Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 12
11.45dv kṣayād vivṛddher api rakṣaṇīyāḥ
Sūtrasthāna
pakvāśaya-kaṭī-sakthi-śrotrāsthi-sparśanendriyam |
sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ
nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ |
dṛk sparśanaṃ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ
uraḥ-kaṇṭha-śiraḥ-kloma-parvāṇy āmāśayo rasaḥ |
medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya su-tarām uraḥ
prāṇādi-bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha-gaḥ |
uraḥ-kaṇṭha-caro buddhi-hṛdayendriya-citta-dhṛk
ṣṭhīvana-kṣavathūdgāra-niḥśvāsānna-praveśa-kṛt |
uraḥ sthānam udānasya nāsā-nābhi-galāṃś caret
12.5dv nāsā-nābhi-galāṃś caran
vāk-pravṛtti-prayatnorjā-bala-varṇa-smṛti-kriyaḥ |
vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna-deha-cārī mahā-javaḥ
gaty-apakṣepaṇotkṣepa-nimeṣonmeṣaṇādikāḥ |
prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām
samāno 'gni-samīpa-sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ |
annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati
apāno 'pāna-gaḥ śroṇi-vasti-meḍhroru-go-caraḥ |
śukrārtava-śakṛn-mūtra-garbha-niṣkramaṇa-kriyaḥ
pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśaya-madhya-gam |
pañca-bhūtātmaka-tve 'pi yat taijasa-guṇodayāt
tyakta-dravya-tvaṃ pākādi-karmaṇānala-śabditam |
pacaty annaṃ vibhajate sāra-kiṭṭau pṛthak tathā
12.11dv sāra-kiṭṭe pṛthak tathā
tatra-stham eva pittānāṃ śeṣāṇām apy anugraham |
karoti bala-dānena pācakaṃ nāma tat smṛtam
āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasa-rañjanāt |
buddhi-medhābhimānādyair abhipretārtha-sādhanāt
sādhakaṃ hṛd-gataṃ pittaṃ rūpālocanataḥ smṛtam |
dṛk-stham ālocakaṃ tvak-sthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāt tvacaḥ
śleṣmā tu pañca-dhoraḥ-sthaḥ sa trikasya sva-vīryataḥ |
hṛdayasyānna-vīryāc ca tat-stha evāmbu-karmaṇā
12.15av śleṣmāpi pañca-dhoraḥ-sthaḥ
kapha-dhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yat karoty avalambanam |
ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya-saṃsthitaḥ
12.16dv yas tv āmāśaya-saṃśritaḥ
kledakaḥ so 'nna-saṃghāta-kledanād rasa-bodhanāt |
bodhako rasanā-sthāyī śiraḥ-saṃstho 'kṣa-tarpaṇāt
tarpakaḥ saṃdhi-saṃśleṣāc chleṣakaḥ saṃdhiṣu sthitaḥ |
iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānāny a-vikṛtātmanām
12.18bv chleṣakaḥ saṃdhi-saṃsthitaḥ
vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak |
uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti saṃcayam
śītena kopam uṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ |
śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṃ pittasya kurvate
uṣṇena kopaṃ mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ |
śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam
uṣṇena kopaṃ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam |
cayo vṛddhiḥ sva-dhāmny eva pradveṣo vṛddhi-hetuṣu
viparīta-guṇecchā ca kopas tūn-mārga-gami-tā |
liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām a-svāsthyaṃ roga-saṃbhavaḥ
sva-sthāna-sthasya sama-tā vikārā-saṃbhavaḥ śamaḥ |
caya-prakopa-praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu
varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu |
cīyate laghu-rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ
12.25av varṣādiṣu ca pittasya
