અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 16

15.47અવ્ એતે વર્ગા દોષ-દૂષ્યાદ્ય્ અવેક્ષ્ય 15.47દ્વ્ સેકાલેપૈર્ ઘ્નન્તિ રોગાન્
સુ-કૃચ્છ્રાન્
15.47દ્વ્ સ્વેદાભ્યઙ્ગૈર્ ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુ-કૃચ્છ્રાન્
સૂત્રસ્થાન
ગુરુ-શીત-સર-સ્નિગ્ધ-મન્દ-સૂક્ષ્મ-મૃદુ-દ્રવમ્ ।
ઔષધં સ્નેહનં પ્રાયો વિપરીતં વિરૂક્ષણમ્

સર્પિર્ મજ્જા વસા તૈલં સ્નેહેષુ પ્રવરં મતમ્ ।
તત્રાપિ ચોત્તમં સર્પિઃ સંસ્કારસ્યાનુવર્તનાત્

માધુર્યાદ્ અ-વિદાહિ-ત્વાજ્ જન્માદ્ય્ એવ ચ શીલનાત્ ।
પિત્ત-ઘ્નાસ્ તે યથા-પૂર્વમ્ ઇતર-ઘ્ના યથોત્તરમ્

ઘૃતાત્ તૈલં ગુરુ વસા તૈલાન્ મજ્જા તતો ઽપિ ચ ।
દ્વાભ્યાં ત્રિભિશ્ ચતુર્ભિસ્ તૈર્ યમકસ્ ત્રિ-વૃતો મહાન્

સ્વેદ્ય-સંશોધ્ય-મદ્ય-સ્ત્રી-વ્યાયામાસક્ત-ચિન્તકાઃ ।
વૃદ્ધ-બાલા-બલ-કૃશા રૂક્ષાઃ ક્ષીણાસ્ર-રેતસઃ

વાતાર્ત-સ્યન્દ-તિમિર-દારુણ-પ્રતિબોધિનઃ ।
સ્નેહ્યા ન ત્વ્ અતિ-મન્દાગ્નિ-તીક્ષ્ણાગ્નિ-સ્થૂલ-દુર્-બલાઃ

ઊરુ-સ્તમ્ભાતિસારામ-ગલ-રોગ-ગરોદરૈઃ ।
મૂર્છા-છર્દ્ય્-અ-રુચિ-શ્લેષ્મ-તૃષ્ણા-મદ્યૈશ્ ચ પીડિતાઃ

અપપ્રસૂતા યુક્તે ચ નસ્યે વસ્તૌ વિરેચને ।
તત્ર ધી-સ્મૃતિ-મેધાદિ-કાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્

16.8ચ્વ્ તત્ર ધી-સ્મૃતિ-મેધાગ્નિ-
ગ્રન્થિ-નાડી-કૃમિ-શ્લેષ્મ-મેદો-મારુત-રોગિષુ ।
તૈલં લાઘવ-દાર્ઢ્યાર્થિ-ક્રૂર-કોષ્ઠેષુ દેહિષુ

વાતાતપાધ્વ-ભાર-સ્ત્રી-વ્યાયામ-ક્ષીણ-ધાતુષુ ।
રૂક્ષ-ક્લેશ-ક્ષમાત્ય્-અગ્નિ-વાતાવૃત-પથેષુ ચ

શેષૌ વસા તુ સંધ્ય્-અસ્થિ-મર્મ-કોષ્ઠ-રુજાસુ ચ ।
તથા દગ્ધાહત-ભ્રષ્ટ-યોનિ-કર્ણ-શિરો-રુજિ

તૈલં પ્રાવૃષિ વર્ષાન્તે સર્પિર્ અન્યૌ તુ માધવે ।
ઋતૌ સાધારણે સ્નેહઃ શસ્તો ઽહ્નિ વિ-મલે રવૌ

તૈલં ત્વરાયાં શીતે ઽપિ ઘર્મે ઽપિ ચ ઘૃતં નિશિ ।
નિશ્ય્ એવ પિત્તે પવને સંસર્ગે પિત્ત-વત્ય્ અપિ

