અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 2

1.48દ્વ્ અધ્યાયો બીજ-પોષણે
ઇત્ય્ અધ્યાય-શતં વિંશં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈર્ ઉદીરિતમ્ ॥ 48ઊ ॥
સૂત્રસ્થાન
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્ સ્વસ્થો રક્ષાર્થમ્ આયુષઃ ।
શરીર-ચિન્તાં નિર્વર્ત્ય કૃત-શૌચ-વિધિસ્ તતઃ

અર્ક-ન્યગ્રોધ-ખદિર-કરઞ્જ-કકુભાદિ-જમ્ ।
પ્રાતર્ ભુક્ત્વા ચ મૃદ્વ્-અગ્રં કષાય-કટુ-તિક્તકમ્

કનીન્ય્-અગ્ર-સમ-સ્થૌલ્યં પ્રગુણં દ્વા-દશાઙ્ગુલમ્ ।
ભક્ષયેદ્ દન્ત-પવનં દન્ત-માંસાન્ય્ અ-બાધયન્

2.3ચ્વ્ ભક્ષયેદ્ દન્ત-ધવનં
નાદ્યાદ્ અ-જીર્ણ-વમથુ-શ્વાસ-કાસ-જ્વરાર્દિતી ।
તૃષ્ણાસ્ય-પાક-હૃન્-નેત્ર-શિરઃ-કર્ણામયી ચ તત્

સૌવીરમ્ અઞ્જનં નિત્યં હિતમ્ અક્ષ્ણોસ્ તતો ભજેત્ ।
ચક્ષુસ્ તેજો-મયં તસ્ય વિશેષાચ્ છ્લેષ્મતો ભયમ્

2.5દ્વ્ વિશેષાચ્ છ્લેષ્મણો ભયમ્
ભુક્ત-વાંશ્ ચ શિરઃ-સ્નાતઃ શ્રાન્તઃ છર્દન-નાવનૈઃ ।
રાત્રૌ જાગરિતશ્ ચાપિ નાઞ્જ્યાજ્ જ્વરિત એવ ચ ॥ 5.1+1 ॥
યોજયેત્ સપ્ત-રાત્રે ઽસ્માત્ સ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનમ્ ।
તતો નાવન-ગણ્ડૂષ-ધૂમ-તામ્બૂલ-ભાગ્ ભવેત્

2.6બ્વ્ સ્રાવણાર્થે રસાઞ્જનમ્
તામ્બૂલં ક્ષત-પિત્તાસ્ર-રૂક્ષોત્કુપિત-ચક્ષુષામ્ ।
વિષ-મૂર્છા-મદાર્તાનામ્ અ-પથ્યં શોષિણામ્ અપિ

અભ્યઙ્ગમ્ આચરેન્ નિત્યં સ જરા-શ્રમ-વાત-હા ।
દૃષ્ટિ-પ્રસાદ-પુષ્ટ્ય્-આયુઃ-સ્વપ્ન-સુ-ત્વક્-ત્વ-દાર્ઢ્ય-કૃત્

શિરઃ-શ્રવણ-પાદેષુ તં વિશેષેણ શીલયેત્ ।
વર્જ્યો ઽભ્યઙ્ગઃ કફ-ગ્રસ્ત-કૃત-સંશુદ્ધ્ય્-અ-જીર્ણિભિઃ

લાઘવં કર્મ-સામર્થ્યં દીપ્તો ઽગ્નિર્ મેદસઃ ક્ષયઃ ।
વિભક્ત-ઘન-ગાત્ર-ત્વં વ્યાયામાદ્ ઉપજાયતે

વાત-પિત્તામયી બાલો વૃદ્ધો ઽ-જીર્ણો ચ તં ત્યજેત્ ।
અર્ધ-શક્ત્યા નિષેવ્યસ્ તુ બલિભિઃ સ્નિગ્ધ-ભોજિભિઃ

શીત-કાલે વસન્તે ચ મન્દમ્ એવ તતો ઽન્ય-દા ।
તં કૃત્વાનુ-સુખં દેહં મર્દયેચ્ ચ સમન્તતઃ

તૃષ્ણા ક્ષયઃ પ્રતમકો રક્ત-પિત્તં શ્રમઃ ક્લમઃ ।
અતિ-વ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્ છર્દિશ્ ચ જાયતે

વ્યાયામ-જાગરાધ્વ-સ્ત્રી-હાસ્ય-ભાષ્યાદિ-સાહસમ્ ।
ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ ભજન્ન્ અતિ વિનશ્યતિ

2.14દ્વ્ ભજન્ યતો ઽતિ નશ્યતિ
ઉદ્વર્તનં કફ-હરં મેદસઃ પ્રવિલાયનમ્ ।
સ્થિરી-કરણમ્ અઙ્ગાનાં ત્વક્-પ્રસાદ-કરં પરમ્

