અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 19

18.59અવ્ સ્નેહ-સ્વેદૈસ્ તથોત્ક્લેશ્ય 18.59બ્વ્ હ્રિયતે શોધનૈર્ મલઃ
દારુ શુષ્કમ્ ઇવાન્-આમે શરીરં તસ્ય દીર્યતે ॥ 59ઊઅબ્ ॥
બુદ્ધિ-પ્રસાદં બલમ્ ઇન્દ્રિયાણાં ધાતુ-સ્થિર-ત્વં જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્ ।
ચિરાચ્ ચ પાકં વયસઃ કરોતિ સંશોધનં સમ્યગ્-ઉપાસ્યમાનમ્ ॥ 60ઊ ॥
18.60ઊઅવ્ બુદ્ધેઃ પ્રસાદં બલમ્ ઇન્દ્રિયાણાં 18.60ઊબ્વ્ ધાતોઃ સ્થિર-ત્વં
જ્વલનસ્ય દીપ્તિમ્
સૂત્રસ્થાન
વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ વાતે વા વસ્તિર્ ઇષ્યતે ।
ઉપક્રમાણાં સર્વેષાં સો ઽગ્રણીસ્ ત્રિ-વિધસ્ તુ સઃ

19.1દ્વ્ સો ઽગ્રણીસ્ ત્રિ-વિધશ્ ચ સઃ
નિરૂહો ઽન્વાસનં વસ્તિર્ ઉત્તરસ્ તેન સાધયેત્ ।
ગુલ્માનાહ-ખુડ-પ્લીહ-શુદ્ધાતીસાર-શૂલિનઃ

જીર્ણ-જ્વર-પ્રતિશ્યાય-શુક્રાનિલ-મલ-ગ્રહાન્ ।
વર્ધ્માશ્મરી-રજો-નાશાન્ દારુણાંશ્ ચાનિલામયાન્

અન્-આસ્થાપ્યાસ્ ત્વ્ અતિ-સ્નિગ્ધઃ ક્ષતોરસ્કો ભૃશં કૃશઃ ।
આમાતીસારી વમિ-માન્ સંશુદ્ધો દત્ત-નાવનઃ

શ્વાસ-કાસ-પ્રસેકાર્શો-હિધ્માધ્માનાલ્પ-વહ્નયઃ ।
શૂન-પાયુઃ કૃતાહારો બદ્ધ-ચ્છિદ્રોદકોદરી

19.5દ્વ્ બદ્ધ-ચ્છિદ્ર-દકોદરી
કુષ્ઠી ચ મધુ-મેહી ચ માસાન્ સપ્ત ચ ગર્ભિણી ।
આસ્થાપ્યા એવ ચાન્વાસ્યા વિશેષાદ્ અતિ-વહ્નયઃ

રૂક્ષાઃ કેવલ-વાતાર્તા નાનુવાસ્યાસ્ ત એવ ચ ।
યે ઽન્-આસ્થાપ્યાસ્ તથા પાણ્ડુ-કામલા-મેહ-પીનસાઃ

નિર્-અન્ન-પ્લીહ-વિડ્-ભેદિ-ગુરુ-કોષ્ઠ-કફોદરાઃ ।
અભિષ્યન્દિ-ભૃશ-સ્થૂલ-કૃમિ-કોષ્ઠાઢ્ય-મારુતાઃ

19.8બ્વ્ -ગુરુ-કોષ્ઠઃ કફોદરી 19.8ચ્વ્ અભિષ્યન્દિ-કૃશ-સ્થૂલ-
પીતે વિષે ગરે ઽપચ્યાં શ્લીપદી ગલ-ગણ્ડ-વાન્ ।
તયોસ્ તુ નેત્રં હેમાદિ-ધાતુ-દાર્વ્-અસ્થિ-વેણુ-જમ્

ગો-પુચ્છાકારમ્ અ-ચ્છિદ્રં શ્લક્ષ્ણર્જુ ગુટિકા-મુખમ્ ।
ઊને ઽબ્દે પઞ્ચ પૂર્ણે ઽસ્મિન્ન્ આ-સપ્તભ્યો ઽઙ્ગુલાનિ ષટ્

