Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 13
bhedā dvi-ṣaṣṭir nirdiṣṭās tri-ṣaṣṭiḥ svāsthya-kāraṇam || 78ab ||
saṃsargād rasa-rudhirādibhis tathaiṣāṃ || 78c ||
12.78cv saṃsargād rasa-rudhirādibhis tathaitān
doṣāṃs tu kṣaya-sama-tā-vivṛddhi-bhedaiḥ || 78d ||
12.78dv doṣāṇāṃ kṣaya-sama-tā-vivṛddhi-bhedaiḥ
ānantyaṃ tara-tama-yogataś ca yātān || 78e ||
jānīyād avahita-mānaso yathā-svam || 78f ||
Sūtrasthāna
vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu |
svādv-amla-lavaṇoṣṇāni bhojyāny abhyaṅga-mardanam
veṣṭanaṃ trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭika-gauḍikam |
snigdhoṣṇā vastayo vasti-niyamaḥ sukha-śīla-tā
dīpanaiḥ pācanaiḥ snigdhāḥ snehāś cāneka-yonayaḥ |
viśeṣān medya-piśita-rasa-tailānuvāsanam
pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svādu-śītair virecanam |
svādu-tikta-kaṣāyāṇi bhojanāny auṣadhāni ca
su-gandhi-śīta-hṛdyānāṃ gandhānām upasevanam |
kaṇṭhe-guṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnām urasā dhṛtiḥ
karpūra-candanośīrair anulepaḥ kṣaṇe kṣaṇe |
pradoṣaś candramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo 'nilaḥ
a-yantraṇa-sukhaṃ mitraṃ putraḥ saṃdigdha-mugdha-vāk |
chandānuvartino dārāḥ priyāḥ śīla-vibhūṣitāḥ
13.7av a-yantraṇa-mukhaṃ mitraṃ
śītāmbu-dhārā-garbhāṇi gṛhāṇy udyāna-dīrghikāḥ |
su-tīrtha-vipula-svaccha-salilāśaya-saikate
sāmbho-ja-jala-tīrānte kāyamāne drumākule |
saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpir virekaś ca viśeṣataḥ
13.9bv kāyamānaṃ drumākule
śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ vamana-recanam |
annaṃ rūkṣālpa-tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu-tikta-kaṣāyakam
dīrgha-kāla-sthitaṃ madyaṃ rati-prītiḥ prajāgaraḥ |
aneka-rūpo vyāyāmaś cintā rūkṣaṃ vimardanam
viśeṣād vamanaṃ yūṣaḥ kṣaudraṃ medo-ghnam auṣadham |
dhūmopavāsa-gaṇḍūṣā niḥ-sukha-tvaṃ sukhāya ca
upakramaḥ pṛthag doṣān yo 'yam uddiśya kīrtitaḥ |
saṃsarga-saṃnipāteṣu taṃ yathā-svaṃ vikalpayet
13.13dv taṃ yathā-svaṃ prakalpayet
graiṣmaḥ prāyo marut-pitte vāsantaḥ kapha-mārute |
maruto yoga-vāhi-tvāt kapha-pitte tu śāradaḥ
caya eva jayed doṣaṃ kupitaṃ tv a-virodhayan |
sarva-kope balīyāṃsaṃ śeṣa-doṣā-virodhataḥ
prayogaḥ śamayed vyādhim ekaṃ yo 'nyam udīrayet |
nāsau viśuddhaḥ śuddhas tu śamayed yo na kopayet
13.16av prayogaḥ śamayed vyādhiṃ 13.16bv yo 'nyam anyam udīrayet
vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyād a-hitācaraṇād api |
koṣṭhāc chākhāsthi-marmāṇi druta-tvān mārutasya ca
doṣā yānti tathā tebhyaḥ sroto-mukha-viśodhanāt |
vṛddhyābhiṣyandanāt pākāt koṣṭhaṃ vāyoś ca nigrahāt
tatra-sthāś ca vilamberan bhūyo hetu-pratīkṣiṇaḥ |
te kālādi-balaṃ labdhvā kupyanty anyāśrayeṣv api
tatrānya-sthāna-saṃstheṣu tadīyām a-baleṣu tu |
kuryāc cikitsāṃ svām eva balenānyābhibhāviṣu
āgantuṃ śamayed doṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā |
prāyas tiryag-gatā doṣāḥ kleśayanty āturāṃś ciram
sādhāraṇaṃ vā kurvīta kriyām ubhaya-yoginīm || 21.1+1 ||
kuryān na teṣu tvarayā dehāgni-bala-vit kriyām |
śamayet tān prayogeṇa sukhaṃ vā koṣṭham ānayet
jñātvā koṣṭha-prapannāṃś ca yathāsannaṃ vinirharet |
sroto-rodha-bala-bhraṃśa-gauravānila-mūḍha-tāḥ
13.23dv -gauravānila-mūḍha-tā
ālasyā-pakti-niṣṭhīva-mala-saṅgā-ruci-klamāḥ |
liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nir-āmāṇāṃ viparyayaḥ
viṇ-mūtra-nakha-danta-tvak-cakṣuṣāṃ pīta-tā bhavet |
rakta-tvam atha kṛṣṇa-tvaṃ pṛṣṭhāsthi-kaṭi-saṃdhi-ruk || 24.1+1 ||
13.24.1+1dv pṛṣṭhāsthi-kaṭi-saṃdhiṣu
śiro-ruk jāyate tīvrā nidrā vi-rasa-tā mukhe |
kva-cic ca śvayathur gātre jvarātīsāra-harṣaṇam || 24.1+2 ||
ūṣmaṇo 'lpa-bala-tvena dhātum ādyam a-pācitam |
duṣṭam āmāśaya-gataṃ rasam āmaṃ pracakṣate
anye doṣebhya evāti-duṣṭebhyo 'nyo-'nya-mūrchanāt |
kodravebhyo viṣasyeva vadanty āmasya saṃbhavam
āmena tena saṃpṛktā doṣā dūṣyāś ca dūṣitāḥ |
sāmā ity upadiśyante ye ca rogās tad-udbhavāḥ
vāyuḥ sāmo vibandhāgni-sāda-stambhāntra-kūjanaiḥ |
vedanā-śopha-nistodaiḥ krama-śo 'ṅgāni pīḍayan || 27+1 ||
vicared yuga-pac cāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam |
snehādyair vṛddhim āyāti sūrya-meghodaye niśi || 27+2 ||
nir-āmo viśado rūkṣo nir-vibandho 'lpa-vedanaḥ |
viparīta-guṇaiḥ śāntiṃ snigdhair yāti viśeṣataḥ || 27+3 ||
dur-gandhi haritaṃ śyāvaṃ pittam amlaṃ ghanaṃ guru |
amlīkā-kaṇṭha-hṛd-dāha-karaṃ sāmaṃ vinirdiśet || 27+4 ||
ā-tāmra-pītam aty-uṣṇaṃ rase kaṭukam a-sthiram |
pakvaṃ vi-gandhi vijñeyaṃ ruci-pakti-bala-pradam || 27+5 ||
13.27+5dv ruci-vahni-bala-pradam
āvilas tantulaḥ styānaḥ kaṇṭha-deśe 'vatiṣṭhate |
sāmo balāso dur-gandhiḥ kṣud-udgāra-vighāta-kṛt || 27+6 ||
phena-vān piṇḍitaḥ pāṇdur niḥ-sāro '-gandha eva ca |
pakvaḥ sa eva vijñeyaś cheda-vān vaktra-śuddhi-daḥ || 27+7 ||
sarva-deha-pravisṛtān sāmān doṣān na nirharet |
līnān dhātuṣv an-utkliṣṭān phalād āmād rasān iva
āśrayasya hi nāśāya te syur dur-nirhara-tvataḥ |
pācanair dīpanaiḥ snehais tān svedaiś ca pariṣkṛtān
śodhayec chodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathā-balam |
hanty āśu yuktaṃ vaktreṇa dravyam āmāśayān malān
ghrāṇena cordhva-jatrūtthān pakvādhānād gudena ca |
utkliṣṭān adha ūrdhvaṃ vā na cāmān vahataḥ svayam
dhārayed auṣadhair doṣān vidhṛtās te hi roga-dāḥ |
pravṛttān prāg ato doṣān upekṣeta hitāśinaḥ
vibaddhān pācanais tais taiḥ pācayen nirhareta vā |
śrāvaṇe kārttike caitre māsi sādhāraṇe kramāt
13.33bv pācayen nirharet tathā
prāvṛṭ-śarad-vasanteṣu māseṣv eteṣu śodhayet |
sādhāraṇeṣu vidhinā tri-māsāntaritān malān || 33+1 ||
grīṣma-varṣā-hima-citān vāyv-ādīn āśu nirharet |
aty-uṣṇa-varṣa-śītā hi grīṣma-varṣā-himāgamāḥ
saṃdhau sādhāraṇe teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet |
svastha-vṛttam abhipretya vyādhau vyādhi-vaśena tu
trayaḥ sādhāraṇās teṣām antare prāvṛṣādayaḥ |
prāvṛṭ śuci-nabhau teṣu śarad ūrja-sahau smṛtau || 35.1+1 ||
tapasyo madhu-māsaś ca vasantaḥ śodhanaṃ prati |
etān ṛtūn vikalpyaivaṃ dadyāt saṃśodhanaṃ bhiṣak || 35.1+2 ||
kṛtvā śītoṣṇa-vṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ yathā-yatham |
prayojayet kriyāṃ prāptāṃ kriyā-kālaṃ na hāpayet
yuñjyād an-annam annādau madhye 'nte kavaḍāntare |
grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśi cauṣadham
kaphodreke gade 'n-annaṃ balino roga-rogiṇoḥ |
annādau vi-guṇe 'pāne samāne madhya iṣyate
vyāne 'nte prātar-āśasya sāyam-āśasya tūttare |
grāsa-grāsāntayoḥ prāṇe praduṣṭe mātariśvani
muhur muhur viṣa-cchardi-hidhmā-tṛṭ-śvāsa-kāsiṣu |
yojyaṃ sa-bhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiś citrair a-rocake
kampākṣepaka-hidhmāsu sāmudgaṃ laghu-bhojinām |
ūrdhva-jatru-vikāreṣu svapna-kāle praśasyate
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0