Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 1
Sūtrasthāna
rāgādi-rogān satatānuṣaktān a-śeṣa-kāya-prasṛtān a-śeṣān |
autsukya-mohā-rati-dāñ jaghāna yo '-pūrva-vaidyāya namo 'stu tasmai
āyuḥ-kāmayamānena dharmārtha-sukha-sādhanam |
āyur-vedopadeśeṣu vidheyaḥ param ādaraḥ
brahmā smṛtvāyuṣo vedaṃ prajāpatim ajigrahat |
so 'śvinau tau sahasrākṣaṃ so 'tri-putrādikān munīn
te 'gniveśādikāṃs te tu pṛthak tantrāṇi tenire |
tebhyo 'ti-viprakīrṇebhyaḥ prāyaḥ sāra-taroccayaḥ
kriyate 'ṣṭāṅga-hṛdayaṃ nāti-saṃkṣepa-vistaram |
kāya-bāla-grahordhvāṅga-śalya-daṃṣṭrā-jarā-vṛṣān
1.5bv nāti-saṃkṣipta-vistṛtam
aṣṭāv aṅgāni tasyāhuś cikitsā yeṣu saṃśritā |
vāyuḥ pittaṃ kaphaś ceti trayo doṣāḥ samāsataḥ
vikṛtā-vikṛtā dehaṃ ghnanti te vartayanti ca |
te vyāpino 'pi hṛn-nābhyor adho-madhyordhva-saṃśrayāḥ
1.7bv ghnanti te vardhayanti ca
vayo-'ho-rātri-bhuktānāṃ te 'nta-madhyādi-gāḥ kramāt |
tair bhaved viṣamas tīkṣṇo mandaś cāgniḥ samaiḥ samaḥ
koṣṭhaḥ krūro mṛdur madhyo madhyaḥ syāt taiḥ samair api |
śukrārtava-sthair janmādau viṣeṇeva viṣa-krimeḥ
taiś ca tisraḥ prakṛtayo hīna-madhyottamāḥ pṛthak |
sama-dhātuḥ samastāsu śreṣṭhā nindyā dvi-doṣa-jāḥ
1.10cv sama-dhātuḥ samais tāsu
tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ sūkṣmaś calo 'nilaḥ |
pittaṃ sa-sneha-tīkṣṇoṣṇaṃ laghu visraṃ saraṃ dravam
snigdhaḥ śīto gurur mandaḥ ślakṣṇo mṛtsnaḥ sthiraḥ kaphaḥ |
saṃsargaḥ saṃnipātaś ca tad-dvi-tri-kṣaya-kopataḥ
rasāsṛṅ-māṃsa-medo-'sthi-majja-śukrāṇi dhātavaḥ |
sapta dūṣyā malā mūtra-śakṛt-svedādayo 'pi ca
vṛddhiḥ samānaiḥ sarveṣāṃ viparītair viparyayaḥ |
rasāḥ svādv-amla-lavaṇa-tiktoṣaṇa-kaṣāyakāḥ
ṣaḍ dravyam āśritās te ca yathā-pūrvaṃ balāvahāḥ |
tatrādyā mārutaṃ ghnanti trayas tiktādayaḥ kapham
kaṣāya-tikta-madhurāḥ pittam anye tu kurvate |
śamanaṃ kopanaṃ svastha-hitaṃ dravyam iti tri-dhā
uṣṇa-śīta-guṇotkarṣāt tatra vīryaṃ dvi-dhā smṛtam |
tri-dhā vipāko dravyasya svādv-amla-kaṭukātmakaḥ
guru-manda-hima-snigdha-ślakṣṇa-sāndra-mṛdu-sthirāḥ |
guṇāḥ sa-sūkṣma-viśadā viṃśatiḥ sa-viparyayāḥ
kālārtha-karmaṇāṃ yogo hīna-mithyāti-mātrakaḥ |
samyag-yogaś ca vijñeyo rogārogyaika-kāraṇam
rogas tu doṣa-vaiṣamyaṃ doṣa-sāmyam a-roga-tā |
nijāgantu-vibhāgena tatra rogā dvi-dhā smṛtāḥ
teṣāṃ kāya-mano-bhedād adhiṣṭhānam api dvi-dhā |
rajas tamaś ca manaso dvau ca doṣāv udāhṛtau
1.21dv 'tra dvau doṣāv udāhṛtau
darśana-sparśana-praśnaiḥ parīkṣeta ca rogiṇam |
rogaṃ nidāna-prāg-rūpa-lakṣaṇopaśayāptibhiḥ
1.22bv saṃparīkṣeta rogiṇam 1.22bv parīkṣetātha rogiṇam
bhūmi-deha-prabhedena deśam āhur iha dvi-dhā |
jāṅgalaṃ vāta-bhūyiṣṭham anūpaṃ tu kapholbaṇam
sādhāraṇaṃ sama-malaṃ tri-dhā bhū-deśam ādiśet |
