અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 13

ભેદા દ્વિ-ષષ્ટિર્ નિર્દિષ્ટાસ્ ત્રિ-ષષ્ટિઃ સ્વાસ્થ્ય-કારણમ્ ॥ 78અબ્ ॥
સંસર્ગાદ્ રસ-રુધિરાદિભિસ્ તથૈષાં ॥ 78ચ્ ॥
12.78ચ્વ્ સંસર્ગાદ્ રસ-રુધિરાદિભિસ્ તથૈતાન્
દોષાંસ્ તુ ક્ષય-સમ-તા-વિવૃદ્ધિ-ભેદૈઃ ॥ 78દ્ ॥
12.78દ્વ્ દોષાણાં ક્ષય-સમ-તા-વિવૃદ્ધિ-ભેદૈઃ
આનન્ત્યં તર-તમ-યોગતશ્ ચ યાતાન્ ॥ 78એ ॥
જાનીયાદ્ અવહિત-માનસો યથા-સ્વમ્ ॥ 78f ॥
સૂત્રસ્થાન
વાતસ્યોપક્રમઃ સ્નેહઃ સ્વેદઃ સંશોધનં મૃદુ ।
સ્વાદ્વ્-અમ્લ-લવણોષ્ણાનિ ભોજ્યાન્ય્ અભ્યઙ્ગ-મર્દનમ્

વેષ્ટનં ત્રાસનં સેકો મદ્યં પૈષ્ટિક-ગૌડિકમ્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણા વસ્તયો વસ્તિ-નિયમઃ સુખ-શીલ-તા

દીપનૈઃ પાચનૈઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્નેહાશ્ ચાનેક-યોનયઃ ।
વિશેષાન્ મેદ્ય-પિશિત-રસ-તૈલાનુવાસનમ્

પિત્તસ્ય સર્પિષઃ પાનં સ્વાદુ-શીતૈર્ વિરેચનમ્ ।
સ્વાદુ-તિક્ત-કષાયાણિ ભોજનાન્ય્ ઔષધાનિ ચ

સુ-ગન્ધિ-શીત-હૃદ્યાનાં ગન્ધાનામ્ ઉપસેવનમ્ ।
કણ્ઠે-ગુણાનાં હારાણાં મણીનામ્ ઉરસા ધૃતિઃ

કર્પૂર-ચન્દનોશીરૈર્ અનુલેપઃ ક્ષણે ક્ષણે ।
પ્રદોષશ્ ચન્દ્રમાઃ સૌધં હારિ ગીતં હિમો ઽનિલઃ

અ-યન્ત્રણ-સુખં મિત્રં પુત્રઃ સંદિગ્ધ-મુગ્ધ-વાક્ ।
છન્દાનુવર્તિનો દારાઃ પ્રિયાઃ શીલ-વિભૂષિતાઃ

13.7અવ્ અ-યન્ત્રણ-મુખં મિત્રં
શીતામ્બુ-ધારા-ગર્ભાણિ ગૃહાણ્ય્ ઉદ્યાન-દીર્ઘિકાઃ ।
સુ-તીર્થ-વિપુલ-સ્વચ્છ-સલિલાશય-સૈકતે

સામ્ભો-જ-જલ-તીરાન્તે કાયમાને દ્રુમાકુલે ।
સૌમ્યા ભાવાઃ પયઃ સર્પિર્ વિરેકશ્ ચ વિશેષતઃ

13.9બ્વ્ કાયમાનં દ્રુમાકુલે
શ્લેષ્મણો વિધિના યુક્તં તીક્ષ્ણં વમન-રેચનમ્ ।
અન્નં રૂક્ષાલ્પ-તીક્ષ્ણોષ્ણં કટુ-તિક્ત-કષાયકમ્

દીર્ઘ-કાલ-સ્થિતં મદ્યં રતિ-પ્રીતિઃ પ્રજાગરઃ ।
અનેક-રૂપો વ્યાયામશ્ ચિન્તા રૂક્ષં વિમર્દનમ્

