અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 15

14.37ચ્વ્ ઉપક્રમા ન તુ દ્વિ-ત્વાદ્
સૂત્રસ્થાન
મદન-મધુક-લમ્બા-નિમ્બ-બિમ્બી-વિશાલા-ત્રપુસ-કુટજ-મૂર્વા-દેવદાલી-કૃમિઘ્નમ્ ।
વિદુલ-દહન-ચિત્રાઃ કોશવત્યૌ કરઞ્જઃ કણ-લવણ-વચૈલા-સર્ષપાશ્ છર્દનાનિ

નિકુમ્ભ-કુમ્ભ-ત્રિ-ફલા-ગવાક્ષી-સ્નુક્-શઙ્ખિની-નીલિનિ-તિલ્વકાનિ ।
શમ્યાક-કમ્પિલ્લક-હેમદુગ્ધા દુગ્ધં ચ મૂત્રં ચ વિરેચનાનિ

મદન-કુટજ-કુષ્ઠ-દેવદાલી-મધુક-વચા-દશ-મૂલ-દારુ-રાસ્નાઃ ।
યવ-મિશિ-કૃતવેધનં કુલત્થા મધુ લવણં ત્રિવૃતા નિરૂહણાનિ

15.3ચ્વ્ યવ-મિશિ-કૃતવેધનં કુલત્થો
વેલ્લાપામાર્ગ-વ્યોષ-દાર્વી-સુરાલા બીજં શૈરીષં બાર્હતં શૈગ્રવં ચ ।
સારો માધૂકઃ સૈન્ધવં તાર્ક્ષ્ય-શૈલં ત્રુટ્યૌ પૃથ્વીકા શોધયન્ત્ય્ ઉત્તમાઙ્ગમ્

ભદ્રદારુ નતં કુષ્ઠં દશ-મૂલં બલા-દ્વયમ્ ।
વાયું વીરતરાદિશ્ ચ વિદાર્ય્-આદિશ્ ચ નાશયેત્

15.5બ્વ્ દશ-મૂલં બલા-ત્રયમ્ 15.5દ્વ્ વિદાર્ય્-આદિશ્ ચ શોધયેત્
દૂર્વાનન્તા નિમ્બ-વાસાત્મગુપ્તા ગુન્દ્રાભીરુઃ શીતપાકી પ્રિયઙ્ગુઃ ।
ન્યગ્રોધાદિઃ પદ્મકાદિઃ સ્થિરે દ્વે પદ્મં વન્યં શારિવાદિશ્ ચ પિત્તમ્

આરગ્વધાદિર્ અર્કાદિર્ મુષ્કકાદ્યો ઽસનાદિકઃ ।
સુરસાદિઃ સ-મુસ્તાદિર્ વત્સકાદિર્ બલાસ-જિત્

જીવન્તી-કાકોલ્યૌ મેદે દ્વે મુદ્ગ-માષપર્ણ્યૌ ચ ।
ઋષભક-જીવક-મધુકં ચેતિ ગણો જીવનીયાખ્યઃ

વિદારિ-પઞ્ચાઙ્ગુલ-વૃશ્ચિકાલી-વૃશ્ચીવ-દેવાહ્વય-શૂર્પપર્ણ્યઃ ।
કણ્ડૂકરી જીવન-હ્રસ્વ-સંજ્ઞે દ્વે પઞ્ચકે ગોપસુતા ત્રિપાદી

15.9બ્વ્ -વૃશ્ચીવ-દેવા-દ્વય-શૂર્પપર્ણ્યઃ 15.9દ્વ્ કણ્ડૂકરી ગોપસુતા ત્રિપાદી
વિદાર્ય્-આદિર્ અયં હૃદ્યો બૃંહણો વાત-પિત્ત-હા ।
શોષ-ગુલ્માઙ્ગ-મર્દોર્ધ્વ-શ્વાસ-કાસ-હરો ગણઃ

15.10ચ્વ્ શોષ-ગુલ્માઙ્ગ-સાદોર્ધ્વ-
શારિવોશીર-કાશ્મર્ય-મધૂક-શિશિર-દ્વયમ્ ।
યષ્ટી પરૂષકં હન્તિ દાહ-પિત્તાસ્ર-તૃડ્-જ્વરાન્

