Language

ENहिગુ
Scripture Library

Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 12

12.1

11.45dv kṣayād vivṛddher api rakṣaṇīyāḥ
Sūtrasthāna
pakvāśaya-kaṭī-sakthi-śrotrāsthi-sparśanendriyam |
sthānaṃ vātasya tatrāpi pakvādhānaṃ viśeṣataḥ

12.2

nābhir āmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ |
dṛk sparśanaṃ ca pittasya nābhir atra viśeṣataḥ

12.3

uraḥ-kaṇṭha-śiraḥ-kloma-parvāṇy āmāśayo rasaḥ |
medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya su-tarām uraḥ

12.4

prāṇādi-bhedāt pañcātmā vāyuḥ prāṇo 'tra mūrdha-gaḥ |
uraḥ-kaṇṭha-caro buddhi-hṛdayendriya-citta-dhṛk

12.5

ṣṭhīvana-kṣavathūdgāra-niḥśvāsānna-praveśa-kṛt |
uraḥ sthānam udānasya nāsā-nābhi-galāṃś caret

12.6

12.5dv nāsā-nābhi-galāṃś caran
vāk-pravṛtti-prayatnorjā-bala-varṇa-smṛti-kriyaḥ |
vyāno hṛdi sthitaḥ kṛtsna-deha-cārī mahā-javaḥ

12.7

gaty-apakṣepaṇotkṣepa-nimeṣonmeṣaṇādikāḥ |
prāyaḥ sarvāḥ kriyās tasmin pratibaddhāḥ śarīriṇām

12.8

samāno 'gni-samīpa-sthaḥ koṣṭhe carati sarvataḥ |
annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati muñcati

12.9

apāno 'pāna-gaḥ śroṇi-vasti-meḍhroru-go-caraḥ |
śukrārtava-śakṛn-mūtra-garbha-niṣkramaṇa-kriyaḥ

12.10

pittaṃ pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśaya-madhya-gam |
pañca-bhūtātmaka-tve 'pi yat taijasa-guṇodayāt

12.11

tyakta-dravya-tvaṃ pākādi-karmaṇānala-śabditam |
pacaty annaṃ vibhajate sāra-kiṭṭau pṛthak tathā

12.12

12.11dv sāra-kiṭṭe pṛthak tathā
tatra-stham eva pittānāṃ śeṣāṇām apy anugraham |
karoti bala-dānena pācakaṃ nāma tat smṛtam

12.13

āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasa-rañjanāt |
buddhi-medhābhimānādyair abhipretārtha-sādhanāt

12.14

sādhakaṃ hṛd-gataṃ pittaṃ rūpālocanataḥ smṛtam |
dṛk-stham ālocakaṃ tvak-sthaṃ bhrājakaṃ bhrājanāt tvacaḥ

12.15

śleṣmā tu pañca-dhoraḥ-sthaḥ sa trikasya sva-vīryataḥ |
hṛdayasyānna-vīryāc ca tat-stha evāmbu-karmaṇā

12.16

12.15av śleṣmāpi pañca-dhoraḥ-sthaḥ
kapha-dhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yat karoty avalambanam |
ato 'valambakaḥ śleṣmā yas tv āmāśaya-saṃsthitaḥ

12.17

12.16dv yas tv āmāśaya-saṃśritaḥ
kledakaḥ so 'nna-saṃghāta-kledanād rasa-bodhanāt |
bodhako rasanā-sthāyī śiraḥ-saṃstho 'kṣa-tarpaṇāt

12.18

tarpakaḥ saṃdhi-saṃśleṣāc chleṣakaḥ saṃdhiṣu sthitaḥ |
iti prāyeṇa doṣāṇāṃ sthānāny a-vikṛtātmanām

12.19

12.18bv chleṣakaḥ saṃdhi-saṃsthitaḥ
vyāpinām api jānīyāt karmāṇi ca pṛthak pṛthak |
uṣṇena yuktā rūkṣādyā vāyoḥ kurvanti saṃcayam