સપ્તમે સપ્ત તાન્ય્ અષ્ટૌ દ્વા-દશે ષો-ડશે નવ ।
દ્વા-દશૈવ પરં વિંશાદ્ વીક્ષ્ય વર્ષાન્તરેષુ ચ

વયો-બલ-શરીરાણિ પ્રમાણમ્ અભિવર્ધયેત્ ।
સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન સમં મૂલે સ્થૌલ્યેનાગ્રે કનિષ્ઠયા

પૂર્ણે ઽબ્દે ઽઙ્ગુલમ્ આદાય તદ્-અર્ધાર્ધ-પ્રવર્ધિતમ્ ।
ત્ર્ય્-અઙ્ગુલં પરમં છિદ્રં મૂલે ઽગ્રે વહતે તુ યત્

મુદ્ગં માષં કલાયં ચ ક્લિન્નં કર્કન્ધુકં ક્રમાત્ ।
મૂલ-ચ્છિદ્ર-પ્રમાણેન પ્રાન્તે ઘટિત-કર્ણિકમ્

વર્ત્યાગ્રે પિહિતં મૂલે યથા-સ્વં દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાન્તરમ્ ।
કર્ણિકા-દ્વિતયં નેત્રે કુર્યાત્ તત્ર ચ યોજયેત્

19.15બ્વ્ યથા-સ્વં દ્વ્ય્-અઙ્ગુલાન્તરે 19.15દ્વ્ કુર્યાત્ તત્ર પ્રયોજયેત્ 19.15દ્વ્
કુર્યાત્ તત્ર તુ યોજયેત્
અજાવિ-મહિષાદીનાં વસ્તિં સુ-મૃદિતં દૃઢમ્ ।
કષાય-રક્તં નિશ્-છિદ્ર-ગ્રન્થિ-ગન્ધ-સિરં તનુમ્

19.16અવ્ ગો-ઽજાવિ-મહિષાદીનાં
ગ્રથિતં સાધુ સૂત્રેણ સુખ-સંસ્થાપ્ય-ભેષજમ્ ।
વસ્ત્ય્-અ-ભાવે ઽઙ્ક-પાદં વા ન્યસેદ્ વાસો ઽથ-વા ઘનમ્

19.17અવ્ ગ્રન્થિતં સાધુ સૂત્રેણ
નિરૂહ-માત્રા પ્રથમે પ્રકુઞ્ચો વત્સરે પરમ્ ।
પ્રકુઞ્ચ-વૃદ્ધિઃ પ્રત્ય્-અબ્દં યાવત્ ષટ્ પ્રસૃતાસ્ તતઃ

19.18બ્વ્ પ્રકુઞ્ચો વત્સરાત્ પરમ્
પ્રસૃતં વર્ધયેદ્ ઊર્ધ્વં દ્વા-દશાષ્ટા-દશસ્ય તુ ।
આ-સપ્તતેર્ ઇદં માનં દશૈવ પ્રસૃતાઃ પરમ્

19.19બ્વ્ દ્વા-દશાષ્ટા-દશસ્ય ચ
યથા-યથં નિરૂહસ્ય પાદો માત્રાનુવાસને ।
આસ્થાપ્યં સ્નેહિતં સ્વિન્નં શુદ્ધં લબ્ધ-બલં પુનઃ

અન્વાસનાર્હં વિજ્ઞાય પૂર્વમ્ એવાનુવાસયેત્ ।
શીતે વસન્તે ચ દિવા રાત્રૌ કે-ચિત્ તતો ઽન્ય-દા

19.21દ્વ્ રાત્રૌ કે-ચિત્ તતો ઽન્ય-થા
અભ્યક્ત-સ્નાતમ્ ઉચિતાત્ પાદ-હીનં હિતં લઘુ ।
અ-સ્નિગ્ધ-રૂક્ષમ્ અશિતં સાનુ-પાનં દ્રવાદિ ચ