પદ્મક-પુણ્ડ્રૌ વૃદ્ધિ-તુગર્દ્ધ્યઃ શૃઙ્ગ્ય્ અમૃતા દશ જીવન-સંજ્ઞાઃ ।
સ્તન્ય-કરા ઘ્નન્તીરણ-પિત્તં પ્રીણન-જીવન-બૃંહણ-વૃષ્યાઃ

પરૂષકં વરા દ્રાક્ષા કટ્ફલં કતકાત્ ફલમ્ ।
રાજાહ્વં દાડિમં શાકં તૃણ્-મૂત્રામય-વાત-જિત્

અઞ્જનં ફલિની માંસી પદ્મોત્પલ-રસાઞ્જનમ્ ।
સૈલા-મધુક-નાગાહ્વં વિષાન્તર્-દાહ-પિત્ત-નુત્

15.14દ્વ્ વિષાન્તર્-દાહ-પિત્ત-જિત્ 15.14દ્વ્ વિષાન્તર્-દાહ-પિત્ત-હૃત્
પટોલ-કટુ-રોહિણી-ચન્દનં મધુસ્રવ-ગુડૂચિ-પાઠાન્વિતમ્ ।
નિહન્તિ કફ-પિત્ત-કુષ્ઠ-જ્વરાન્ વિષં વમિમ્ અ-રોચકં કામલામ્

ગુડૂચી-પદ્મકારિષ્ટ-ધાનકા-રક્ત-ચન્દનમ્ ।
પિત્ત-શ્લેષ્મ-જ્વર-ચ્છર્દિ-દાહ-તૃષ્ણા-ઘ્નમ્ અગ્નિ-કૃત્

15.16બ્વ્ -ધાન્યકા-રક્ત-ચન્દનમ્ 15.16બ્વ્ -ધાન્યકં રક્ત-ચન્દનમ્
15.16બ્વ્ -ધનિકા-રક્ત-ચન્દનમ્
આરગ્વધેન્દ્રયવ-પાટલિ-કાકતિક્તા-નિમ્બામૃતા-મધુરસા-સ્રુવ-વૃક્ષ-પાઠાઃ ।
ભૂનિમ્બ-સૈર્યક-પટોલ-કરઞ્જ-યુગ્મ-સપ્તચ્છદાગ્નિ-સુષવી-ફલ-બાણ-ઘોણ્ટાઃ

આરગ્વધાદિર્ જયતિ ચ્છર્દિ-કુષ્ઠ-વિષ-જ્વરાન્ ।
કફં કણ્ડૂં પ્રમેહં ચ દુષ્ટ-વ્રણ-વિશોધનઃ

15.18દ્વ્ મેદોદર-વિશોધનઃ
અસન-તિનિશ-ભૂર્જ-શ્વેતવાહ-પ્રકીર્યાઃ ખદિર-કદર-ભણ્ડી-શિંશિપા-મેષશૃઙ્ગ્યઃ ।
ત્રિ-હિમ-તલ-પલાશા જોઙ્ગકઃ શાક-શાલૌ ક્રમુક-ધવ-કલિઙ્ગ-ચ્છાગકર્ણાશ્વકર્ણાઃ

અસનાદિર્ વિજયતે શ્વિત્ર-કુષ્ઠ-કફ-ક્રિમીન્ ।
પાણ્ડુ-રોગં પ્રમેહં ચ મેદો-દોષ-નિબર્હણઃ

15.20બ્વ્ શ્વિત્ર-કુષ્ઠ-વમિ-ક્રિમીન્
વરુણ-સૈર્યક-યુગ્મ-શતાવરી-દહન-મોરટ-બિલ્વ-વિષાણિકાઃ ।
દ્વિ-બૃહતી-દ્વિ-કરઞ્જ-જયા-દ્વયં બહલપલ્લવ-દર્ભ-રુજાકરાઃ