tad-vidhas tad-vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati |
adbhir amla-vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam
pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ |
cīyate snigdha-śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ
tulye 'pi kāle dehe ca skanna-tvān na prakupyati |
iti kāla-sva-bhāvo 'yam āhārādi-vaśāt punaḥ
12.28bv skanna-tvān na vikupyati
cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu |
vyāpnoti sahasā deham ā-pāda-tala-mastakam
nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaugha-vat |
nānā-rūpair a-saṃkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ
tāpayanti tanuṃ tasmāt tad-dhetv-ākṛti-sādhanam |
śakyaṃ naikaika-śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate
doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇām eka-kāraṇam |
yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ
chāyām atyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ |
vikāra-jātaṃ vividhaṃ trīn guṇān nātivartate
tathā sva-dhātu-vaiṣamya-nimittam api sarva-dā |
vikāra-jātaṃ trīn doṣān teṣāṃ kope tu kāraṇam
arthair a-sātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ-kṛtam |
hīnāti-mithyā-yogena bhidyate tat punas tri-dhā
hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā |
ati-yogo 'ti-saṃsargaḥ sūkṣma-bhāsura-bhairavam
aty-āsannāti-dūra-sthaṃ vi-priyaṃ vikṛtādi ca |
yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyā-yogaḥ sa dāruṇaḥ
12.37dv mithyā-yogaḥ su-dāruṇaḥ
evam aty-ucca-pūty-ādīn indriyārthān yathā-yatham |
vidyāt kālas tu śītoṣṇa-varṣā-bhedāt tri-dhā mataḥ
12.38dv -varṣa-bhedāt tri-dhā mataḥ
sa hīno hīna-śītādir ati-yogo 'ti-lakṣaṇaḥ |
mithyā-yogas tu nirdiṣṭo viparīta-sva-lakṣaṇaḥ
kāya-vāk-citta-bhedena karmāpi vibhajet tri-dhā |
kāyādi-karmaṇo hīnā pravṛttir hīna-saṃjñakaḥ
12.40cv kāyādi-karmaṇāṃ hīnā 12.40dv pravṛttir hīna-saṃjñikā
ati-yogo 'ti-vṛttis tu vegodīraṇa-dhāraṇam |
viṣamāṅga-kriyārambha-patana-skhalanādikam
12.41av ati-yogo 'ti-vṛttiś ca
bhāṣaṇaṃ sāmi-bhuktasya rāga-dveṣa-bhayādi ca |
karma prāṇātipātādi daśa-dhā yac ca ninditam
mithyā-yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu-tra vā kṛtam |
nidānam etad doṣāṇāṃ kupitās tena naika-dhā
12.43bv iha cāmu-tra vā kṛtam
kurvanti vividhān vyādhīn śākhā-koṣṭhāsthi-saṃdhiṣu |
śākhā raktādayas tvak ca bāhya-rogāyanaṃ hi tat
12.44dv bāhya-rogāyanaṃ hi sā
tad-āśrayā maṣa-vyaṅga-gaṇḍālajy-arbudādayaḥ |
bahir-bhāgāś ca dur-nāma-gulma-śophādayo gadāḥ
antaḥ koṣṭho mahā-srota āma-pakvāśayāśrayaḥ |
tat-sthānāḥ chardy-atīsāra-kāsa-śvāsodara-jvarāḥ
antar-bhāgaṃ ca śophārśo-gulma-visarpa-vidradhi |
śiro-hṛdaya-vasty-ādi-marmāṇy asthnāṃ ca saṃdhayaḥ
12.47dv -marmāṇy asthnāṃ tu saṃdhayaḥ
tan-nibaddhāḥ sirā-snāyu-kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ |
roga-mārgaḥ sthitās tatra yakṣma-pakṣa-vadhārditāḥ
mūrdhādi-rogāḥ saṃdhy-asthi-trika-śūla-grahādayaḥ |
sraṃsa-vyāsa-vyadha-svāp a-sāda-ruk-toda-bhedanam
saṅgāṅga-bhaṅga-saṃkoca-varta-harṣaṇa-tarpaṇam |
kampa-pāruṣya-sauṣirya-śoṣa-spandana-veṣṭanam
stambhaḥ kaṣāya-rasa-tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā |
karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha-rāgoṣma-pāki-tāḥ
svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrchanaṃ madaḥ |
kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa-varjitaḥ