19.22દ્વ્ સાનુ-પાનં દ્રવાદિ વા
કૃત-ચઙ્ક્રમણં મુક્ત-વિણ્-મૂત્રં શયને સુખે ।
નાત્ય્-ઉચ્છ્રિતે ન ચોચ્-છીર્ષે સંવિષ્ટં વામ-પાર્શ્વતઃ

સંકોચ્ય દક્ષિણં સક્થિ પ્રસાર્ય ચ તતો ઽપરમ્ ।
અથાસ્ય નેત્રં પ્રણયેત્ સ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધ-મુખં ગુદે

19.24દ્વ્ સ્નિગ્ધં સ્નિગ્ધ-મુખે ગુદે
ઉચ્છ્વાસ્ય વસ્તેર્ વદને બદ્ધે હસ્તમ્ અ-કમ્પયન્ ।
પૃષ્ઠ-વંશં પ્રતિ તતો નાતિ-દ્રુત-વિલમ્બિતમ્

નાતિ-વેગં ન વા મન્દં સકૃદ્ એવ પ્રપીડયેત્ ।
સાવશેષં ચ કુર્વીત વાયુઃ શેષે હિ તિષ્ઠતિ

19.26ચ્વ્ સાવશેષં પ્રકુર્વીત
દત્તે તૂત્તાન-દેહસ્ય પાણિના તાડયેત્ સ્ફિજૌ ।
તત્-પાર્ષ્ણિભ્યાં તથા શય્યાં પાદતશ્ ચ ત્રિર્ ઉત્ક્ષિપેત્

તતઃ પ્રસારિતાઙ્ગસ્ય સોપધાનસ્ય પાર્ષ્ણિકે ।
આહન્યાન્ મુષ્ટિનાઙ્ગં ચ સ્નેહેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્

વેદનાર્તમ્ ઇતિ સ્નેહો ન હિ શીઘ્રં નિવર્તતે ।
યોજ્યઃ શીઘ્રં નિવૃત્તે ઽન્યઃ સ્નેહો ઽ-તિષ્ઠન્ન્ અ-કાર્ય-કૃત્

દીપ્તાગ્નિં ત્વ્ આગત-સ્નેહં સાયાહ્ને ભોજયેલ્ લઘુ ।
નિવૃત્તિ-કાલઃ પરમસ્ ત્રયો યામસ્ તતઃ પરમ્

અહો-રાત્રમ્ ઉપેક્ષેત પરતઃ ફલ-વર્તિભિઃ ।
તીક્ષ્ણૈર્ વા વસ્તિભિઃ કુર્યાદ્ યત્નં સ્નેહ-નિવૃત્તયે

અતિ-રૌક્ષ્યાદ્ અન્-આગચ્છન્ ન ચેજ્ જાડ્યાદિ-દોષ-કૃત્ ।
ઉપેક્ષેતૈવ હિ તતો ઽધ્યુષિતશ્ ચ નિશાં પિબેત્

પ્રાતર્ નાગર-ધાન્યામ્ભઃ કોષ્ણં કેવલમ્ એવ વા ।
અન્વાસયેત્ તૃતીયે ઽહ્નિ પઞ્ચમે વા પુનશ્ ચ તમ્

યથા વા સ્નેહ-પક્તિઃ સ્યાદ્ અતો ઽત્ય્-ઉલ્બણ-મારુતાન્ ।
વ્યાયામ-નિત્યાન્ દીપ્તાગ્નીન્ રૂક્ષાંશ્ ચ પ્રતિ-વાસરમ્

આધ્માન-સંકોચ-પુરીષ-બન્ધ-ક્ષીણેન્દ્રિય-ત્વા-રુચિ-ભઙ્ગ-શૂલાઃ ।
પાઙ્ગુલ્ય-શાખાશ્રિત-વાત-ભગ્ન-બન્ધાશ્ ચ સાધ્યા હ્ય્ અનુવાસનેન ॥ 34+1 ॥
19.34+1દ્વ્ -વાતાશ્ ચ સાધ્યા હ્ય્ અનુવાસનેન
ઇતિ સ્નેહૈસ્ ત્રિ-ચતુરૈઃ સ્નિગ્ધે સ્રોતો-વિશુદ્ધયે ।
નિરૂહં શોધનં યુઞ્જ્યાદ્ અ-સ્નિગ્ધે સ્નેહનં તનોઃ

