Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 15

14.37cv upakramā na tu dvi-tvād
Sūtrasthāna
madana-madhuka-lambā-nimba-bimbī-viśālā-trapusa-kuṭaja-mūrvā-devadālī-kṛmighnam |
vidula-dahana-citrāḥ kośavatyau karañjaḥ kaṇa-lavaṇa-vacailā-sarṣapāś chardanāni

nikumbha-kumbha-tri-phalā-gavākṣī-snuk-śaṅkhinī-nīlini-tilvakāni |
śamyāka-kampillaka-hemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni

madana-kuṭaja-kuṣṭha-devadālī-madhuka-vacā-daśa-mūla-dāru-rāsnāḥ |
yava-miśi-kṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni

15.3cv yava-miśi-kṛtavedhanaṃ kulattho
vellāpāmārga-vyoṣa-dārvī-surālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca |
sāro mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣya-śailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayanty uttamāṅgam

bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśa-mūlaṃ balā-dvayam |
vāyuṃ vīratarādiś ca vidāry-ādiś ca nāśayet

15.5bv daśa-mūlaṃ balā-trayam 15.5dv vidāry-ādiś ca śodhayet
dūrvānantā nimba-vāsātmaguptā gundrābhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ |
nyagrodhādiḥ padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ śārivādiś ca pittam

āragvadhādir arkādir muṣkakādyo 'sanādikaḥ |
surasādiḥ sa-mustādir vatsakādir balāsa-jit

jīvantī-kākolyau mede dve mudga-māṣaparṇyau ca |
ṛṣabhaka-jīvaka-madhukaṃ ceti gaṇo jīvanīyākhyaḥ

vidāri-pañcāṅgula-vṛścikālī-vṛścīva-devāhvaya-śūrpaparṇyaḥ |
kaṇḍūkarī jīvana-hrasva-saṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī

15.9bv -vṛścīva-devā-dvaya-śūrpaparṇyaḥ 15.9dv kaṇḍūkarī gopasutā tripādī
vidāry-ādir ayaṃ hṛdyo bṛṃhaṇo vāta-pitta-hā |
śoṣa-gulmāṅga-mardordhva-śvāsa-kāsa-haro gaṇaḥ

15.10cv śoṣa-gulmāṅga-sādordhva-
śārivośīra-kāśmarya-madhūka-śiśira-dvayam |
yaṣṭī parūṣakaṃ hanti dāha-pittāsra-tṛḍ-jvarān

padmaka-puṇḍrau vṛddhi-tugarddhyaḥ śṛṅgy amṛtā daśa jīvana-saṃjñāḥ |
stanya-karā ghnantīraṇa-pittaṃ prīṇana-jīvana-bṛṃhaṇa-vṛṣyāḥ

parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam |
rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ tṛṇ-mūtrāmaya-vāta-jit

añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpala-rasāñjanam |
sailā-madhuka-nāgāhvaṃ viṣāntar-dāha-pitta-nut

15.14dv viṣāntar-dāha-pitta-jit 15.14dv viṣāntar-dāha-pitta-hṛt
paṭola-kaṭu-rohiṇī-candanaṃ madhusrava-guḍūci-pāṭhānvitam |
nihanti kapha-pitta-kuṣṭha-jvarān viṣaṃ vamim a-rocakaṃ kāmalām

guḍūcī-padmakāriṣṭa-dhānakā-rakta-candanam |
pitta-śleṣma-jvara-cchardi-dāha-tṛṣṇā-ghnam agni-kṛt

15.16bv -dhānyakā-rakta-candanam 15.16bv -dhānyakaṃ rakta-candanam
15.16bv -dhanikā-rakta-candanam
āragvadhendrayava-pāṭali-kākatiktā-nimbāmṛtā-madhurasā-sruva-vṛkṣa-pāṭhāḥ |
bhūnimba-sairyaka-paṭola-karañja-yugma-saptacchadāgni-suṣavī-phala-bāṇa-ghoṇṭāḥ

āragvadhādir jayati cchardi-kuṣṭha-viṣa-jvarān |
kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca duṣṭa-vraṇa-viśodhanaḥ

15.18dv medodara-viśodhanaḥ
asana-tiniśa-bhūrja-śvetavāha-prakīryāḥ khadira-kadara-bhaṇḍī-śiṃśipā-meṣaśṛṅgyaḥ |
tri-hima-tala-palāśā joṅgakaḥ śāka-śālau kramuka-dhava-kaliṅga-cchāgakarṇāśvakarṇāḥ

asanādir vijayate śvitra-kuṣṭha-kapha-krimīn |
pāṇḍu-rogaṃ pramehaṃ ca medo-doṣa-nibarhaṇaḥ