12.20

śītena kopam uṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ |
śītena yuktās tīkṣṇādyāś cayaṃ pittasya kurvate

12.21

uṣṇena kopaṃ mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ |
śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ kurvate śleṣmaṇaś cayam

12.22

uṣṇena kopaṃ tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam |
cayo vṛddhiḥ sva-dhāmny eva pradveṣo vṛddhi-hetuṣu

12.23

viparīta-guṇecchā ca kopas tūn-mārga-gami-tā |
liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām a-svāsthyaṃ roga-saṃbhavaḥ

12.24

sva-sthāna-sthasya sama-tā vikārā-saṃbhavaḥ śamaḥ |
caya-prakopa-praśamā vāyor grīṣmādiṣu triṣu

12.25

varṣādiṣu tu pittasya śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu |
cīyate laghu-rūkṣābhir oṣadhibhiḥ samīraṇaḥ

12.26

12.25av varṣādiṣu ca pittasya
tad-vidhas tad-vidhe dehe kālasyauṣṇyān na kupyati |
adbhir amla-vipākābhir oṣadhibhiś ca tādṛśam

12.27

pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ |
cīyate snigdha-śītābhir udakauṣadhibhiḥ kaphaḥ

12.28

tulye 'pi kāle dehe ca skanna-tvān na prakupyati |
iti kāla-sva-bhāvo 'yam āhārādi-vaśāt punaḥ

12.29

12.28bv skanna-tvān na vikupyati
cayādīn yānti sadyo 'pi doṣāḥ kāle 'pi vā na tu |
vyāpnoti sahasā deham ā-pāda-tala-mastakam

12.30

nivartate tu kupito malo 'lpālpaṃ jalaugha-vat |
nānā-rūpair a-saṃkhyeyair vikāraiḥ kupitā malāḥ

12.31

tāpayanti tanuṃ tasmāt tad-dhetv-ākṛti-sādhanam |
śakyaṃ naikaika-śo vaktum ataḥ sāmānyam ucyate

12.32

doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇām eka-kāraṇam |
yathā pakṣī paripatan sarvataḥ sarvam apy ahaḥ

12.33

chāyām atyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnam apy adaḥ |
vikāra-jātaṃ vividhaṃ trīn guṇān nātivartate

12.34

tathā sva-dhātu-vaiṣamya-nimittam api sarva-dā |
vikāra-jātaṃ trīn doṣān teṣāṃ kope tu kāraṇam

12.35

arthair a-sātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣ-kṛtam |
hīnāti-mithyā-yogena bhidyate tat punas tri-dhā

12.36

hīno 'rthenendriyasyālpaḥ saṃyogaḥ svena naiva vā |
ati-yogo 'ti-saṃsargaḥ sūkṣma-bhāsura-bhairavam

12.37

aty-āsannāti-dūra-sthaṃ vi-priyaṃ vikṛtādi ca |
yad akṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyā-yogaḥ sa dāruṇaḥ

12.38

12.37dv mithyā-yogaḥ su-dāruṇaḥ
evam aty-ucca-pūty-ādīn indriyārthān yathā-yatham |
vidyāt kālas tu śītoṣṇa-varṣā-bhedāt tri-dhā mataḥ

12.39

12.38dv -varṣa-bhedāt tri-dhā mataḥ
sa hīno hīna-śītādir ati-yogo 'ti-lakṣaṇaḥ |
mithyā-yogas tu nirdiṣṭo viparīta-sva-lakṣaṇaḥ

12.40

kāya-vāk-citta-bhedena karmāpi vibhajet tri-dhā |
kāyādi-karmaṇo hīnā pravṛttir hīna-saṃjñakaḥ

12.41

12.40cv kāyādi-karmaṇāṃ hīnā 12.40dv pravṛttir hīna-saṃjñikā
ati-yogo 'ti-vṛttis tu vegodīraṇa-dhāraṇam |
viṣamāṅga-kriyārambha-patana-skhalanādikam