પઞ્ચમે ઽથ તૃતીયે વા દિવસે સાધકે શુભે ।
મધ્યાહ્ને કિઞ્-ચિદ્-આવૃત્તે પ્રયુક્તે બલિ-મઙ્ગલે

અભ્યક્ત-સ્વેદિતોત્સૃષ્ટ-મલં નાતિ-બુભુક્ષિતમ્ ।
અવેક્ષ્ય પુરુષં દોષ-ભેષજાદીનિ ચાદરાત્

19.37ચ્વ્ અવેત્ય પુરુષં દોષ-
વસ્તિં પ્રકલ્પયેદ્ વૈદ્યસ્ તદ્-વિદ્યૈર્ બહુભિઃ સહ ।
ક્વાથયેદ્ વિંશતિ-પલં દ્રવ્યસ્યાષ્ટૌ ફલાનિ ચ

19.38બ્વ્ તદ્-વેદ્યૈર્ બહુભિઃ સહ 19.38બ્વ્ તદ્-વિધૈર્ બહુભિઃ સહ
તતઃ ક્વાથાચ્ ચતુર્થાંશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્ ।
પિત્તે સ્વસ્થે ચ ષષ્ઠાંશમ્ અષ્ટમાંશં કફે ઽધિકે

19.39બ્વ્ સ્નેહં વાતે ઽનુ કલ્પયેત્ 19.39બ્વ્ સ્નેહં વાતે તુ કલ્પયેત્
સર્વ-ત્ર ચાષ્ટમં ભાગં કલ્કાદ્ ભવતિ વા યથા ।
નાત્ય્-અચ્છ-સાન્દ્ર-તા વસ્તેઃ પલ-માત્રં ગુડસ્ય ચ

મધુ-પટ્વ્-આદિ-શેષં ચ યુક્ત્યા સર્વં તદ્ એકતઃ ।
ઉષ્ણામ્બુ-કુમ્ભી-બાષ્પેણ તપ્તં ખજ-સમાહતમ્

પ્રક્ષિપ્ય વસ્તૌ પ્રણયેત્ પાયૌ નાત્ય્-ઉષ્ણ-શીતલમ્ ।
નાતિ-સ્નિગ્ધં ન વા રૂક્ષં નાતિ-તીક્ષ્ણં ન વા મૃદુ

નાત્ય્-અચ્છ-સાન્દ્રં નોનાતિ-માત્રં ના-પટુ નાતિ ચ ।
લવણં તદ્-વદ્ અમ્લં ચ પઠન્ત્ય્ અન્યે તુ તદ્-વિદઃ

19.43દ્વ્ વદન્ત્ય્ અન્યે તુ તદ્-વિદઃ
માત્રાં ત્રિ-પલિકાં કુર્યાત્ સ્નેહ-માક્ષિકયોઃ પૃથક્ ।
કર્ષાર્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્ક-પલ-દ્વયમ્

સર્વ-દ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્ ।
માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમ્ ઇતિ ક્રમાત્

આવપેત નિરૂહાણામ્ એષ સંયોજને વિધિઃ ।
ઉત્તાનો દત્ત-માત્રે તુ નિરૂહે તન્-મના ભવેત્

કૃતોપધાનઃ સઞ્જાત-વેગશ્ ચોત્કટકઃ સૃજેત્ ।
આગતૌ પરમઃ કાલો મુહૂર્તો મૃત્યવે પરમ્

19.47બ્વ્ -વેગશ્ ચોત્કટુકઃ સૃજેત્ 19.47બ્વ્ -વેગશ્ ચોત્કુટકઃ સૃજેત્ 19.47દ્વ્
મુહૂર્તો મૃત્યવે પરઃ
તત્રાનુલોમિકં સ્નેહ-ક્ષાર-મૂત્રામ્લ-કલ્પિતમ્ ।
ત્વરિતં સ્નિગ્ધ-તીક્ષ્ણોષ્ણં વસ્તિમ્ અન્યં પ્રપીડયેત્