15.20bv śvitra-kuṣṭha-vami-krimīn
varuṇa-sairyaka-yugma-śatāvarī-dahana-moraṭa-bilva-viṣāṇikāḥ |
dvi-bṛhatī-dvi-karañja-jayā-dvayaṃ bahalapallava-darbha-rujākarāḥ

15.21av varaṇa-sairyaka-yugma-śatāvarī-
varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgni-tvaṃ niyacchati |
āḍhya-vātaṃ śiraḥ-śūlaṃ gulmaṃ cāntaḥ sa-vidradhim

15.22av varaṇādiḥ kaphaṃ medo 15.22cv adho-vātaṃ śiraḥ-śūlaṃ
ūṣakas tutthakaṃ hiṅgu kāsīsa-dvaya-saindhavam |
sa-śilā-jatu kṛcchrāśma-gulma-medaḥ-kaphāpaham

15.23dv -gulma-meha-kaphāpaham
vellantarāraṇika-būka-vṛṣāśmabheda-gokaṇṭaketkaṭa-sahācara-bāṇa-kāśāḥ |
vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guṇṭha-gundrā-bhallūka-moraṭa-kuraṇṭa-karambha-pārthāḥ

15.24bv -gokaṇṭakotkaṭa-sahācara-bāṇa-kāśāḥ 15.24cv
vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guntha-gundrā-
15.24cv vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guñcha-gundrā- 15.24cv
vṛkṣādanī-nala-kuśa-dvaya-guccha-gundrā-
vargo vīratarādyo 'yaṃ hanti vāta-kṛtān gadān |
aśmarī-śarkarā-mūtra-kṛcchrāghāta-rujā-haraḥ

15.25dv -kṛcchrāghāta-rujāpahaḥ
lodhra-śābaraka-lodhra-palāśā jiṅginī-sarala-kaṭphala-yuktāḥ |
kutsitāmba-kadalī-gataśokāḥ sailavālu-paripelava-mocāḥ

15.26av lodhra-śābara-kadamba-palāśā 15.26bv jhiñjhiṇī-sarala-kaṭphala-yuktāḥ
eṣa lodhrādiko nāma medaḥ-kapha-haro gaṇaḥ |
yoni-doṣa-haraḥ stambhī varṇyo viṣa-vināśanaḥ

arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārgī rāsnā vṛścikālī prakīryā |
pratyakpuṣpī pītatailodakīryā śvetā-yugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ

ayam arkādiko vargaḥ kapha-medo-viṣāpahaḥ |
kṛmi-kuṣṭha-praśamano viśeṣād vraṇa-śodhanaḥ

15.29av ayam arkādiko nāma
surasa-yuga-phaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusa-vṛṣakarṇī-kaṭphalaṃ kāsamardaḥ |
kṣavaka-sarasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī kulahala-viṣamuṣṭī bhūstṛṇo bhūtakeśī

15.30bv kharabuka-vṛṣakarṇī-kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bv
kharabusa-vṛṣakarṇī-kaṭphalāḥ kāsamardaḥ 15.30bc
kharamukha-vṛṣakarṇī-kaṭphalaṃ kāsamardaḥ 15.30cv
kṣavaka-surasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī 15.30cv kṣavaka-surasi-bhārgī-kāmukāḥ
kākamācī 15.30cv kṣavaka-sarasi-bhārgī-kāmukāḥ kākamācī
15.30cv kṣavaka-svarasi-bhārgī-kārmukāḥ kākamācī
surasādir gaṇaḥ śleṣma-medaḥ-kṛmi-niṣūdanaḥ |
pratiśyāyā-ruci-śvāsa-kāsa-ghno vraṇa-śodhanaḥ

muṣkaka-snug-varā-dvīpi-palāśa-dhava-śiṃśipāḥ |
gulma-mehāśmarī-pāṇḍu-medo-'rśaḥ-kapha-śukra-jit

15.32bv -palāśa-dhava-śiṃśipam
vatsaka-mūrvā-bhārgī-kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram |
elā pāṭhājājī kaṭvaṅga-phalājamoda-siddhārtha-vacāḥ

jīraka-hiṅgu-viḍaṅgaṃ paśugandhā pañca-kolakaṃ hanti |
cala-kapha-medaḥ-pīnasa-gulma-jvara-śūla-dur-nāmnaḥ