12.42

12.41av ati-yogo 'ti-vṛttiś ca
bhāṣaṇaṃ sāmi-bhuktasya rāga-dveṣa-bhayādi ca |
karma prāṇātipātādi daśa-dhā yac ca ninditam

12.43

mithyā-yogaḥ samasto 'sāv iha vāmu-tra vā kṛtam |
nidānam etad doṣāṇāṃ kupitās tena naika-dhā

12.44

12.43bv iha cāmu-tra vā kṛtam
kurvanti vividhān vyādhīn śākhā-koṣṭhāsthi-saṃdhiṣu |
śākhā raktādayas tvak ca bāhya-rogāyanaṃ hi tat

12.45

12.44dv bāhya-rogāyanaṃ hi sā
tad-āśrayā maṣa-vyaṅga-gaṇḍālajy-arbudādayaḥ |
bahir-bhāgāś ca dur-nāma-gulma-śophādayo gadāḥ

12.46

antaḥ koṣṭho mahā-srota āma-pakvāśayāśrayaḥ |
tat-sthānāḥ chardy-atīsāra-kāsa-śvāsodara-jvarāḥ

12.47

antar-bhāgaṃ ca śophārśo-gulma-visarpa-vidradhi |
śiro-hṛdaya-vasty-ādi-marmāṇy asthnāṃ ca saṃdhayaḥ

12.48

12.47dv -marmāṇy asthnāṃ tu saṃdhayaḥ
tan-nibaddhāḥ sirā-snāyu-kaṇḍarādyāś ca madhyamaḥ |
roga-mārgaḥ sthitās tatra yakṣma-pakṣa-vadhārditāḥ

12.49

mūrdhādi-rogāḥ saṃdhy-asthi-trika-śūla-grahādayaḥ |
sraṃsa-vyāsa-vyadha-svāp a-sāda-ruk-toda-bhedanam

12.50

saṅgāṅga-bhaṅga-saṃkoca-varta-harṣaṇa-tarpaṇam |
kampa-pāruṣya-sauṣirya-śoṣa-spandana-veṣṭanam

12.51

stambhaḥ kaṣāya-rasa-tā varṇaḥ śyāvo 'ruṇo 'pi vā |
karmāṇi vāyoḥ pittasya dāha-rāgoṣma-pāki-tāḥ

12.52

svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrchanaṃ madaḥ |
kaṭukāmlau rasau varṇaḥ pāṇḍurāruṇa-varjitaḥ

12.53

śleṣmaṇaḥ sneha-kāṭhinya-kaṇḍū-śīta-tva-gauravam |
bandhopalepa-staimitya-śophā-pakty-ati-nidra-tāḥ

12.54

varṇaḥ śveto rasau svādu-lavaṇau cira-kāri-tā |
ity a-śeṣāmaya-vyāpi yad uktaṃ doṣa-lakṣaṇam

12.55

darśanādyair avahitas tat samyag upalakṣayet |
vyādhy-avasthā-vibhāga-jñaḥ paśyann ārtān prati-kṣaṇam

12.56

abhyāsāt prāpyate dṛṣṭiḥ karma-siddhi-prakāśinī |
ratnādi-sad-a-saj-jñānaṃ na śāstrād eva jāyate

12.57

12.56av abhyāsāj jāyate dṛṣṭiḥ 12.56av abhyāsāt kevalaṃ dṛṣṭiḥ
dṛṣṭāpacāra-jaḥ kaś-cit kaś-cit pūrvāparādha-jaḥ |
tat-saṃkarād bhavaty anyo vyādhir evaṃ tri-dhā smṛtaḥ

12.58

12.57bv kaś-cit pūrvāpacāra-jaḥ 12.57dv vyādhir evaṃ tri-dhā mataḥ
yathā-nidānaṃ doṣotthaḥ karma-jo hetubhir vinā |
mahārambho 'lpake hetāv ātaṅko doṣa-karma-jaḥ