19.48અવ્ તત્રાનુલોમિક-સ્નેહ-
વિદદ્યાત્ ફલ-વર્તિં વા સ્વેદનોત્ત્રાસનાદિ ચ ।
સ્વયમ્ એવ નિવૃત્તે તુ દ્વિતીયો વસ્તિર્ ઇષ્યતે

19.49બ્વ્ સ્વેદનોત્રાસનાદિ વા
તૃતીયો ઽપિ ચતુર્થો ઽપિ યાવદ્ વા સુ-નિરૂઢ-તા ।
વિરિક્ત-વચ્ ચ યોગાદીન્ વિદ્યાદ્ યોગે તુ ભોજયેત્

19.50બ્વ્ યાવદ્ વા સુ-નિરૂહ-તા 19.50દ્વ્ વિદ્યાદ્ યોગે તુ યોજયેત્
કોષ્ણેન વારિણા સ્નાતં તનુ-ધન્વ-રસૌદનમ્ ।
વિકારા યે નિરૂઢસ્ય ભવન્તિ પ્રચલૈર્ મલૈઃ

19.51અવ્ કોષ્ણેન વારિણા સ્નાનં 19.51ચ્વ્ વિકારા યે નિરૂહસ્ય
તે સુખોષ્ણામ્બુ-સિક્તસ્ય યાન્તિ ભુક્ત-વતઃ શમમ્ ।
અથ વાતાર્દિતં ભૂયઃ સદ્ય એવાનુવાસયેત્

સમ્યગ્-ધીનાતિ-યોગાશ્ ચ તસ્ય સ્યુઃ સ્નેહ-પીત-વત્ ।
કિઞ્-ચિત્-કાલં સ્થિતો યશ્ ચ સ-પુરીષો નિવર્તતે

19.53ચ્વ્ કિઞ્-ચિત્-કાલં સ્થિતો યસ્ય
સાનુલોમાનિલઃ સ્નેહસ્ તત્ સિદ્ધમ્ અનુવાસનમ્ ।
એકં ત્રીન્ વા બલાસે તુ સ્નેહ-વસ્તીન્ પ્રકલ્પયેત્

19.54દ્વ્ સ્નેહ-વસ્તીન્ પ્રયોજયેત્
પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે નવૈકા-દશ વાનિલે ।
પુનસ્ તતો ઽપ્ય્ અ-યુગ્માંસ્ તુ પુનર્ આસ્થાપનં તતઃ

કફ-પિત્તાનિલેષ્વ્ અન્નં યૂષ-ક્ષીર-રસૈઃ ક્રમાત્ ।
વાત-ઘ્નૌષધ-નિઃક્વાથ-ત્રિવૃતા-સૈન્ધવૈર્ યુતઃ

વસ્તિર્ એકો ઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વ્-અમ્લોષ્ણો રસાન્વિતઃ ।
ન્યગ્રોધાદિ-ગણ-ક્વાથ-પદ્મકાદિ-સિતા-યુતૌ

19.57બ્વ્ સ્વાદ્વ્-અમ્લોષ્ણ-રસાન્વિતઃ
પિત્તે સ્વાદુ-હિમૌ સાજ્ય-ક્ષીરેક્ષુ-રસ-માક્ષિકૌ ।
આરગ્વધાદિ-નિઃક્વાથ-વત્સકાદિ-યુતાસ્ ત્રયઃ

રૂક્ષાઃ સ-ક્ષૌદ્ર-ગો-મૂત્રાસ્ તીક્ષ્ણોષ્ણ-કટુકાઃ કફે ।
ત્રયસ્ તે સંનિપાતે ઽપિ દોષાન્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્

19.59ચ્વ્ ત્રયશ્ ચ સંનિપાતે ઽપિ
ત્રિભ્યઃ પરં વસ્તિમ્ અતો નેચ્છન્ત્ય્ અન્યે ચિકિત્સકાઃ ।
ન હિ દોષશ્ ચતુર્થો ઽસ્તિ પુનર્ દીયેત યં પ્રતિ

