Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 16
15.47av ete vargā doṣa-dūṣyādy avekṣya 15.47dv sekālepair ghnanti rogān
su-kṛcchrān
15.47dv svedābhyaṅgair ghnanti rogān su-kṛcchrān
Sūtrasthāna
guru-śīta-sara-snigdha-manda-sūkṣma-mṛdu-dravam |
auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo viparītaṃ virūkṣaṇam
sarpir majjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam |
tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ saṃskārasyānuvartanāt
mādhuryād a-vidāhi-tvāj janmādy eva ca śīlanāt |
pitta-ghnās te yathā-pūrvam itara-ghnā yathottaram
ghṛtāt tailaṃ guru vasā tailān majjā tato 'pi ca |
dvābhyāṃ tribhiś caturbhis tair yamakas tri-vṛto mahān
svedya-saṃśodhya-madya-strī-vyāyāmāsakta-cintakāḥ |
vṛddha-bālā-bala-kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇāsra-retasaḥ
vātārta-syanda-timira-dāruṇa-pratibodhinaḥ |
snehyā na tv ati-mandāgni-tīkṣṇāgni-sthūla-dur-balāḥ
ūru-stambhātisārāma-gala-roga-garodaraiḥ |
mūrchā-chardy-a-ruci-śleṣma-tṛṣṇā-madyaiś ca pīḍitāḥ
apaprasūtā yukte ca nasye vastau virecane |
tatra dhī-smṛti-medhādi-kāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam
16.8cv tatra dhī-smṛti-medhāgni-
granthi-nāḍī-kṛmi-śleṣma-medo-māruta-rogiṣu |
tailaṃ lāghava-dārḍhyārthi-krūra-koṣṭheṣu dehiṣu
vātātapādhva-bhāra-strī-vyāyāma-kṣīṇa-dhātuṣu |
rūkṣa-kleśa-kṣamāty-agni-vātāvṛta-patheṣu ca
śeṣau vasā tu saṃdhy-asthi-marma-koṣṭha-rujāsu ca |
tathā dagdhāhata-bhraṣṭa-yoni-karṇa-śiro-ruji
tailaṃ prāvṛṣi varṣānte sarpir anyau tu mādhave |
ṛtau sādhāraṇe snehaḥ śasto 'hni vi-male ravau
tailaṃ tvarāyāṃ śīte 'pi gharme 'pi ca ghṛtaṃ niśi |
niśy eva pitte pavane saṃsarge pitta-vaty api
niśy anya-thā vāta-kaphād rogāḥ syuḥ pittato divā |
yuktyāvacārayet snehaṃ bhakṣyādy-annena vastibhiḥ
nasyābhyañjana-gaṇḍūṣa-mūrdha-karṇākṣi-tarpaṇaiḥ |
rasa-bhedaikaka-tvābhyāṃ catuḥ-ṣaṣṭir vicāraṇāḥ
snehasyānyābhibhūta-tvād alpa-tvāc ca kramāt smṛtāḥ |
yathokta-hetv-a-bhāvāc ca nāccha-peyo vicāraṇā
16.16av snehasyānnābhibhūta-tvād 16.16dv nācchaḥ peyo vicāraṇā
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ sneha-karmāśu-sādhanāt |
dvābhyāṃ caturbhir aṣṭābhir yāmair jīryanti yāḥ kramāt
hrasva-madhyottamā mātrās tās tābhyaś ca hrasīyasīm |
kalpayed vīkṣya doṣādīn prāg eva tu hrasīyasīm
hyastane jīrṇa evānne sneho 'cchaḥ śuddhaye bahuḥ |
śamanaḥ kṣud-vato 'n-anno madhya-mātraś ca śasyate
bṛṃhaṇo rasa-madyādyaiḥ sa-bhakto 'lpo hitaḥ sa ca |
bāla-vṛddha-pipāsārta-sneha-dviṇ-madya-śīliṣu
16.20bv sa-bhakto 'lpo hitaś ca saḥ
strī-sneha-nitya-mandāgni-sukhita-kleśa-bhīruṣu |
mṛdu-koṣṭhālpa-doṣeṣu kāle coṣṇe kṛśeṣu ca
prāṅ-madhyottara-bhakto 'sāv adho-madhyordhva-deha-jān |
vyādhīñ jayed balaṃ kuryād aṅgānāṃ ca yathā-kramam
vāry uṣṇam acche 'nupibet snehe tat sukha-paktaye |
āsyopalepa-śuddhyai ca taubarāruṣkare na tu
mūrchā dāho '-ratis tṛṣṇā jṛmbhā moha-bhrama-klamāḥ |
bhavanti jīryati snehe jīrṇaḥ syāt taiḥ śamaṃ gataiḥ || 23+1 ||
jīrṇā-jīrṇa-viśaṅkāyāṃ punar uṣṇodakaṃ pibet |
tenodgāra-viśuddhiḥ syāt tataś ca laghu-tā ruciḥ