વિશેષાદ્ વમનં યૂષઃ ક્ષૌદ્રં મેદો-ઘ્નમ્ ઔષધમ્ ।
ધૂમોપવાસ-ગણ્ડૂષા નિઃ-સુખ-ત્વં સુખાય ચ

ઉપક્રમઃ પૃથગ્ દોષાન્ યો ઽયમ્ ઉદ્દિશ્ય કીર્તિતઃ ।
સંસર્ગ-સંનિપાતેષુ તં યથા-સ્વં વિકલ્પયેત્

13.13દ્વ્ તં યથા-સ્વં પ્રકલ્પયેત્
ગ્રૈષ્મઃ પ્રાયો મરુત્-પિત્તે વાસન્તઃ કફ-મારુતે ।
મરુતો યોગ-વાહિ-ત્વાત્ કફ-પિત્તે તુ શારદઃ

ચય એવ જયેદ્ દોષં કુપિતં ત્વ્ અ-વિરોધયન્ ।
સર્વ-કોપે બલીયાંસં શેષ-દોષા-વિરોધતઃ

પ્રયોગઃ શમયેદ્ વ્યાધિમ્ એકં યો ઽન્યમ્ ઉદીરયેત્ ।
નાસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્ તુ શમયેદ્ યો ન કોપયેત્

13.16અવ્ પ્રયોગઃ શમયેદ્ વ્યાધિં 13.16બ્વ્ યો ઽન્યમ્ અન્યમ્ ઉદીરયેત્
વ્યાયામાદ્ ઊષ્મણસ્ તૈક્ષ્ણ્યાદ્ અ-હિતાચરણાદ્ અપિ ।
કોષ્ઠાચ્ છાખાસ્થિ-મર્માણિ દ્રુત-ત્વાન્ મારુતસ્ય ચ

દોષા યાન્તિ તથા તેભ્યઃ સ્રોતો-મુખ-વિશોધનાત્ ।
વૃદ્ધ્યાભિષ્યન્દનાત્ પાકાત્ કોષ્ઠં વાયોશ્ ચ નિગ્રહાત્

તત્ર-સ્થાશ્ ચ વિલમ્બેરન્ ભૂયો હેતુ-પ્રતીક્ષિણઃ ।
તે કાલાદિ-બલં લબ્ધ્વા કુપ્યન્ત્ય્ અન્યાશ્રયેષ્વ્ અપિ

તત્રાન્ય-સ્થાન-સંસ્થેષુ તદીયામ્ અ-બલેષુ તુ ।
કુર્યાચ્ ચિકિત્સાં સ્વામ્ એવ બલેનાન્યાભિભાવિષુ

આગન્તું શમયેદ્ દોષં સ્થાનિનં પ્રતિકૃત્ય વા ।
પ્રાયસ્ તિર્યગ્-ગતા દોષાઃ ક્લેશયન્ત્ય્ આતુરાંશ્ ચિરમ્

સાધારણં વા કુર્વીત ક્રિયામ્ ઉભય-યોગિનીમ્ ॥ 21.1+1 ॥
કુર્યાન્ ન તેષુ ત્વરયા દેહાગ્નિ-બલ-વિત્ ક્રિયામ્ ।
શમયેત્ તાન્ પ્રયોગેણ સુખં વા કોષ્ઠમ્ આનયેત્

જ્ઞાત્વા કોષ્ઠ-પ્રપન્નાંશ્ ચ યથાસન્નં વિનિર્હરેત્ ।
સ્રોતો-રોધ-બલ-ભ્રંશ-ગૌરવાનિલ-મૂઢ-તાઃ

13.23દ્વ્ -ગૌરવાનિલ-મૂઢ-તા
આલસ્યા-પક્તિ-નિષ્ઠીવ-મલ-સઙ્ગા-રુચિ-ક્લમાઃ ।
લિઙ્ગં મલાનાં સામાનાં નિર્-આમાણાં વિપર્યયઃ