19.60અવ્ નાચાર્ય-ચરકસ્યાતો 19.60બ્વ્ વસ્તિસ્ ત્રિભ્યઃ પરં મતઃ
ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિ-કરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્ ।
ત્રિ-ધૈવ કલ્પયેદ્ વસ્તિમ્ ઇત્ય્ અન્યે ઽપિ પ્રચક્ષતે

19.61ચ્વ્ ત્રિ-ધૈવં કલ્પયેદ્ વસ્તિમ્
દોષૌષધાદિ-બલતઃ સર્વમ્ એતત્ પ્રમાણયેત્ ।
સમ્યઙ્-નિરૂઢ-લિઙ્ગં તુ ના-સંભાવ્ય નિવર્તયેત્

પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વા-દશાસ્થાપનાનિ ચ ।
સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં વસ્તયસ્ ત્રિંશદ્ ઈરિતાઃ

કાલઃ પઞ્ચ-દશૈકો ઽત્ર પ્રાક્ સ્નેહો ઽન્તે ત્રયસ્ તથા ।
ષટ્ પઞ્ચ-વસ્ત્ય્-અન્તરિતા યોગો ઽષ્ટૌ વસ્તયો ઽત્ર તુ

ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ ચ સ્નેહાવ્ આદ્ય્-અન્તયોર્ ઉભૌ ।
સ્નેહ-વસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમ્ એવાતિશીલયેત્

ઉત્ક્લેશાગ્નિ-વધૌ સ્નેહાન્ નિરૂહાન્ મરુતો ભયમ્ ।
તસ્માન્ નિરૂઢઃ સ્નેહ્યઃ સ્યાન્ નિરૂહ્યશ્ ચાનુવાસિતઃ

સ્નેહ-શોધન-યુક્ત્યૈવં વસ્તિ-કર્મ ત્રિ-દોષ-જિત્ ।
હ્રસ્વયા સ્નેહ-પાનસ્ય માત્રયા યોજિતઃ સમઃ

માત્રા-વસ્તિઃ સ્મૃતઃ સ્નેહઃ શીલનીયઃ સદા ચ સઃ ।
બાલ-વૃદ્ધાધ્વ-ભાર-સ્ત્રી-વ્યાયામાસક્ત-ચિન્તકૈઃ

19.68ચ્વ્ બાલ-વૃદ્ધાધ્વ-ભાષ્ય-સ્ત્રી-
વાત-ભગ્ના-બલાલ્પાગ્નિ-નૃપેશ્વર-સુખાત્મભિઃ ।
દોષ-ઘ્નો નિષ્-પરીહારો બલ્યઃ સૃષ્ટ-મલઃ સુખઃ

19.69બ્વ્ -નૃપૈશ્વર્ય-સુખાત્મભિઃ
વસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિ-ગર્ભાશયેષુ ચ ।
દ્વિ-ત્રાસ્થાપન-શુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્ વસ્તિમ્ ઉત્તરમ્

આતુરાઙ્ગુલ-માનેન તન્-નેત્રં દ્વા-દશાઙ્ગુલમ્ ।
વૃત્તં ગો-પુચ્છ-વન્ મૂલ-મદ્યયોઃ કૃત-કર્ણિકમ્

સિદ્ધાર્થક-પ્રવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિ-સંભવમ્ ।
કુન્દાશ્વમાર-સુમનઃ-પુષ્પ-વૃન્તોપમં દૃઢમ્

તસ્ય વસ્તિર્ મૃદુ-લઘુર્ માત્રા શુક્તિર્ વિકલ્પ્ય વા ।
અથ સ્નાતાશીતસ્યાસ્ય સ્નેહ-વસ્તિ-વિધાનતઃ

19.73બ્વ્ માત્રા શુક્તિર્ વિકલ્પ્ય ચ 19.73બ્વ્ માત્રા શુક્તિઃ પ્રકલ્પ્ય વા
ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુ-સમે મૃદૌ ।
હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જૌ શનૈઃ સ્રોતો-વિશુદ્ધયે

સૂક્ષ્માં શલાકાં પ્રણયેત્ તયા શુદ્ધે અનુ-સેવનિ ।
આ-મેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્-કમ્પં ગુદ-વત્ તતઃ

