Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 14
Sūtrasthāna
upakramyasya hi dvi-tvād dvi-dhaivopakramo mataḥ |
ekaḥ saṃtarpaṇas tatra dvitīyaś cāpatarpaṇaḥ
bṛṃhaṇo laṅghanaś ceti tat-paryāyāv udāhṛtau |
bṛṃhaṇaṃ yad bṛhat-tvāya laṅghanaṃ lāghavāya yat
dehasya bhavataḥ prāyo bhaumāpam itarac ca te |
snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat
bhūtānāṃ tad api dvaidhyād dvitayaṃ nātivartate |
śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvi-dhā tatrāpi laṅghanam
yad īrayed bahir doṣān pañca-dhā śodhanaṃ ca tat |
nirūho vamanaṃ kāya-śiro-reko 'sra-visrutiḥ
na śodhayati yad doṣān samān nodīrayaty api |
samī-karoti viṣamān śamanaṃ tac ca sapta-dhā
pācanaṃ dīpanaṃ kṣut-tṛḍ-vyāyāmātapa-mārutāḥ |
bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tv eva vāyoḥ pittānilasya ca
bṛṃhayed vyādhi-bhaiṣajya-madya-strī-śoka-karśitān |
bhārādhvoraḥ-kṣata-kṣīṇa-rūkṣa-dur-bala-vātalān
garbhiṇī-sūtikā-bāla-vṛddhān grīṣme 'parān api |
māṃsa-kṣīra-sitā-sarpir-madhura-snigdha-vastibhiḥ
svapna-śayyā-sukhābhyaṅga-snāna-nirvṛti-harṣaṇaiḥ |
mehāma-doṣāti-snigdha-jvaroru-stambha-kuṣṭhinaḥ
visarpa-vidradhi-plīha-śiraḥ-kaṇṭhākṣi-rogiṇaḥ |
sthūlāṃś ca laṅghayen nityaṃ śiśire tv aparān api
tatra saṃśodhanaiḥ sthaulya-bala-pitta-kaphādhikān |
āma-doṣa-jvara-cchardir-atīsāra-hṛd-āmayaiḥ
vibandha-gauravodgāra-hṛl-lāsādibhir āturān |
madhya-sthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ pācana-dīpanaiḥ
ebhir evāmayair ārtān hīna-sthaulya-balādhikān |
kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣais tv ārtān madhya-balair dṛḍhān
14.14cv kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣair 14.14cv kṣut-tṛṣṇā-nigrahair doṣaiś
14.14dv cārtān madhya-balair dṛḍhān
samīraṇātapāyāsaiḥ kim utālpa-balair narān |
na bṛṃhayel laṅghanīyān bṛṃhyāṃs tu mṛdu laṅghayet
yuktyā vā deśa-kālādi-balatas tān upācaret |
bṛṃhite syād balaṃ puṣṭis tat-sādhyāmaya-saṃkṣayaḥ
vi-malendriya-tā sargo malānāṃ lāghavaṃ ruciḥ |
kṣut-tṛṭ-sahodayaḥ śuddha-hṛdayodgāra-kaṇṭha-tā
vyādhi-mārdavam utsāhas tandrā-nāśaś ca laṅghite |
an-apekṣita-mātrādi-sevite kurutas tu te
ati-sthaulyāti-kārśyādīn vakṣyante te ca sauṣadhāḥ |
rūpaṃ tair eva ca jñeyam ati-bṛṃhita-laṅghite
14.19cv rūpaṃ tair eva vijñeyam
ati-sthaulyāpacī-meha-jvarodara-bhagandarān |
kāsa-saṃnyāsa-kṛcchrāma-kuṣṭhādīn ati-dāruṇān
tatra medo-'nila-śleṣma-nāśanaṃ sarvam iṣyate |
kulattha-jūrṇa-śyāmāka-yava-mudga-madhūdakam
mastu-daṇḍāhatāriṣṭa-cintā-śodhana-jāgaram |
madhunā tri-phalāṃ lihyād guḍūcīm abhayāṃ ghanam
rasāñjanasya mahataḥ pañca-mūlasya gugguloḥ |
śilā-jatu-prayogaś ca sāgnimantha-raso hitaḥ
14.23cv śilāhvasya prayogaś ca
viḍaṅgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kāla-loha-rajo madhu |
yavāmalaka-cūrṇaṃ ca yogo 'ti-sthaulya-doṣa-jit
vyoṣa-kaṭvī-varā-śigru-viḍaṅgātiviṣā-sthirāḥ |
hiṅgu-sauvarcalājājī-yavānī-dhānya-citrakāḥ
niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt |
eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ ca sadṛśāṃśakam
14.26dv tailaṃ ca sadṛśāṃśikam
saktubhiḥ ṣo-ḍaśa-guṇair yuktaṃ pītaṃ nihanti tat |
ati-sthaulyādikān sarvān rogān anyāṃś ca tad-vidhān
hṛd-roga-kāmalā-śvitra-śvāsa-kāsa-gala-grahān |
buddhi-medhā-smṛti-karaṃ saṃnasyāgneś ca dīpanam
ati-kārśyaṃ bhramaḥ kāsas tṛṣṇādhikyam a-rocakaḥ |
snehāgni-nidrā-dṛk-śrotra-śukraujaḥ-kṣut-svara-kṣayaḥ
14.29av ati-kārśyaṃ bhramaḥ śvāsa- 14.29bv -tṛṣṇādhikyam a-rocakaḥ
vasti-hṛn-mūrdha-jaṅghoru-trika-pārśva-rujā jvaraḥ |
pralāpordhvānila-glāni-cchardi-parvāsthi-bhedanam
14.30dv -cchardiḥ-parvāsthi-bhedanam
varco-mūtra-grahādyāś ca jāyante 'ti-vilaṅghanāt |
kārśyam eva varaṃ sthaulyān na hi sthūlasya bheṣajam
14.31av viṇ-mūtrādi-grahādyāś ca 14.31dv na hi sthaulyasya bheṣajam
bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vālam ati-medo-'gni-vāta-jit |
madhura-snigdha-sauhityair yat saukhyena ca naśyati
14.32av bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nālam 14.32cv madhura-sneha-sauhityair
14.32dv yat saukhyena vinaśyati
kraśimā sthavimāty-anta-viparīta-niṣevaṇaiḥ |
yojayed bṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ pānānna-bheṣajam
a-cintayā harṣaṇena dhruvaṃ saṃtarpaṇena ca |
svapna-prasaṅgāc ca kṛśo varāha iva puṣyati
14.34av a-cintayā praharṣeṇa 14.34cv svapna-prasaṅgāc ca naro
na hi māṃsa-samaṃ kiñ-cid anyad deha-bṛhat-tva-kṛt |
māṃsāda-māṃsaṃ māṃsena saṃbhṛta-tvād viśeṣataḥ
14.35dv saṃbhṛta-tvād viśiṣyate 14.35dv saṃbhṛta-tvād bṛhat-tva-kṛt
guru cā-tarpaṇaṃ sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe |
yava-godhūmam ubhayos tad-yogyāhita-kalpanam
14.36dv tad-yogya-hita-kalpanam 14.36dv tato grāhita-kalpanam
doṣa-gatyātiricyante grāhi-bhedy-ādi-bhedataḥ |
upakramā na te dvi-tvād bhinnā api gadā iva
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0