વિણ્-મૂત્ર-નખ-દન્ત-ત્વક્-ચક્ષુષાં પીત-તા ભવેત્ ।
રક્ત-ત્વમ્ અથ કૃષ્ણ-ત્વં પૃષ્ઠાસ્થિ-કટિ-સંધિ-રુક્ ॥ 24.1+1 ॥
13.24.1+1દ્વ્ પૃષ્ઠાસ્થિ-કટિ-સંધિષુ
શિરો-રુક્ જાયતે તીવ્રા નિદ્રા વિ-રસ-તા મુખે ।
ક્વ-ચિચ્ ચ શ્વયથુર્ ગાત્રે જ્વરાતીસાર-હર્ષણમ્ ॥ 24.1+2 ॥
ઊષ્મણો ઽલ્પ-બલ-ત્વેન ધાતુમ્ આદ્યમ્ અ-પાચિતમ્ ।
દુષ્ટમ્ આમાશય-ગતં રસમ્ આમં પ્રચક્ષતે

અન્યે દોષેભ્ય એવાતિ-દુષ્ટેભ્યો ઽન્યો-ઽન્ય-મૂર્છનાત્ ।
કોદ્રવેભ્યો વિષસ્યેવ વદન્ત્ય્ આમસ્ય સંભવમ્

આમેન તેન સંપૃક્તા દોષા દૂષ્યાશ્ ચ દૂષિતાઃ ।
સામા ઇત્ય્ ઉપદિશ્યન્તે યે ચ રોગાસ્ તદ્-ઉદ્ભવાઃ

વાયુઃ સામો વિબન્ધાગ્નિ-સાદ-સ્તમ્ભાન્ત્ર-કૂજનૈઃ ।
વેદના-શોફ-નિસ્તોદૈઃ ક્રમ-શો ઽઙ્ગાનિ પીડયન્ ॥ 27+1 ॥
વિચરેદ્ યુગ-પચ્ ચાપિ ગૃહ્ણાતિ કુપિતો ભૃશમ્ ।
સ્નેહાદ્યૈર્ વૃદ્ધિમ્ આયાતિ સૂર્ય-મેઘોદયે નિશિ ॥ 27+2 ॥
નિર્-આમો વિશદો રૂક્ષો નિર્-વિબન્ધો ઽલ્પ-વેદનઃ ।
વિપરીત-ગુણૈઃ શાન્તિં સ્નિગ્ધૈર્ યાતિ વિશેષતઃ ॥ 27+3 ॥
દુર્-ગન્ધિ હરિતં શ્યાવં પિત્તમ્ અમ્લં ઘનં ગુરુ ।
અમ્લીકા-કણ્ઠ-હૃદ્-દાહ-કરં સામં વિનિર્દિશેત્ ॥ 27+4 ॥
આ-તામ્ર-પીતમ્ અત્ય્-ઉષ્ણં રસે કટુકમ્ અ-સ્થિરમ્ ।
પક્વં વિ-ગન્ધિ વિજ્ઞેયં રુચિ-પક્તિ-બલ-પ્રદમ્ ॥ 27+5 ॥
13.27+5દ્વ્ રુચિ-વહ્નિ-બલ-પ્રદમ્
આવિલસ્ તન્તુલઃ સ્ત્યાનઃ કણ્ઠ-દેશે ઽવતિષ્ઠતે ।
સામો બલાસો દુર્-ગન્ધિઃ ક્ષુદ્-ઉદ્ગાર-વિઘાત-કૃત્ ॥ 27+6 ॥
ફેન-વાન્ પિણ્ડિતઃ પાણ્દુર્ નિઃ-સારો ઽ-ગન્ધ એવ ચ ।
પક્વઃ સ એવ વિજ્ઞેયશ્ છેદ-વાન્ વક્ત્ર-શુદ્ધિ-દઃ ॥ 27+7 ॥
સર્વ-દેહ-પ્રવિસૃતાન્ સામાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્ ।
લીનાન્ ધાતુષ્વ્ અન્-ઉત્ક્લિષ્ટાન્ ફલાદ્ આમાદ્ રસાન્ ઇવ

આશ્રયસ્ય હિ નાશાય તે સ્યુર્ દુર્-નિર્હર-ત્વતઃ ।
પાચનૈર્ દીપનૈઃ સ્નેહૈસ્ તાન્ સ્વેદૈશ્ ચ પરિષ્કૃતાન્