નિશ્ય્ અન્ય-થા વાત-કફાદ્ રોગાઃ સ્યુઃ પિત્તતો દિવા ।
યુક્ત્યાવચારયેત્ સ્નેહં ભક્ષ્યાદ્ય્-અન્નેન વસ્તિભિઃ

નસ્યાભ્યઞ્જન-ગણ્ડૂષ-મૂર્ધ-કર્ણાક્ષિ-તર્પણૈઃ ।
રસ-ભેદૈકક-ત્વાભ્યાં ચતુઃ-ષષ્ટિર્ વિચારણાઃ

સ્નેહસ્યાન્યાભિભૂત-ત્વાદ્ અલ્પ-ત્વાચ્ ચ ક્રમાત્ સ્મૃતાઃ ।
યથોક્ત-હેત્વ્-અ-ભાવાચ્ ચ નાચ્છ-પેયો વિચારણા

16.16અવ્ સ્નેહસ્યાન્નાભિભૂત-ત્વાદ્ 16.16દ્વ્ નાચ્છઃ પેયો વિચારણા
સ્નેહસ્ય કલ્પઃ સ શ્રેષ્ઠઃ સ્નેહ-કર્માશુ-સાધનાત્ ।
દ્વાભ્યાં ચતુર્ભિર્ અષ્ટાભિર્ યામૈર્ જીર્યન્તિ યાઃ ક્રમાત્

હ્રસ્વ-મધ્યોત્તમા માત્રાસ્ તાસ્ તાભ્યશ્ ચ હ્રસીયસીમ્ ।
કલ્પયેદ્ વીક્ષ્ય દોષાદીન્ પ્રાગ્ એવ તુ હ્રસીયસીમ્

હ્યસ્તને જીર્ણ એવાન્ને સ્નેહો ઽચ્છઃ શુદ્ધયે બહુઃ ।
શમનઃ ક્ષુદ્-વતો ઽન્-અન્નો મધ્ય-માત્રશ્ ચ શસ્યતે

બૃંહણો રસ-મદ્યાદ્યૈઃ સ-ભક્તો ઽલ્પો હિતઃ સ ચ ।
બાલ-વૃદ્ધ-પિપાસાર્ત-સ્નેહ-દ્વિણ્-મદ્ય-શીલિષુ

16.20બ્વ્ સ-ભક્તો ઽલ્પો હિતશ્ ચ સઃ
સ્ત્રી-સ્નેહ-નિત્ય-મન્દાગ્નિ-સુખિત-ક્લેશ-ભીરુષુ ।
મૃદુ-કોષ્ઠાલ્પ-દોષેષુ કાલે ચોષ્ણે કૃશેષુ ચ

પ્રાઙ્-મધ્યોત્તર-ભક્તો ઽસાવ્ અધો-મધ્યોર્ધ્વ-દેહ-જાન્ ।
વ્યાધીઞ્ જયેદ્ બલં કુર્યાદ્ અઙ્ગાનાં ચ યથા-ક્રમમ્

વાર્ય્ ઉષ્ણમ્ અચ્છે ઽનુપિબેત્ સ્નેહે તત્ સુખ-પક્તયે ।
આસ્યોપલેપ-શુદ્ધ્યૈ ચ તૌબરારુષ્કરે ન તુ

મૂર્છા દાહો ઽ-રતિસ્ તૃષ્ણા જૃમ્ભા મોહ-ભ્રમ-ક્લમાઃ ।
ભવન્તિ જીર્યતિ સ્નેહે જીર્ણઃ સ્યાત્ તૈઃ શમં ગતૈઃ ॥ 23+1 ॥
જીર્ણા-જીર્ણ-વિશઙ્કાયાં પુનર્ ઉષ્ણોદકં પિબેત્ ।
તેનોદ્ગાર-વિશુદ્ધિઃ સ્યાત્ તતશ્ ચ લઘુ-તા રુચિઃ

ભોજ્યો ઽન્નં માત્રયા પાસ્યન્ શ્વઃ પિબન્ પીત-વાન્ અપિ ।
દ્રવોષ્ણમ્ અન્-અભિષ્યન્દિ નાતિ-સ્નિગ્ધમ્ અ-સંકરમ્

ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાદ્ બ્રહ્મ-ચારી ક્ષપાશયઃ ।
ન વેગ-રોધી વ્યાયામ-ક્રોધ-શોક-હિમાતપાન્

પ્રવાત-યાન-યાનાધ્વ-ભાષ્યાત્ય્-આસન-સંસ્થિતીઃ ।
નીચાત્ય્-ઉચ્ચોપધાનાહઃ-સ્વપ્ન-ધૂમ-રજાંસિ ચ

16.27બ્વ્ -ભાષ્યાભ્યાસન-સંસ્થિતીઃ 16.27બ્વ્ -ભાષ્યાત્ય્-અશન-સંસ્થિતીઃ
16.27બ્વ્ -ભાષ્યાત્ય્-આશન-સંસ્થિતીઃ
યાન્ય્ અહાનિ પિબેત્ તાનિ તાવન્ત્ય્ અન્યાન્ય્ અપિ ત્યજેત્ ।
સર્વ-કર્મસ્વ્ અયં પ્રાયો વ્યાધિ-ક્ષીણેષુ ચ ક્રમઃ

ઉપચારસ્ તુ શમને કાર્યઃ સ્નેહે વિરિક્ત-વત્ ।
ત્ર્ય્-અહમ્ અચ્છં મૃદૌ કોષ્ઠે ક્રૂરે સપ્ત-દિનં પિબેત્

સમ્યક્-સ્નિગ્ધો ઽથ-વા યાવદ્ અતઃ સાત્મ્યી-ભવેત્ પરમ્ ।
વાતાનુલોમ્યં દીપ્તો ઽગ્નિર્ વર્ચઃ સ્નિગ્ધમ્ અ-સંહતમ્

સ્નેહોદ્વેગઃ ક્લમઃ સમ્યક્-સ્નિગ્ધે રૂક્ષે વિપર્યયઃ ।
અતિ-સ્નિગ્ધે તુ પાણ્ડુ-ત્વં ઘ્રાણ-વક્ત્ર-ગુદ-સ્રવાઃ

16.31અવ્ મૃદુ-સ્નિગ્ધાઙ્ગ-તા ગ્લાનિઃ 16.31બ્વ્ સ્નેહોદ્વેગો ઽથ લાઘવમ્ 16.31બ્વ્
સ્નેહોદ્વેગો ઽઙ્ગ-લાઘવમ્ 16.31ચ્વ્ અતિ-સ્નિગ્ધે તુ પાણ્ડુ-ત્વ- 16.31ચ્વ્
વિ-મલેન્દ્રિય-તા સમ્યક્- 16.31દ્વ્ -ઘ્રાણ-વક્ત્ર-ગુદ-સ્રવાઃ 16.31દ્વ્ -સ્નિગ્ધે
રૂક્ષે વિપર્યયઃ
અ-માત્રયા-હિતો ઽ-કાલે મિથ્યાહાર-વિહારતઃ ।
સ્નેહઃ કરોતિ શોફાર્શસ્-તન્દ્રા-સ્તમ્ભ-વિ-સંજ્ઞ-તાઃ

કણ્ડૂ-કુષ્ઠ-જ્વરોત્ક્લેશ-શૂલાનાહ-ભ્રમાદિકાન્ ।
ક્ષુત્-તૃષ્ણોલ્લેખન-સ્વેદ-રૂક્ષ-પાનાન્ન-ભેષજમ્

16.33બ્વ્ -શૂલાનાહ-બલ-ક્ષયાન્ 16.33ચ્વ્ ક્ષુત્-તૃષ્ણોલ્લેખનં સ્વેદો 16.33દ્વ્
રૂક્ષં પાનાન્ન-ભેષજમ્
તક્રારિષ્ટ-ખલોદ્દાલ-યવ-શ્યામાક-કોદ્રવાઃ ।
પિપ્પલી-ત્રિ-ફલા-ક્ષૌદ્ર-પથ્યા-ગો-મૂત્ર-ગુગ્ગુલુ