bhojyo 'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pīta-vān api |
dravoṣṇam an-abhiṣyandi nāti-snigdham a-saṃkaram
uṣṇodakopacārī syād brahma-cārī kṣapāśayaḥ |
na vega-rodhī vyāyāma-krodha-śoka-himātapān
pravāta-yāna-yānādhva-bhāṣyāty-āsana-saṃsthitīḥ |
nīcāty-uccopadhānāhaḥ-svapna-dhūma-rajāṃsi ca
16.27bv -bhāṣyābhyāsana-saṃsthitīḥ 16.27bv -bhāṣyāty-aśana-saṃsthitīḥ
16.27bv -bhāṣyāty-āśana-saṃsthitīḥ
yāny ahāni pibet tāni tāvanty anyāny api tyajet |
sarva-karmasv ayaṃ prāyo vyādhi-kṣīṇeṣu ca kramaḥ
upacāras tu śamane kāryaḥ snehe virikta-vat |
try-aham acchaṃ mṛdau koṣṭhe krūre sapta-dinaṃ pibet
samyak-snigdho 'tha-vā yāvad ataḥ sātmyī-bhavet param |
vātānulomyaṃ dīpto 'gnir varcaḥ snigdham a-saṃhatam
snehodvegaḥ klamaḥ samyak-snigdhe rūkṣe viparyayaḥ |
ati-snigdhe tu pāṇḍu-tvaṃ ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ
16.31av mṛdu-snigdhāṅga-tā glāniḥ 16.31bv snehodvego 'tha lāghavam 16.31bv
snehodvego 'ṅga-lāghavam 16.31cv ati-snigdhe tu pāṇḍu-tva- 16.31cv
vi-malendriya-tā samyak- 16.31dv -ghrāṇa-vaktra-guda-sravāḥ 16.31dv -snigdhe
rūkṣe viparyayaḥ
a-mātrayā-hito '-kāle mithyāhāra-vihārataḥ |
snehaḥ karoti śophārśas-tandrā-stambha-vi-saṃjña-tāḥ
kaṇḍū-kuṣṭha-jvarotkleśa-śūlānāha-bhramādikān |
kṣut-tṛṣṇollekhana-sveda-rūkṣa-pānānna-bheṣajam
16.33bv -śūlānāha-bala-kṣayān 16.33cv kṣut-tṛṣṇollekhanaṃ svedo 16.33dv
rūkṣaṃ pānānna-bheṣajam
takrāriṣṭa-khaloddāla-yava-śyāmāka-kodravāḥ |
pippalī-tri-phalā-kṣaudra-pathyā-go-mūtra-guggulu
16.34av takrāriṣṭaṃ khaloddāla- 16.34bv -yava-śyāmāka-kodravam
yathā-svaṃ prati-rogaṃ ca sneha-vyāpadi sādhanam |
virūkṣaṇe laṅghana-vat kṛtāti-kṛta-lakṣaṇam
snigdha-dravoṣṇa-dhanvottha-rasa-bhuk svedam ācaret |
snigdhas try-ahaṃ sthitaḥ kuryād virekaṃ vamanaṃ punaḥ
16.36bv -rasa-bhuk svedam ācaran
ekāhaṃ dinam anyac ca kapham utkleśya tat-karaiḥ |
māṃsalā medurā bhūri-śleṣmāṇo viṣamāgnayaḥ
snehocitāś ca ye snehyās tān pūrvaṃ rūkṣayet tataḥ |
saṃsnehya śodhayed evaṃ sneha-vyāpan na jāyate
alaṃ malān īrayituṃ snehaś cā-sātmya-tāṃ gataḥ |
bāla-vṛddhādiṣu sneha-parihārā-sahiṣṇuṣu
yogān imān an-udvegān sadyaḥ-snehān prayojayet |
prājya-māṃsa-rasās teṣu peyā vā sneha-bharjitā
16.40dv peyā vā sneha-bharjitāḥ
tila-cūrṇaś ca sa-sneha-phāṇitaḥ kṛśarā tathā |
kṣīra-peyā ghṛtāḍhyoṣṇā dadhno vā sa-guḍaḥ saraḥ
16.41av tila-cūrṇaṃ ca sa-sneha- 16.41bv -phāṇitaṃ kṛśarā tathā
peyā ca pañca-prasṛtā snehais taṇḍula-pañcamaiḥ |
saptaite snehanāḥ sadyaḥ snehāś ca lavaṇolbaṇāḥ
16.42dv snehaś ca lavaṇolbaṇaḥ
tad dhy abhiṣyandy a-rūkṣaṃ ca sūkṣmam uṣṇaṃ vyavāyi ca |
guḍānūpāmiṣa-kṣīra-tila-māṣa-surā-dadhi
16.43av tad dhi viṣyandy a-rūkṣaṃ ca
kuṣṭha-śopha-prameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet |
tri-phalā-pippalī-pathyā-guggulv-ādi-vipācitān
snehān yathā-svam eteṣāṃ yojayed a-vikāriṇaḥ |
kṣīṇānāṃ tv āmayair agni-deha-saṃdhukṣaṇa-kṣamān
16.45av kṣīṇānām āmayair agni-
dīptāntarāgniḥ pariśuddha-koṣṭhaḥ pratyagra-dhātur bala-varṇa-yuktaḥ |
dṛḍhendriyo manda-jaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0