શોધયેચ્ છોધનૈઃ કાલે યથાસન્નં યથા-બલમ્ ।
હન્ત્ય્ આશુ યુક્તં વક્ત્રેણ દ્રવ્યમ્ આમાશયાન્ મલાન્

ઘ્રાણેન ચોર્ધ્વ-જત્રૂત્થાન્ પક્વાધાનાદ્ ગુદેન ચ ।
ઉત્ક્લિષ્ટાન્ અધ ઊર્ધ્વં વા ન ચામાન્ વહતઃ સ્વયમ્

ધારયેદ્ ઔષધૈર્ દોષાન્ વિધૃતાસ્ તે હિ રોગ-દાઃ ।
પ્રવૃત્તાન્ પ્રાગ્ અતો દોષાન્ ઉપેક્ષેત હિતાશિનઃ

વિબદ્ધાન્ પાચનૈસ્ તૈસ્ તૈઃ પાચયેન્ નિર્હરેત વા ।
શ્રાવણે કાર્ત્તિકે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્

13.33બ્વ્ પાચયેન્ નિર્હરેત્ તથા
પ્રાવૃટ્-શરદ્-વસન્તેષુ માસેષ્વ્ એતેષુ શોધયેત્ ।
સાધારણેષુ વિધિના ત્રિ-માસાન્તરિતાન્ મલાન્ ॥ 33+1 ॥
ગ્રીષ્મ-વર્ષા-હિમ-ચિતાન્ વાય્વ્-આદીન્ આશુ નિર્હરેત્ ।
અત્ય્-ઉષ્ણ-વર્ષ-શીતા હિ ગ્રીષ્મ-વર્ષા-હિમાગમાઃ

સંધૌ સાધારણે તેષાં દુષ્ટાન્ દોષાન્ વિશોધયેત્ ।
સ્વસ્થ-વૃત્તમ્ અભિપ્રેત્ય વ્યાધૌ વ્યાધિ-વશેન તુ

ત્રયઃ સાધારણાસ્ તેષામ્ અન્તરે પ્રાવૃષાદયઃ ।
પ્રાવૃટ્ શુચિ-નભૌ તેષુ શરદ્ ઊર્જ-સહૌ સ્મૃતૌ ॥ 35.1+1 ॥
તપસ્યો મધુ-માસશ્ ચ વસન્તઃ શોધનં પ્રતિ ।
એતાન્ ઋતૂન્ વિકલ્પ્યૈવં દદ્યાત્ સંશોધનં ભિષક્ ॥ 35.1+2 ॥
કૃત્વા શીતોષ્ણ-વૃષ્ટીનાં પ્રતીકારં યથા-યથમ્ ।
પ્રયોજયેત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયા-કાલં ન હાપયેત્

યુઞ્જ્યાદ્ અન્-અન્નમ્ અન્નાદૌ મધ્યે ઽન્તે કવડાન્તરે ।
ગ્રાસે ગ્રાસે મુહુઃ સાન્નં સામુદ્ગં નિશિ ચૌષધમ્

કફોદ્રેકે ગદે ઽન્-અન્નં બલિનો રોગ-રોગિણોઃ ।
અન્નાદૌ વિ-ગુણે ઽપાને સમાને મધ્ય ઇષ્યતે

વ્યાને ઽન્તે પ્રાતર્-આશસ્ય સાયમ્-આશસ્ય તૂત્તરે ।
ગ્રાસ-ગ્રાસાન્તયોઃ પ્રાણે પ્રદુષ્ટે માતરિશ્વનિ

મુહુર્ મુહુર્ વિષ-ચ્છર્દિ-હિધ્મા-તૃટ્-શ્વાસ-કાસિષુ ।
યોજ્યં સ-ભોજ્યં ભૈષજ્યં ભોજ્યૈશ્ ચિત્રૈર્ અ-રોચકે

કમ્પાક્ષેપક-હિધ્માસુ સામુદ્ગં લઘુ-ભોજિનામ્ ।
ઊર્ધ્વ-જત્રુ-વિકારેષુ સ્વપ્ન-કાલે પ્રશસ્યતે