15.21અવ્ વરણ-સૈર્યક-યુગ્મ-શતાવરી-
વરુણાદિઃ કફં મેદો મન્દાગ્નિ-ત્વં નિયચ્છતિ ।
આઢ્ય-વાતં શિરઃ-શૂલં ગુલ્મં ચાન્તઃ સ-વિદ્રધિમ્

15.22અવ્ વરણાદિઃ કફં મેદો 15.22ચ્વ્ અધો-વાતં શિરઃ-શૂલં
ઊષકસ્ તુત્થકં હિઙ્ગુ કાસીસ-દ્વય-સૈન્ધવમ્ ।
સ-શિલા-જતુ કૃચ્છ્રાશ્મ-ગુલ્મ-મેદઃ-કફાપહમ્

15.23દ્વ્ -ગુલ્મ-મેહ-કફાપહમ્
વેલ્લન્તરારણિક-બૂક-વૃષાશ્મભેદ-ગોકણ્ટકેત્કટ-સહાચર-બાણ-કાશાઃ ।
વૃક્ષાદની-નલ-કુશ-દ્વય-ગુણ્ઠ-ગુન્દ્રા-ભલ્લૂક-મોરટ-કુરણ્ટ-કરમ્ભ-પાર્થાઃ

15.24બ્વ્ -ગોકણ્ટકોત્કટ-સહાચર-બાણ-કાશાઃ 15.24ચ્વ્
વૃક્ષાદની-નલ-કુશ-દ્વય-ગુન્થ-ગુન્દ્રા-
15.24ચ્વ્ વૃક્ષાદની-નલ-કુશ-દ્વય-ગુઞ્છ-ગુન્દ્રા- 15.24ચ્વ્
વૃક્ષાદની-નલ-કુશ-દ્વય-ગુચ્છ-ગુન્દ્રા-
વર્ગો વીરતરાદ્યો ઽયં હન્તિ વાત-કૃતાન્ ગદાન્ ।
અશ્મરી-શર્કરા-મૂત્ર-કૃચ્છ્રાઘાત-રુજા-હરઃ

15.25દ્વ્ -કૃચ્છ્રાઘાત-રુજાપહઃ
લોધ્ર-શાબરક-લોધ્ર-પલાશા જિઙ્ગિની-સરલ-કટ્ફલ-યુક્તાઃ ।
કુત્સિતામ્બ-કદલી-ગતશોકાઃ સૈલવાલુ-પરિપેલવ-મોચાઃ

15.26અવ્ લોધ્ર-શાબર-કદમ્બ-પલાશા 15.26બ્વ્ ઝિઞ્ઝિણી-સરલ-કટ્ફલ-યુક્તાઃ
એષ લોધ્રાદિકો નામ મેદઃ-કફ-હરો ગણઃ ।
યોનિ-દોષ-હરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષ-વિનાશનઃ

અર્કાલર્કૌ નાગદન્તી વિશલ્યા ભાર્ગી રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પ્રકીર્યા ।
પ્રત્યક્પુષ્પી પીતતૈલોદકીર્યા શ્વેતા-યુગ્મં તાપસાનાં ચ વૃક્ષઃ

અયમ્ અર્કાદિકો વર્ગઃ કફ-મેદો-વિષાપહઃ ।
કૃમિ-કુષ્ઠ-પ્રશમનો વિશેષાદ્ વ્રણ-શોધનઃ

15.29અવ્ અયમ્ અર્કાદિકો નામ
સુરસ-યુગ-ફણિજ્જં કાલમાલા વિડઙ્ગં ખરબુસ-વૃષકર્ણી-કટ્ફલં કાસમર્દઃ ।
ક્ષવક-સરસિ-ભાર્ગી-કાર્મુકાઃ કાકમાચી કુલહલ-વિષમુષ્ટી ભૂસ્તૃણો ભૂતકેશી