śleṣmaṇaḥ sneha-kāṭhinya-kaṇḍū-śīta-tva-gauravam |
bandhopalepa-staimitya-śophā-pakty-ati-nidra-tāḥ
varṇaḥ śveto rasau svādu-lavaṇau cira-kāri-tā |
ity a-śeṣāmaya-vyāpi yad uktaṃ doṣa-lakṣaṇam
darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet |
vyādhy-avasthā-vibhāga-jñaḥ paśyann ārtān prati-kṣaṇam
abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma-siddhi-prakāśinī |
ratnādi-sad-a-saj-jñānaṃ na śāstrād eva jāyate
12.56av abhyāsāj jāyate dṛṣṭiḥ 12.56av abhyāsāt kevalaṃ dṛṣṭiḥ
dṛṣṭāpacāra-jaḥ kaś-cit kaś-cit pūrvāparādha-jaḥ |
tat-saṃkarād bhavaty anyo vyādhir evaṃ tri-dhā smṛtaḥ
12.57bv kaś-cit pūrvāpacāra-jaḥ 12.57dv vyādhir evaṃ tri-dhā mataḥ
yathā-nidānaṃ doṣotthaḥ karma-jo hetubhir vinā |
mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa-karma-jaḥ
vipakṣa-śīlanāt pūrvaḥ karma-jaḥ karma-saṃkṣayāt |
gacchaty ubhaya-janmā tu doṣa-karma-kṣayāt kṣayam
dvi-dhā sva-para-tantra-tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi-dhā |
pūrva-jāḥ pūrva-rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ
yathā-sva-janmopaśayāḥ sva-tantrāḥ spaṣṭa-lakṣaṇāḥ |
viparītās tato 'nye tu vidyād evaṃ malān api
tāō̃ lakṣayed avahito vikurvāṇān prati-jvaram |
teṣāṃ pradhāna-praśame praśamo '-śāmyatas tathā
paścāc cikitset tūrṇaṃ vā bala-vantam upadravam |
vyādhi-kliṣṭa-śarīrasya pīḍā-kara-taro hi saḥ
12.63av paścāc cikitset pūrvaṃ vā
vikāra-nāmā-kuśalo na jihrīyāt kadā-ca-na |
na hi sarva-vikārāṇāṃ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ
sa eva kupito doṣaḥ samutthāna-viśeṣataḥ |
sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn
tasmād vikāra-prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca |
buddhvā hetu-viśeṣāṃś ca śīghraṃ kuryād upakramam
dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālam analaṃ prakṛtiṃ vayaḥ |
sat-tvaṃ sātmyaṃ tathāhāram avasthāś ca pṛthag-vidhāḥ
sūkṣma-sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadha-nirūpaṇe |
yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātu cit
gurv-alpa-vyādhi-saṃsthānaṃ sat-tva-deha-balā-balāt |
dṛśyate 'py anya-thā-kāraṃ tasminn avahito bhavet
guruṃ laghum iti vyādhiṃ kalpayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ |
alpa-doṣākalanayā pathye vipratipadyate
12.70bv kalayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ 12.70bv kalpayaṃs tu bhiṣag dhruvam
tato 'lpam alpa-vīryaṃ vā guru-vyādhau prayojitam |
udīrayet-tarāṃ rogān saṃśodhanam a-yogataḥ
śodhanaṃ tv ati-yogena viparītaṃ viparyaye |
kṣiṇuyān na malān eva kevalaṃ vapur asyati
12.72dv kevalaṃ vapur apy ati
ato 'bhiyuktaḥ satataṃ sarvam ālocya sarva-thā |
tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam
12.73dv ārogyāya yathā bhavet
vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhi-kṣaya-vibhedataḥ |
pṛthak trīn viddhi saṃsargas tri-dhā tatra tu tān nava
12.74cv pṛthak trīn viddhi saṃsargaṃ
trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane |
trayo-daśa samasteṣu ṣaḍ dvy-ekātiśayena tu
12.75dv ṣaḍ dvy-ekātiśayena ca
ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya-vikalpanāt |
pañca-viṃśatim ity evaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ
12.76cv pañca-viṃśatir ity evaṃ
ekaika-vṛddhi-sama-tā-kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ |
eka-kṣaya-dvandva-vṛddhyā sa-viparyayayāpi te
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0