દીપનં વૃષ્યમ્ આયુષ્યં સ્નાનમ્ ઊર્જા-બલ-પ્રદમ્ ।
કણ્ડૂ-મલ-શ્રમ-સ્વેદ-તન્દ્રા-તૃડ્-દાહ-પાપ્મ-જિત્

2.16બ્વ્ સ્નાનમ્ ઓજો-બલ-પ્રદમ્
ઉષ્ણામ્બુનાધઃ-કાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ ।
તેનૈવ તૂત્તમાઙ્ગસ્ય બલ-હૃત્-કેશ-ચક્ષુષામ્

2.17ચ્વ્ તેનૈવ ચોત્તમાઙ્ગસ્ય 2.17ચ્વ્ સ એવ ચોત્તમાઙ્ગસ્ય 2.17ચ્વ્ સ એવ
તૂત્તમાઙ્ગસ્ય
સ્નાનમ્ અર્દિત-નેત્રાસ્ય-કર્ણ-રોગાતિસારિષુ ।
આધ્માન-પીનસા-જીર્ણ-ભુક્ત-વત્સુ ચ ગર્હિતમ્

જીર્ણે હિતં મિતં ચાદ્યાન્ ન વેગાન્ ઈરયેદ્ બલાત્ ।
ન વેગિતો ઽન્ય-કાર્યઃ સ્યાન્ ના-જિત્વા સાધ્યમ્ આમયમ્

સુખાર્થાઃ સર્વ-ભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ।
સુખં ચ ન વિના ધર્માત્ તસ્માદ્ ધર્મ-પરો ભવેત્

ભક્ત્યા કલ્યાણ-મિત્રાણિ સેવેતેતર-દૂર-ગઃ ।
હિંસા-સ્તેયાન્ યથા-કામં પૈશુન્યં પરુષાન્-ઋતે

સંભિન્નાલાપં વ્યાપાદમ્ અભિધ્યાં દૃગ્-વિપર્યયમ્ ।
પાપં કર્મેતિ દશ-ધા કાય-વાઙ્-માનસૈસ્ ત્યજેત્

અ-વૃત્તિ-વ્યાધિ-શોકાર્તાન્ અનુવર્તેત શક્તિતઃ ।
આત્મ-વત્ સતતં પશ્યેદ્ અપિ કીટ-પિપીલિકમ્

અર્ચયેદ્ દેવ-ગો-વિપ્ર-વૃદ્ધ-વૈદ્ય-નૃપાતિથીન્ ।
વિ-મુખાન્ નાર્થિનઃ કુર્યાન્ નાવમન્યેત નાક્ષિપેત્

ઉપકાર-પ્રધાનઃ સ્યાદ્ અપકાર-પરે ઽપ્ય્ અરૌ ।
સંપદ્-વિપત્સ્વ્ એક-મના હેતાવ્ ઈર્ષ્યેત્ ફલે ન તુ

કાલે હિતં મિતં બ્રૂયાદ્ અ-વિસંવાદિ પેશલમ્ ।
પૂર્વાભિભાષી સુ-મુખઃ સુ-શીલઃ કરુણા-મૃદુઃ

નૈકઃ સુખી ન સર્વ-ત્ર વિશ્રબ્ધો ન ચ શઙ્કિતઃ ।
ન કઞ્-ચિદ્ આત્મનઃ શત્રું નાત્માનં કસ્ય-ચિદ્ રિપુમ્

પ્રકાશયેન્ નાપમાનં ન ચ નિઃ-સ્નેહ-તાં પ્રભોઃ ।
જનસ્યાશયમ્ આલક્ષ્ય યો યથા પરિતુષ્યતિ

2.28અવ્ પ્રકાશયેન્ નાવમાનં
તં તથૈવાનુવર્તેત પરારાધન-પણ્ડિતઃ ।
ન પીડયેદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ન ચૈતાન્ય્ અતિ લાલયેત્

ત્રિ-વર્ગ-શૂન્યં નારમ્ભં ભજેત્ તં ચા-વિરોધયન્ ।
અનુયાયાત્ પ્રતિ-પદં સર્વ-ધર્મેષુ મધ્યમામ્

નીચ-રોમ-નખ-શ્મશ્રુર્ નિર્-મલાઙ્ઘ્રિ-મલાયનઃ ।
સ્નાન-શીલઃ સુ-સુરભિઃ સુ-વેષો ઽન્-ઉલ્બણોજ્જ્વલઃ

2.31ચ્વ્ સ્નાન-શીલઃ સ-સુરભિઃ
ધારયેત્ સતતં રત્ન-સિદ્ધ-મન્ત્ર-મહૌષધીઃ ।
સાતપ-ત્ર-પદ-ત્રાણો વિચરેદ્ યુગ-માત્ર-દૃક્

નિશિ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી મૌલી સહાય-વાન્ ।
ચૈત્ય-પૂજ્ય-ધ્વજા-શસ્ત-ચ્છાયા-ભસ્મ-તુષા-શુચીન્