kṣaṇādir vyādhy-avasthā ca kālo bheṣaja-yoga-kṛt
śodhanaṃ śamanaṃ ceti samāsād auṣadhaṃ dvi-dhā |
śarīra-jānāṃ doṣāṇāṃ krameṇa paramauṣadham
vastir vireko vamanaṃ tathā tailaṃ ghṛtaṃ madhu |
dhī-dhairyātmādi-vijñānaṃ mano-doṣauṣadhaṃ param
bhiṣag dravyāṇy upasthātā rogī pāda-catuṣṭayam |
cikitsitasya nirdiṣṭaṃ praty-ekaṃ tac catur-guṇam
dakṣas tīrthātta-śāstrārtho dṛṣṭa-karmā śucir bhiṣak |
bahu-kalpaṃ bahu-guṇaṃ saṃpannaṃ yogyam auṣadham
anuraktaḥ śucir dakṣo buddhi-mān paricārakaḥ |
āḍhyo rogī bhiṣag-vaśyo jñāpakaḥ sat-tva-vān api
sādhyo '-sādhya iti vyādhir dvi-dhā tau tu punar dvi-dhā |
su-sādhyaḥ kṛcchra-sādhyaś ca yāpyo yaś cān-upakramaḥ || 29+(1) ||
sarvauṣadha-kṣame dehe yūnaḥ puṃso jitātmanaḥ |
a-marma-go 'lpa-hetv-agra-rūpa-rūpo 'n-upadravaḥ
a-tulya-dūṣya-deśartu-prakṛtiḥ pāda-saṃpadi |
graheṣv anu-guṇeṣv eka-doṣa-mārgo navaḥ sukhaḥ
śastrādi-sādhanaḥ kṛcchraḥ saṃkare ca tato gadaḥ |
śeṣa-tvād āyuṣo yāpyaḥ pathyābhyāsād viparyaye
an-upakrama eva syāt sthito 'ty-anta-viparyaye |
autsukya-mohā-rati-kṛd dṛṣṭa-riṣṭo 'kṣa-nāśanaḥ
tyajed ārtaṃ bhiṣag-bhūpair dviṣṭaṃ teṣāṃ dviṣaṃ dviṣam |
hīnopakaraṇaṃ vyagram a-vidheyaṃ gatāyuṣam
caṇḍaṃ śokāturaṃ bhīruṃ kṛta-ghnaṃ vaidya-māninam |
tantrasyāsya paraṃ cāto vakṣyate 'dhyāya-saṃgrahaḥ
āyuṣ-kāma-dinartv-īhā-rogān-utpādana-dravāḥ |
anna-jñānānna-saṃrakṣā-mātrā-dravya-rasāśrayāḥ
doṣādi-jñāna-tad-bheda-tac-cikitsā-dvy-upakramāḥ |
śuddhy-ādi-snehana-sveda-rekāsthāpana-nāvanam
dhūma-gaṇḍūṣa-dṛk-seka-tṛpti-yantraka-śastrakam |
sirā-vidhiḥ śalya-vidhiḥ śastra-kṣārāgni-karmikau
1.38cv sirā-vyadhaḥ śalya-vidhiḥ
sūtra-sthānam ime 'dhyāyās triṃśac chārīram ucyate |
garbhāvakrānti-tad-vyāpad-aṅga-marma-vibhāgikam
vikṛtir dūta-jaṃ ṣaṣṭhaṃ nidānaṃ sārvarogikam |
jvarāsṛk-śvāsa-yakṣmādi-madādy-arśo-'tisāriṇām
mūtrāghāta-pramehāṇāṃ vidradhy-ādy-udarasya ca |
pāṇḍu-kuṣṭhānilārtānāṃ vātāsrasya ca ṣo-ḍaśa
cikitsitaṃ jvare rakte kāse śvāse ca yakṣmaṇi |
vamau madātyaye 'rśaḥsu viṣi dvau dvau ca mūtrite
vidradhau gulma-jaṭhara-pāṇḍu-śopha-visarpiṣu |
kuṣṭha-śvitrānila-vyādhi-vātāsreṣu cikitsitam
dvā-viṃśatir ime 'dhyāyāḥ kalpa-siddhir ataḥ param |
kalpo vamer virekasya tat-siddhir vasti-kalpanā
siddhir vasty-āpadāṃ ṣaṣṭho dravya-kalpo 'ta uttaram |
bālopacāre tad-vyādhau tad-grahe dvau ca bhūta-ge
unmāde 'tha smṛti-bhraṃśe dvau dvau vartmasu saṃdhiṣu |
dṛk-tamo-liṅga-nāśeṣu trayo dvau dvau ca sarva-ge
karṇa-nāsā-mukha-śiro-vraṇe bhaṅge bhagandare |
granthy-ādau kṣudra-rogeṣu guhya-roge pṛthag dvayam
viṣe bhujaṅge kīṭeṣu mūṣakeṣu rasāyane |
catvāriṃśo 'n-apatyānām adhyāyo bīja-poṣaṇaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0