુનાથ-વા

20.19દ્વ્ પ્રણાલ્યા પિચુનાથ-વા
દત્તે પાદ-તલ-સ્કન્ધ-હસ્ત-કર્ણાદિ મર્દયેત્ ।
શનૈર્ ઉચ્છિદ્ય નિષ્ઠીવેત્ પાર્શ્વયોર્ ઉભયોસ્ તતઃ

20.20ચ્વ્ શનૈર્ ઉચ્છિન્દ્ય નિષ્ઠીવેત્
આ-ભેષજ-ક્ષયાદ્ એવં દ્વિસ્ ત્રિર્ વા નસ્યમ્ આચરેત્ ।
મૂર્છાયાં શીત-તોયેન સિઞ્ચેત્ પરિહરન્ શિરઃ

સ્નેહં વિરેચનસ્યાન્તે દદ્યાદ્ દોષાદ્ય્-અપેક્ષયા ।
નસ્યાન્તે વાક્-શતં તિષ્ઠેદ્ ઉત્તાનો ધારયેત્ તતઃ

20.22અવ્ સ્નેહં રેચન-નસ્યાન્તે
ધૂમં પીત્વા કવોષ્ણામ્બુ-કવડાન્ કણ્ઠ-શુદ્ધયે ।
સમ્યક્-સ્નિગ્ધે સુખોચ્છ્વાસ-સ્વપ્ન-બોધાક્ષ-પાટવમ્

રૂક્ષે ઽક્ષિ-સ્તબ્ધ-તા શોષો નાસાસ્યે મૂર્ધ-શૂન્ય-તા ।
સ્નિગ્ધે ઽતિ કણ્ડૂ-ગુરુ-તા-પ્રસેકા-રુચિ-પીનસાઃ

20.24ચ્વ્ સ્નિગ્ધે ઽતિ કણ્ડૂર્ ગુરુ-તા 20.24દ્વ્ પ્રસેકા-રુચિ-પીનસાઃ
સુ-વિરિક્તે ઽક્ષિ-લઘુ-તા-વક્ત્ર-સ્વર-વિશુદ્ધયઃ ।
દુર્-વિરિક્તે ગદોદ્રેકઃ ક્ષામ-તાતિ-વિરેચિતે

પ્રતિમર્શઃ ક્ષત-ક્ષામ-બાલ-વૃદ્ધ-સુખાત્મસુ ।
પ્રયોજ્યો ઽ-કાલ-વર્ષે ઽપિ ન ત્વ્ ઇષ્ટો દુષ્ટ-પીનસે

મદ્ય-પીતે ઽ-બલ-શ્રોત્રે કૃમિ-દૂષિત-મૂર્ધનિ ।
ઉત્કૃષ્ટોત્ક્લિષ્ટ-દોષે ચ હીન-માત્ર-તયા હિ સઃ

20.27દ્વ્ હીન-માન-તયા હિ સઃ
નિશાહર્-ભુક્ત-વાન્તાહઃ-સ્વપ્નાધ્વ-શ્રમ-રેતસામ્ ।
શિરો-ઽભ્યઞ્જન-ગણ્ડૂષ-પ્રસ્રાવાઞ્જન-વર્ચસામ્

દન્ત-કાષ્ઠસ્ય હાસસ્ય યોજ્યો ઽન્તે ઽસૌ દ્વિ-બિન્દુકઃ ।
પઞ્ચસુ સ્રોતસાં શુદ્ધિઃ ક્લમ-નાશસ્ ત્રિષુ ક્રમાત્

દૃગ્-બલં પઞ્ચસુ તતો દન્ત-દાર્ઢ્યં મરુચ્-છમઃ ।
ન નસ્યમ્ ઊન-સપ્તાબ્દે નાતીતાશીતિ-વત્સરે