નાક્રામેચ્ છર્કરા-લોષ્ટ-બલિ-સ્નાન-ભુવો ન ચ ।
નદીં તરેન્ ન બાહુભ્યાં નાગ્નિ-સ્કન્ધમ્ અભિવ્રજેત્

સંદિગ્ધ-નાવં વૃક્ષં ચ નારોહેદ્ દુષ્ટ-યાન-વત્ ।
ના-સંવૃત-મુખઃ કુર્યાત્ ક્ષુતિ-હાસ્ય-વિજૃમ્ભણમ્

2.35દ્વ્ ક્ષુતિં હાસ્યં વિજૃમ્ભણમ્ 2.35દ્વ્ ક્ષુત્-હાસ્યં ચ વિજૃમ્ભણમ્
નાસિકાં ન વિકુષ્ણીયાન્ ના-કસ્માદ્ વિલિખેદ્ ભુવમ્ ।
નાઙ્ગૈશ્ ચેષ્ટેત વિ-ગુણં નાસીતોત્કટકશ્ ચિરમ્

2.36બ્વ્ ના-કસ્માદ્ વિલિખેન્ મહીમ્ 2.36દ્વ્ નાસીતોત્કટક-સ્થિતઃ
દેહ-વાક્-ચેતસાં ચેષ્ટાઃ પ્રાક્ શ્રમાદ્ વિનિવર્તયેત્ ।
નોર્ધ્વ-જાનુશ્ ચિરં તિષ્ઠેન્ નક્તં સેવેત ન દ્રુમમ્

તથા ચત્વર-ચૈત્યાન્તશ્-ચતુષ્-પથ-સુરાલયાન્ ।
સૂનાટવી-શૂન્ય-ગૃહ-શ્મશાનાનિ દિવાપિ ન

અ-સંમાર્જિતમ્ આદર્શમ્ અન્-ઉપસ્કૃત-કામિનીમ્ ।
રજસ્વલાં ચ નેક્ષેત સદા પ્રાતર્ અ-મઙ્ગલમ્ ॥ 38+1 ॥
સર્વ-થેક્ષેત નાદિત્યં ન ભારં શિરસા વહેત્ ।
નેક્ષેત પ્રતતં સૂક્ષ્મં દીપ્તા-મેધ્યા-પ્રિયાણિ ચ

મદ્ય-વિક્રય-સંધાન-દાનાદાનાનિ નાચરેત્ ।
પુરો-વાતાતપ-રજસ્-તુષાર-પરુષાનિલાન્

અન્-ઋજુઃ ક્ષવથૂદ્ગાર-કાસ-સ્વપ્નાન્ન-મૈથુનમ્ ।
કૂલ-ચ્છાયાં નૃપ-દ્વિષ્ટં વ્યાલ-દંષ્ટ્રિ-વિષાણિનઃ

હીનાન્-આર્યાતિ-નિપુણ-સેવાં વિગ્રહમ્ ઉત્તમૈઃ ।
સંધ્યાસ્વ્ અભ્યવહાર-સ્ત્રી-સ્વપ્નાધ્યયન-ચિન્તનમ્

શત્રુ-સત્ત્ર-ગણાકીર્ણ-ગણિકા-પણિકાશનમ્ ।
ગાત્ર-વક્ત્ર-નખૈર્ વાદ્યં હસ્ત-કેશાવધૂનનમ્

તોયાગ્નિ-પૂજ્ય-મધ્યેન યાનં ધૂમં શવાશ્રયમ્ ।
મદ્યાતિ-સક્તિં વિશ્રમ્ભ-સ્વાતન્ત્ર્યે સ્ત્રીષુ ચ ત્યજેત્

આચાર્યઃ સર્વ-ચેષ્ટાસુ લોક એવ હિ ધી-મતઃ ।
અનુકુર્યાત્ તમ્ એવાતો લૌકિકે ઽર્થે પરીક્ષકઃ

આર્દ્ર-સંતાન-તા ત્યાગઃ કાય-વાક્-ચેતસાં દમઃ ।
સ્વાર્થ-બુદ્ધિઃ પરાર્થેષુ પર્યાપ્તમ્ ઇતિ સદ્-વ્રતમ્

નક્તન્-દિનાનિ મે યાન્તિ કથમ્-ભૂતસ્ય સંપ્રતિ ।
દુઃખ-ભાઙ્ ન ભવત્ય્ એવં નિત્યં સંનિહિત-સ્મૃતિઃ

એવં કૃત્સ્ન-દિનં નીત્વા રાત્રૌ યામે ગૃહે ગતે ।
દેવાન્ ઋષીન્ ગુરૂન્ સ્મૃત્વા તતઃ શયનમ્ આચરેત્ ॥ 47+1 ॥
2.47+1બ્વ્ રાત્રેર્ યામે ગતે સતિ
ઇત્ય્ આચારઃ સમાસેન યં પ્રાપ્નોતિ સમાચરન્ ।
આયુર્ આરોગ્યમ્ ઐશ્વર્યં યશો લોકાંશ્ ચ શાશ્વતાન્