12.59

vipakṣa-śīlanāt pūrvaḥ karma-jaḥ karma-saṃkṣayāt |
gacchaty ubhaya-janmā tu doṣa-karma-kṣayāt kṣayam

12.60

dvi-dhā sva-para-tantra-tvād vyādhayo 'ntyāḥ punar dvi-dhā |
pūrva-jāḥ pūrva-rūpākhyā jātāḥ paścād upadravāḥ

12.61

yathā-sva-janmopaśayāḥ sva-tantrāḥ spaṣṭa-lakṣaṇāḥ |
viparītās tato 'nye tu vidyād evaṃ malān api

12.62

tāō̃ lakṣayed avahito vikurvāṇān prati-jvaram |
teṣāṃ pradhāna-praśame praśamo '-śāmyatas tathā

12.63

paścāc cikitset tūrṇaṃ vā bala-vantam upadravam |
vyādhi-kliṣṭa-śarīrasya pīḍā-kara-taro hi saḥ

12.64

12.63av paścāc cikitset pūrvaṃ vā
vikāra-nāmā-kuśalo na jihrīyāt kadā-ca-na |
na hi sarva-vikārāṇāṃ nāmato 'sti dhruvā sthitiḥ

12.65

sa eva kupito doṣaḥ samutthāna-viśeṣataḥ |
sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute bahūn

12.66

tasmād vikāra-prakṛtīr adhiṣṭhānāntarāṇi ca |
buddhvā hetu-viśeṣāṃś ca śīghraṃ kuryād upakramam

12.67

dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālam analaṃ prakṛtiṃ vayaḥ |
sat-tvaṃ sātmyaṃ tathāhāram avasthāś ca pṛthag-vidhāḥ

12.68

sūkṣma-sūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadha-nirūpaṇe |
yo vartate cikitsāyāṃ na sa skhalati jātu cit

12.69

gurv-alpa-vyādhi-saṃsthānaṃ sat-tva-deha-balā-balāt |
dṛśyate 'py anya-thā-kāraṃ tasminn avahito bhavet

12.70

guruṃ laghum iti vyādhiṃ kalpayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ |
alpa-doṣākalanayā pathye vipratipadyate

12.71

12.70bv kalayaṃs tu bhiṣag-bruvaḥ 12.70bv kalpayaṃs tu bhiṣag dhruvam
tato 'lpam alpa-vīryaṃ vā guru-vyādhau prayojitam |
udīrayet-tarāṃ rogān saṃśodhanam a-yogataḥ

12.72

śodhanaṃ tv ati-yogena viparītaṃ viparyaye |
kṣiṇuyān na malān eva kevalaṃ vapur asyati

12.73

12.72dv kevalaṃ vapur apy ati
ato 'bhiyuktaḥ satataṃ sarvam ālocya sarva-thā |
tathā yuñjīta bhaiṣajyam ārogyāya yathā dhruvam

12.74

12.73dv ārogyāya yathā bhavet
vakṣyante 'taḥ paraṃ doṣā vṛddhi-kṣaya-vibhedataḥ |
pṛthak trīn viddhi saṃsargas tri-dhā tatra tu tān nava

12.75

12.74cv pṛthak trīn viddhi saṃsargaṃ
trīn eva samayā vṛddhyā ṣaḍ ekasyātiśāyane |
trayo-daśa samasteṣu ṣaḍ dvy-ekātiśayena tu

12.76

12.75dv ṣaḍ dvy-ekātiśayena ca
ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamya-vikalpanāt |
pañca-viṃśatim ity evaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiś ca tāvataḥ

12.77

12.76cv pañca-viṃśatir ity evaṃ
ekaika-vṛddhi-sama-tā-kṣayaiḥ ṣaṭ te punaś ca ṣaṭ |
eka-kṣaya-dvandva-vṛddhyā sa-viparyayayāpi te

Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc