અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 14

સૂત્રસ્થાન
ઉપક્રમ્યસ્ય હિ દ્વિ-ત્વાદ્ દ્વિ-ધૈવોપક્રમો મતઃ ।
એકઃ સંતર્પણસ્ તત્ર દ્વિતીયશ્ ચાપતર્પણઃ

બૃંહણો લઙ્ઘનશ્ ચેતિ તત્-પર્યાયાવ્ ઉદાહૃતૌ ।
બૃંહણં યદ્ બૃહત્-ત્વાય લઙ્ઘનં લાઘવાય યત્

દેહસ્ય ભવતઃ પ્રાયો ભૌમાપમ્ ઇતરચ્ ચ તે ।
સ્નેહનં રૂક્ષણં કર્મ સ્વેદનં સ્તમ્ભનં ચ યત્

ભૂતાનાં તદ્ અપિ દ્વૈધ્યાદ્ દ્વિતયં નાતિવર્તતે ।
શોધનં શમનં ચેતિ દ્વિ-ધા તત્રાપિ લઙ્ઘનમ્

યદ્ ઈરયેદ્ બહિર્ દોષાન્ પઞ્ચ-ધા શોધનં ચ તત્ ।
નિરૂહો વમનં કાય-શિરો-રેકો ઽસ્ર-વિસ્રુતિઃ

ન શોધયતિ યદ્ દોષાન્ સમાન્ નોદીરયત્ય્ અપિ ।
સમી-કરોતિ વિષમાન્ શમનં તચ્ ચ સપ્ત-ધા

પાચનં દીપનં ક્ષુત્-તૃડ્-વ્યાયામાતપ-મારુતાઃ ।
બૃંહણં શમનં ત્વ્ એવ વાયોઃ પિત્તાનિલસ્ય ચ

બૃંહયેદ્ વ્યાધિ-ભૈષજ્ય-મદ્ય-સ્ત્રી-શોક-કર્શિતાન્ ।
ભારાધ્વોરઃ-ક્ષત-ક્ષીણ-રૂક્ષ-દુર્-બલ-વાતલાન્

ગર્ભિણી-સૂતિકા-બાલ-વૃદ્ધાન્ ગ્રીષ્મે ઽપરાન્ અપિ ।
માંસ-ક્ષીર-સિતા-સર્પિર્-મધુર-સ્નિગ્ધ-વસ્તિભિઃ

સ્વપ્ન-શય્યા-સુખાભ્યઙ્ગ-સ્નાન-નિર્વૃતિ-હર્ષણૈઃ ।
મેહામ-દોષાતિ-સ્નિગ્ધ-જ્વરોરુ-સ્તમ્ભ-કુષ્ઠિનઃ

વિસર્પ-વિદ્રધિ-પ્લીહ-શિરઃ-કણ્ઠાક્ષિ-રોગિણઃ ।
સ્થૂલાંશ્ ચ લઙ્ઘયેન્ નિત્યં શિશિરે ત્વ્ અપરાન્ અપિ

તત્ર સંશોધનૈઃ સ્થૌલ્ય-બલ-પિત્ત-કફાધિકાન્ ।
આમ-દોષ-જ્વર-ચ્છર્દિર્-અતીસાર-હૃદ્-આમયૈઃ

વિબન્ધ-ગૌરવોદ્ગાર-હૃલ્-લાસાદિભિર્ આતુરાન્ ।
મધ્ય-સ્થૌલ્યાદિકાન્ પ્રાયઃ પૂર્વં પાચન-દીપનૈઃ

એભિર્ એવામયૈર્ આર્તાન્ હીન-સ્થૌલ્ય-બલાધિકાન્ ।
ક્ષુત્-તૃષ્ણા-નિગ્રહૈર્ દોષૈસ્ ત્વ્ આર્તાન્ મધ્ય-બલૈર્ દૃઢાન્

14.14ચ્વ્ ક્ષુત્-તૃષ્ણા-નિગ્રહૈર્ દોષૈર્ 14.14ચ્વ્ ક્ષુત્-તૃષ્ણા-નિગ્રહૈર્ દોષૈશ્
14.14દ્વ્ ચાર્તાન્ મધ્ય-બલૈર્ દૃઢાન્
સમીરણાતપાયાસૈઃ કિમ્ ઉતાલ્પ-બલૈર્ નરાન્ ।
ન બૃંહયેલ્ લઙ્ઘનીયાન્ બૃંહ્યાંસ્ તુ મૃદુ લઙ્ઘયેત્

યુક્ત્યા વા દેશ-કાલાદિ-બલતસ્ તાન્ ઉપાચરેત્ ।
બૃંહિતે સ્યાદ્ બલં પુષ્ટિસ્ તત્-સાધ્યામય-સંક્ષયઃ

વિ-મલેન્દ્રિય-તા સર્ગો મલાનાં લાઘવં રુચિઃ ।
ક્ષુત્-તૃટ્-સહોદયઃ શુદ્ધ-હૃદયોદ્ગાર-કણ્ઠ-તા

વ્યાધિ-માર્દવમ્ ઉત્સાહસ્ તન્દ્રા-નાશશ્ ચ લઙ્ઘિતે ।
અન્-અપેક્ષિત-માત્રાદિ-સેવિતે કુરુતસ્ તુ તે

અતિ-સ્થૌલ્યાતિ-કાર્શ્યાદીન્ વક્ષ્યન્તે તે ચ સૌષધાઃ ।
રૂપં તૈર્ એવ ચ જ્ઞેયમ્ અતિ-બૃંહિત-લઙ્ઘિતે

14.19ચ્વ્ રૂપં તૈર્ એવ વિજ્ઞેયમ્
અતિ-સ્થૌલ્યાપચી-મેહ-જ્વરોદર-ભગન્દરાન્ ।
કાસ-સંન્યાસ-કૃચ્છ્રામ-કુષ્ઠાદીન્ અતિ-દારુણાન્

તત્ર મેદો-ઽનિલ-શ્લેષ્મ-નાશનં સર્વમ્ ઇષ્યતે ।
કુલત્થ-જૂર્ણ-શ્યામાક-યવ-મુદ્ગ-મધૂદકમ્

મસ્તુ-દણ્ડાહતારિષ્ટ-ચિન્તા-શોધન-જાગરમ્ ।
મધુના ત્રિ-ફલાં લિહ્યાદ્ ગુડૂચીમ્ અભયાં ઘનમ્

રસાઞ્જનસ્ય મહતઃ પઞ્ચ-મૂલસ્ય ગુગ્ગુલોઃ ।
શિલા-જતુ-પ્રયોગશ્ ચ સાગ્નિમન્થ-રસો હિતઃ

14.23ચ્વ્ શિલાહ્વસ્ય પ્રયોગશ્ ચ
વિડઙ્ગં નાગરં ક્ષારઃ કાલ-લોહ-રજો મધુ ।
યવામલક-ચૂર્ણં ચ યોગો ઽતિ-સ્થૌલ્ય-દોષ-જિત્

વ્યોષ-કટ્વી-વરા-શિગ્રુ-વિડઙ્ગાતિવિષા-સ્થિરાઃ ।
હિઙ્ગુ-સૌવર્ચલાજાજી-યવાની-ધાન્ય-ચિત્રકાઃ

નિશે બૃહત્યૌ હપુષા પાઠા મૂલં ચ કેમ્બુકાત્ ।
એષાં ચૂર્ણં મધુ ઘૃતં તૈલં ચ સદૃશાંશકમ્

14.26દ્વ્ તૈલં ચ સદૃશાંશિકમ્
સક્તુભિઃ ષો-ડશ-ગુણૈર્ યુક્તં પીતં નિહન્તિ તત્ ।
અતિ-સ્થૌલ્યાદિકાન્ સર્વાન્ રોગાન્ અન્યાંશ્ ચ તદ્-વિધાન્

હૃદ્-રોગ-કામલા-શ્વિત્ર-શ્વાસ-કાસ-ગલ-ગ્રહાન્ ।
બુદ્ધિ-મેધા-સ્મૃતિ-કરં સંનસ્યાગ્નેશ્ ચ દીપનમ્

અતિ-કાર્શ્યં ભ્રમઃ કાસસ્ તૃષ્ણાધિક્યમ્ અ-રોચકઃ ।
સ્નેહાગ્નિ-નિદ્રા-દૃક્-શ્રોત્ર-શુક્રૌજઃ-ક્ષુત્-સ્વર-ક્ષયઃ

14.29અવ્ અતિ-કાર્શ્યં ભ્રમઃ શ્વાસ- 14.29બ્વ્ -તૃષ્ણાધિક્યમ્ અ-રોચકઃ
વસ્તિ-હૃન્-મૂર્ધ-જઙ્ઘોરુ-ત્રિક-પાર્શ્વ-રુજા જ્વરઃ ।
પ્રલાપોર્ધ્વાનિલ-ગ્લાનિ-ચ્છર્દિ-પર્વાસ્થિ-ભેદનમ્

14.30દ્વ્ -ચ્છર્દિઃ-પર્વાસ્થિ-ભેદનમ્
વર્ચો-મૂત્ર-ગ્રહાદ્યાશ્ ચ જાયન્તે ઽતિ-વિલઙ્ઘનાત્ ।
કાર્શ્યમ્ એવ વરં સ્થૌલ્યાન્ ન હિ સ્થૂલસ્ય ભેષજમ્

14.31અવ્ વિણ્-મૂત્રાદિ-ગ્રહાદ્યાશ્ ચ 14.31દ્વ્ ન હિ સ્થૌલ્યસ્ય ભેષજમ્
બૃંહણં લઙ્ઘનં વાલમ્ અતિ-મેદો-ઽગ્નિ-વાત-જિત્ ।
મધુર-સ્નિગ્ધ-સૌહિત્યૈર્ યત્ સૌખ્યેન ચ નશ્યતિ

14.32અવ્ બૃંહણં લઙ્ઘનં નાલમ્ 14.32ચ્વ્ મધુર-સ્નેહ-સૌહિત્યૈર્
14.32દ્વ્ યત્ સૌખ્યેન વિનશ્યતિ
ક્રશિમા સ્થવિમાત્ય્-અન્ત-વિપરીત-નિષેવણૈઃ ।
યોજયેદ્ બૃંહણં તત્ર સર્વં પાનાન્ન-ભેષજમ્

અ-ચિન્તયા હર્ષણેન ધ્રુવં સંતર્પણેન ચ ।
સ્વપ્ન-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ કૃશો વરાહ ઇવ પુષ્યતિ

14.34અવ્ અ-ચિન્તયા પ્રહર્ષેણ 14.34ચ્વ્ સ્વપ્ન-પ્રસઙ્ગાચ્ ચ નરો
ન હિ માંસ-સમં કિઞ્-ચિદ્ અન્યદ્ દેહ-બૃહત્-ત્વ-કૃત્ ।
માંસાદ-માંસં માંસેન સંભૃત-ત્વાદ્ વિશેષતઃ

14.35દ્વ્ સંભૃત-ત્વાદ્ વિશિષ્યતે 14.35દ્વ્ સંભૃત-ત્વાદ્ બૃહત્-ત્વ-કૃત્
ગુરુ ચા-તર્પણં સ્થૂલે વિપરીતં હિતં કૃશે ।
યવ-ગોધૂમમ્ ઉભયોસ્ તદ્-યોગ્યાહિત-કલ્પનમ્

14.36દ્વ્ તદ્-યોગ્ય-હિત-કલ્પનમ્ 14.36દ્વ્ તતો ગ્રાહિત-કલ્પનમ્
દોષ-ગત્યાતિરિચ્યન્તે ગ્રાહિ-ભેદ્ય્-આદિ-ભેદતઃ ।
ઉપક્રમા ન તે દ્વિ-ત્વાદ્ ભિન્ના અપિ ગદા ઇવ