15.30બ્વ્ ખરબુક-વૃષકર્ણી-કટ્ફલાઃ કાસમર્દઃ 15.30બ્વ્
ખરબુસ-વૃષકર્ણી-કટ્ફલાઃ કાસમર્દઃ 15.30બ્ચ્
ખરમુખ-વૃષકર્ણી-કટ્ફલં કાસમર્દઃ 15.30ચ્વ્
ક્ષવક-સુરસિ-ભાર્ગી-કાર્મુકાઃ કાકમાચી 15.30ચ્વ્ ક્ષવક-સુરસિ-ભાર્ગી-કામુકાઃ
કાકમાચી 15.30ચ્વ્ ક્ષવક-સરસિ-ભાર્ગી-કામુકાઃ કાકમાચી
15.30ચ્વ્ ક્ષવક-સ્વરસિ-ભાર્ગી-કાર્મુકાઃ કાકમાચી
સુરસાદિર્ ગણઃ શ્લેષ્મ-મેદઃ-કૃમિ-નિષૂદનઃ ।
પ્રતિશ્યાયા-રુચિ-શ્વાસ-કાસ-ઘ્નો વ્રણ-શોધનઃ

મુષ્કક-સ્નુગ્-વરા-દ્વીપિ-પલાશ-ધવ-શિંશિપાઃ ।
ગુલ્મ-મેહાશ્મરી-પાણ્ડુ-મેદો-ઽર્શઃ-કફ-શુક્ર-જિત્

15.32બ્વ્ -પલાશ-ધવ-શિંશિપમ્
વત્સક-મૂર્વા-ભાર્ગી-કટુકા મરીચં ઘુણપ્રિયા ચ ગણ્ડીરમ્ ।
એલા પાઠાજાજી કટ્વઙ્ગ-ફલાજમોદ-સિદ્ધાર્થ-વચાઃ

જીરક-હિઙ્ગુ-વિડઙ્ગં પશુગન્ધા પઞ્ચ-કોલકં હન્તિ ।
ચલ-કફ-મેદઃ-પીનસ-ગુલ્મ-જ્વર-શૂલ-દુર્-નામ્નઃ

15.34દ્વ્ પશુગન્ધા પઞ્ચ-કોલકં ઘ્નન્તિ
વચા-જલદ-દેવાહ્વ-નાગરાતિવિષાભયાઃ ।
હરિદ્રા-દ્વય-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-કલશી-કુટજોદ્ભવાઃ

વચા-હરિદ્રાદિ-ગણાવ્ આમાતીસાર-નાશનૌ ।
મેદઃ-કફાઢ્ય-પવન-સ્તન્ય-દોષ-નિબર્હણૌ

15.36બ્વ્ આમાતીસાર-પાચનૌ
પ્રિયઙ્ગુ-પુષ્પાઞ્જન-યુગ્મ-પદ્માઃ પદ્માદ્ રજો યોજનવલ્લ્ય્ અનન્તા ।
માનદ્રુમો મોચ-રસઃ સમઙ્ગા પુન્નાગ-શીતં મદનીય-હેતુઃ

15.37ચ્વ્ સારદ્રુમો મોચ-રસઃ સમઙ્ગા 15.37દ્વ્ પુન્નામ-શીતં
મદનીય-હેતુઃ
અમ્બષ્ઠા મધુકં નમસ્કરી નન્દીવૃક્ષ-પલાશ-કચ્છુરાઃ ।
લોધ્રં ધાતકિ-બિલ્વ-પેશિકે કટ્વઙ્ગઃ કમલોદ્ભવં રજઃ

ગણૌ પ્રિયઙ્ગ્વ્-અમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસાર-નાશનૌ ।
સંધાનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનામ્ અપિ રોપણૌ

મુસ્તા-વચાગ્નિ-દ્વિ-નિશા-દ્વિ-તિક્તા-ભલ્લાત-પાઠા-ત્રિ-ફલા-વિષાખ્યાઃ ।
કુષ્ઠં ત્રુટી હૈમવતી ચ યોનિ-સ્તન્યામય-ઘ્ના મલ-પાચનાશ્ ચ

ન્યગ્રોધ-પિપ્પલ-સદાફલ-લોધ્ર-યુગ્મં જમ્બૂ-દ્વયાર્જુન-કપીતન-સોમવલ્કાઃ ।
પ્લક્ષામ્ર-વઞ્જુલ-પિયાલ-પલાશ-નન્દી-કોલી-કદમ્બ-વિરલા-મધુકં મધૂકમ્

15.41અવ્ ન્યગ્રોધ-પિપ્પલ-સદાફલ-લોધ્ર-યુગ્મ- 15.41બ્વ્
-જમ્બૂ-દ્વયાર્જુન-કપીતન-સોમવલ્કાઃ
ન્યગ્રોધાદિર્ ગણો વ્રણ્યઃ સંગ્રાહી ભગ્ન-સાધનઃ ।
મેદઃ-પિત્તાસ્ર-તૃડ્-દાહ-યોનિ-રોગ-નિબર્હણઃ

15.42અવ્ ન્યગ્રોધાદિર્ ગણો વર્ણ્યઃ 15.42દ્વ્ -યોનિ-દોષ-નિબર્હણઃ
એલા-યુગ્મ-તુરુષ્ક-કુષ્ઠ-ફલિની-માંસી-જલ-ધ્યામકં ॥ 43અ ॥
સ્પૃક્કા-ચોરક-ચોચ-પત્ત્ર-તગર-સ્થૌણેય-જાતી-રસાઃ ॥ 43બ્ ॥
15.43બ્વ્ -સ્પૃક્કા-ચોરક-ચોચ-પત્ત્ર-તગર-સ્થૌણેય-જાતી-રસાઃ
શુક્તિર્ વ્યાઘ્રનખો ઽમરાહ્વમ્ અગુરુઃ શ્રીવાસકઃ કુઙ્કુમં ॥ 43ચ્ ॥
15.43ચ્વ્ શુક્તિર્ વ્યાઘ્રનખો ઽમરાહ્વમ્ અગુરુઃ શ્રીવાસકં કુઙ્કુમં
15.43ચ્વ્ શુક્તિ-વ્યાઘ્રનખૌ સુરાહ્વમ્ અગુરુઃ શ્રીવેષ્ટકઃ કુઙ્કુમં
ચણ્ડા-ગુગ્ગુલુ-દેવ-ધૂપ-ખપુરાઃ પુન્નાગ-નાગાહ્વયમ્ ॥ 43દ્ ॥
એલાદિકો વાત-કફૌ વિષં ચ વિનિયચ્છતિ ।
વર્ણ-પ્રસાદનઃ કણ્ડૂ-પિટિકા-કોઠ-નાશનઃ

15.44ચ્વ્ વર્ણ્યઃ પ્રસાદનઃ કણ્ડૂ-
શ્યામા-દન્તી-દ્રવન્તી-ક્રમુક-કુટરણા-શઙ્ખિની-ચર્મ-સાહ્વા- ॥ 45અ ॥
15.45અવ્ શ્યામા-દન્તી-દ્રવન્તી-ક્રમુક-કુટરણી-શઙ્ખિની-ચર્મ-સાહ્વા-
-સ્વર્ણક્ષીરી-ગવાક્ષી-શિખરિ-રજનક-ચ્છિન્નરોહા-કરઞ્જાઃ ॥ 45બ્ ॥
બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહલ-બહુ-રસસ્ તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ ફલાનિ ॥ 45ચ્ ॥
15.45ચ્વ્ બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહુલ-બહુ-રસસ્ તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ ફલાનિ
શ્યામાદ્યો હન્તિ ગુલ્મં વિષમ-રુચિ-કફૌ હૃદ્-રુજં મૂત્ર-કૃચ્છ્રમ્ ॥ 45દ્ ॥
ત્રયસ્-ત્રિંશદ્ ઇતિ પ્રોક્તા વર્ગાસ્ તેષુ ત્વ્ અ-લાભતઃ ।
યુઞ્જ્યાત્ તદ્-વિધમ્ અન્યચ્ ચ દ્રવ્યં જહ્યાદ્ અ-યૌગિકમ્

એતે વર્ગા દોષ-દૂષ્યાદ્ય્ અપેક્ષ્ય કલ્ક-ક્વાથ-સ્નેહ-લેહાદિ-યુક્તાઃ ।
પાને નસ્યે ઽન્વાસને ઽન્તર્ બહિર્ વા લેપાભ્યઙ્ગૈર્ ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુ-કૃચ્છ્રાન્