ન ચોનાષ્ટા-દશે ધૂમઃ કવડો નોન-પઞ્ચમે ।
ન શુદ્ધિર્ ઊન-દશમે ન ચાતિક્રાન્ત-સપ્તતૌ

20.31બ્વ્ કવડો ન્યૂન-પઞ્ચમે
આ-જન્મ-મરણં શસ્તઃ પ્રતિમર્શસ્ તુ વસ્તિ-વત્ ।
મર્શ-વચ્ ચ ગુણાન્ કુર્યાત્ સ હિ નિત્યોપસેવનાત્

ન ચાત્ર યન્ત્રણા નાપિ વ્યાપદ્ભ્યો મર્શ-વદ્ ભયમ્ ।
તૈલમ્ એવ ચ નસ્યાર્થે નિત્યાભ્યાસેન શસ્યતે

20.33ચ્વ્ તૈલમ્ એવ ચ નસ્યાર્થં
શિરસઃ શ્લેષ્મ-ધામ-ત્વાત્ સ્નેહાઃ સ્વસ્થસ્ય નેતરે ।
આશુ-કૃચ્-ચિર-કારિ-ત્વં ગુણોત્કર્ષાપકૃષ્ટ-તા

20.34દ્વ્ ગુણોત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટ-તા 20.34દ્વ્ ગુણોત્કૃષ્ટાપકર્ષ-તા 20.34દ્વ્
ગુણોત્કર્ષાપકર્ષ-તા
મર્શે ચ પ્રતિમર્શે ચ વિશેષો ન ભવેદ્ યદિ ।
કો મર્શં સ-પરીહારં સાપદં ચ ભજેત્ તતઃ

20.35દ્વ્ સાપદં ચ વદેત્ તતઃ
અચ્છ-પાન-વિચારાખ્યૌ કુટી-વાતાતપ-સ્થિતી ।
અન્વાસ-માત્રા-વસ્તી ચ તદ્-વદ્ એવ વિનિર્દિશેત્

20.36દ્વ્ તદ્-વદ્ એવ ચ નિર્દિશેત્
પટોલ-મુદ્ગ-વાર્તાક-હ્રસ્વમૂલક-જાઙ્ગલૈઃ ।
રસૈઃ શાલિ-યવાન્ અદ્યાન્ નસ્ય-કર્મણિ ષડ્-વિધે ॥ 36+1 ॥
ઉચ્ચૈર્-ભાષણમ્ આયાસમ્ અ-જીર્ણા-સાત્મ્ય-ભોજનમ્ ।
દત્ત-નસ્યો નરઃ ક્રોધં યાનાદીંશ્ ચ વિવર્જયેત્ ॥ 36+2 ॥
જીવન્તી-જલ-દેવદારુ-જલદ-ત્વક્-સેવ્ય-ગોપી-હિમં ॥ 37અ ॥
દાર્વી-ત્વઙ્-મધુક-પ્લવાગુરુ-વરી-પુણ્ડ્રાહ્વ-બિલ્વોત્પલમ્ ॥ 37બ્ ॥
ધાવન્યૌ સુરભિં સ્થિરે કૃમિહરં પત્ત્રં ત્રુટીં રેણુકાં ॥ 37ચ્ ॥
કિઞ્જલ્કં કમલાદ્ બલાં શત-ગુણે દિવ્યે ઽમ્ભસિ ક્વાથયેત્ ॥ 37દ્ ॥
તૈલાદ્ રસં દશ-ગુણં પરિશેષ્ય તેન તૈલં પચેત સલિલેન દશૈવ વારાન્ ।
પાકે ક્ષિપેચ્ ચ દશમે સમમ્ આજ-દુગ્ધં નસ્યં મહા-ગુણમ્ ઉશન્ત્ય્ અણુ-તૈલમ્ એતત્

20.38બ્વ્ તૈલં પચેચ્ ચ સલિલેન દશૈવ વારાન્
ઘનોન્નત-પ્રસન્ન-ત્વક્-સ્કન્ધ-ગ્રીવાસ્ય-વક્ષસઃ ।
દૃઢેન્દ્રિયાસ્ત-પલિતા ભવેયુર્ નસ્ય-શીલિનઃ