19.75બ્વ્ તયા શુદ્ધે અનુ-સેવનીમ્
પીડિતે ઽન્તર્-ગતે સ્નેહે સ્નેહ-વસ્તિ-ક્રમો હિતઃ ।
વસ્તીન્ અનેન વિધિના દદ્યાત્ ત્રીંશ્ ચતુરો ઽપિ વા

19.76અવ્ પીડિતે ઽનુગતે સ્નેહે
અનુવાસન-વચ્ છેષં સર્વમ્ એવાસ્ય ચિન્તયેત્ ।
સ્ત્રીણામ્ આર્તવ-કાલે તુ યોનિર્ ગૃહ્ણાત્ય્ અપાવૃતેઃ

વિદધીત તદા તસ્માદ્ અન્-ઋતાવ્ અપિ ચાત્યયે ।
યોનિ-વિભ્રંશ-શૂલેષુ યોનિ-વ્યાપદ્ય્ અસૃગ્-દરે

નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગ-પ્રવેશં ચતુર્-અઙ્ગુલમ્ ।
અપત્ય-માર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્ દ્વ્ય્-અઙ્ગુલં મૂત્ર-વર્ત્મનિ

મૂત્ર-કૃચ્છ્ર-વિકારેષુ બાલાનાં ત્વ્ એકમ્ અઙ્ગુલમ્ ।
પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા બાલાનાં શુક્તિર્ એવ તુ

ઉત્તાનાયાઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્ સંકોચ્ય સક્થિની ।
ઊર્ધ્વ-જાન્વાસ્ ત્રિ-ચતુરાન્ અહો-રાત્રેણ યોજયેત્

વસ્તીંસ્ ત્રિ-રાત્રમ્ એવં ચ સ્નેહ-માત્રાં વિવર્ધયન્ ।
ત્ર્ય્-અહમ્ એવ ચ વિશ્રમ્ય પ્રણિદધ્યાત્ પુનસ્ ત્ર્ય્-અહમ્

19.82બ્વ્ સ્નેહ-માત્રાં વિવર્ધયેત્
પક્ષાદ્ વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્ નિરૂહણમ્ ।
સદ્યો નિરૂઢશ્ ચાન્વાસ્યઃ સપ્ત-રાત્રાદ્ વિરેચિતઃ

યથા કુસુમ્ભાદિ-યુતાત્ તોયાદ્ રાગં હરેત્ પટઃ ।
તથા દ્રવી-કૃતાદ્ દેહાદ્ વસ્તિર્ નિર્હરતે મલાન્

શાખા-ગતાઃ કોષ્ઠ-ગતાશ્ ચ રોગા મર્મોર્ધ્વ-સર્વાવયવાઙ્ગ-જાશ્ ચ ।
યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્-ચિદ્ અન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુર્ અસ્તિ

19.85ચ્વ્ યે સન્તિ તેષાં ન હિ કશ્-ચિદ્ અન્યો
વિટ્-શ્લેષ્મ-પિત્તાદિ-મલોચ્ચયાનાં વિક્ષેપ-સંહાર-કરઃ સ યસ્માત્ ।
તસ્યાતિ-વૃદ્ધસ્ય શમાય નાન્યદ્ વસ્તેર્ વિના ભેષજમ્ અસ્તિ કિઞ્-ચિત્

19.86અવ્ વિટ્-શ્લેષ્મ-પિત્તાદિ-મલાચયાનાં 19.86અવ્ વિટ્-શ્લેષ્મ-પિત્તાદિ-મલાશયાનાં
19.86અવ્ વિણ્-મૂત્ર-પિત્તાદિ-મલાશયાનાં 19.86બ્વ્ વિક્ષેપ-સંહાર-કરો હિ વાયુઃ
19.86દ્વ્ વસ્તેઃ સમં ભેષજમ્ અસ્તિ યસ્માત્
તસ્માચ્ ચિકિત્સાર્ધ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ કૃત્સ્ના ચિકિત્સાપિ ચ વસ્તિર્ એકૈઃ ।
તથા નિજાગન્તુ-વિકાર-કારિ-રક્તૌષધ-ત્વેન સિરા-વ્યધો ઽપિ