15.34dv paśugandhā pañca-kolakaṃ ghnanti
vacā-jalada-devāhva-nāgarātiviṣābhayāḥ |
haridrā-dvaya-yaṣṭy-āhva-kalaśī-kuṭajodbhavāḥ

vacā-haridrādi-gaṇāv āmātīsāra-nāśanau |
medaḥ-kaphāḍhya-pavana-stanya-doṣa-nibarhaṇau

15.36bv āmātīsāra-pācanau
priyaṅgu-puṣpāñjana-yugma-padmāḥ padmād rajo yojanavally anantā |
mānadrumo moca-rasaḥ samaṅgā punnāga-śītaṃ madanīya-hetuḥ

15.37cv sāradrumo moca-rasaḥ samaṅgā 15.37dv punnāma-śītaṃ
madanīya-hetuḥ
ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣa-palāśa-kacchurāḥ |
lodhraṃ dhātaki-bilva-peśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ

gaṇau priyaṅgv-ambaṣṭhādī pakvātīsāra-nāśanau |
saṃdhānīyau hitau pitte vraṇānām api ropaṇau

mustā-vacāgni-dvi-niśā-dvi-tiktā-bhallāta-pāṭhā-tri-phalā-viṣākhyāḥ |
kuṣṭhaṃ truṭī haimavatī ca yoni-stanyāmaya-ghnā mala-pācanāś ca

nyagrodha-pippala-sadāphala-lodhra-yugmaṃ jambū-dvayārjuna-kapītana-somavalkāḥ |
plakṣāmra-vañjula-piyāla-palāśa-nandī-kolī-kadamba-viralā-madhukaṃ madhūkam

15.41av nyagrodha-pippala-sadāphala-lodhra-yugma- 15.41bv
-jambū-dvayārjuna-kapītana-somavalkāḥ
nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagna-sādhanaḥ |
medaḥ-pittāsra-tṛḍ-dāha-yoni-roga-nibarhaṇaḥ

15.42av nyagrodhādir gaṇo varṇyaḥ 15.42dv -yoni-doṣa-nibarhaṇaḥ
elā-yugma-turuṣka-kuṣṭha-phalinī-māṃsī-jala-dhyāmakaṃ || 43a ||
spṛkkā-coraka-coca-pattra-tagara-sthauṇeya-jātī-rasāḥ || 43b ||
15.43bv -spṛkkā-coraka-coca-pattra-tagara-sthauṇeya-jātī-rasāḥ
śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ || 43c ||
15.43cv śuktir vyāghranakho 'marāhvam aguruḥ śrīvāsakaṃ kuṅkumaṃ
15.43cv śukti-vyāghranakhau surāhvam aguruḥ śrīveṣṭakaḥ kuṅkumaṃ
caṇḍā-guggulu-deva-dhūpa-khapurāḥ punnāga-nāgāhvayam || 43d ||
elādiko vāta-kaphau viṣaṃ ca viniyacchati |
varṇa-prasādanaḥ kaṇḍū-piṭikā-koṭha-nāśanaḥ

15.44cv varṇyaḥ prasādanaḥ kaṇḍū-
śyāmā-dantī-dravantī-kramuka-kuṭaraṇā-śaṅkhinī-carma-sāhvā- || 45a ||
15.45av śyāmā-dantī-dravantī-kramuka-kuṭaraṇī-śaṅkhinī-carma-sāhvā-
-svarṇakṣīrī-gavākṣī-śikhari-rajanaka-cchinnarohā-karañjāḥ || 45b ||
bastāntrī vyādhighāto bahala-bahu-rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni || 45c ||
15.45cv bastāntrī vyādhighāto bahula-bahu-rasas tīkṣṇavṛkṣāt phalāni
śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣama-ruci-kaphau hṛd-rujaṃ mūtra-kṛcchram || 45d ||
trayas-triṃśad iti proktā vargās teṣu tv a-lābhataḥ |
yuñjyāt tad-vidham anyac ca dravyaṃ jahyād a-yaugikam

ete vargā doṣa-dūṣyādy apekṣya kalka-kvātha-sneha-lehādi-yuktāḥ |
pāne nasye 'nvāsane 'ntar bahir vā lepābhyaṅgair ghnanti rogān su-kṛcchrān