16.34અવ્ તક્રારિષ્ટં ખલોદ્દાલ- 16.34બ્વ્ -યવ-શ્યામાક-કોદ્રવમ્
યથા-સ્વં પ્રતિ-રોગં ચ સ્નેહ-વ્યાપદિ સાધનમ્ ।
વિરૂક્ષણે લઙ્ઘન-વત્ કૃતાતિ-કૃત-લક્ષણમ્

સ્નિગ્ધ-દ્રવોષ્ણ-ધન્વોત્થ-રસ-ભુક્ સ્વેદમ્ આચરેત્ ।
સ્નિગ્ધસ્ ત્ર્ય્-અહં સ્થિતઃ કુર્યાદ્ વિરેકં વમનં પુનઃ

16.36બ્વ્ -રસ-ભુક્ સ્વેદમ્ આચરન્
એકાહં દિનમ્ અન્યચ્ ચ કફમ્ ઉત્ક્લેશ્ય તત્-કરૈઃ ।
માંસલા મેદુરા ભૂરિ-શ્લેષ્માણો વિષમાગ્નયઃ

સ્નેહોચિતાશ્ ચ યે સ્નેહ્યાસ્ તાન્ પૂર્વં રૂક્ષયેત્ તતઃ ।
સંસ્નેહ્ય શોધયેદ્ એવં સ્નેહ-વ્યાપન્ ન જાયતે

અલં મલાન્ ઈરયિતું સ્નેહશ્ ચા-સાત્મ્ય-તાં ગતઃ ।
બાલ-વૃદ્ધાદિષુ સ્નેહ-પરિહારા-સહિષ્ણુષુ

યોગાન્ ઇમાન્ અન્-ઉદ્વેગાન્ સદ્યઃ-સ્નેહાન્ પ્રયોજયેત્ ।
પ્રાજ્ય-માંસ-રસાસ્ તેષુ પેયા વા સ્નેહ-ભર્જિતા

16.40દ્વ્ પેયા વા સ્નેહ-ભર્જિતાઃ
તિલ-ચૂર્ણશ્ ચ સ-સ્નેહ-ફાણિતઃ કૃશરા તથા ।
ક્ષીર-પેયા ઘૃતાઢ્યોષ્ણા દધ્નો વા સ-ગુડઃ સરઃ

16.41અવ્ તિલ-ચૂર્ણં ચ સ-સ્નેહ- 16.41બ્વ્ -ફાણિતં કૃશરા તથા
પેયા ચ પઞ્ચ-પ્રસૃતા સ્નેહૈસ્ તણ્ડુલ-પઞ્ચમૈઃ ।
સપ્તૈતે સ્નેહનાઃ સદ્યઃ સ્નેહાશ્ ચ લવણોલ્બણાઃ

16.42દ્વ્ સ્નેહશ્ ચ લવણોલ્બણઃ
તદ્ ધ્ય્ અભિષ્યન્દ્ય્ અ-રૂક્ષં ચ સૂક્ષ્મમ્ ઉષ્ણં વ્યવાયિ ચ ।
ગુડાનૂપામિષ-ક્ષીર-તિલ-માષ-સુરા-દધિ

16.43અવ્ તદ્ ધિ વિષ્યન્દ્ય્ અ-રૂક્ષં ચ
કુષ્ઠ-શોફ-પ્રમેહેષુ સ્નેહાર્થં ન પ્રકલ્પયેત્ ।
ત્રિ-ફલા-પિપ્પલી-પથ્યા-ગુગ્ગુલ્વ્-આદિ-વિપાચિતાન્

સ્નેહાન્ યથા-સ્વમ્ એતેષાં યોજયેદ્ અ-વિકારિણઃ ।
ક્ષીણાનાં ત્વ્ આમયૈર્ અગ્નિ-દેહ-સંધુક્ષણ-ક્ષમાન્

16.45અવ્ ક્ષીણાનામ્ આમયૈર્ અગ્નિ-
દીપ્તાન્તરાગ્નિઃ પરિશુદ્ધ-કોષ્ઠઃ પ્રત્યગ્ર-ધાતુર્ બલ-વર્ણ-યુક્તઃ ।
દૃઢેન્દ્રિયો મન્દ-જરઃ શતાયુઃ સ્નેહોપસેવી પુરુષઃ પ્રદિષ્ટઃ