અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 120

ઉત્તરસ્થાન
વાજી-કરણમ્ અન્વિચ્છેત્ સતતં વિષયી પુમાન્ ।
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિર્ અપત્યં ચ ગુણ-વત્ તત્ર સંશ્રિતમ્

અપત્ય-સંતાન-કરં યત્ સદ્યઃ સંપ્રહર્ષણમ્ ।
વાજીવાતિ-બલો યેન યાત્ય્ અ-પ્રતિહતો ઽઙ્ગનાઃ

ભવત્ય્ અતિ-પ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે ।
તદ્ વાજી-કરણં તદ્ ધિ દેહસ્યોર્જસ્-કરં પરમ્

40.3દ્વ્ દેહસ્યૌજસ્-કરં પરમ્
ધર્મ્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં લોક-દ્વય-રસાયનમ્ ।
અનુમોદામહે બ્રહ્મ-ચર્યમ્ એકાન્ત-નિર્મલમ્

40.4અવ્ ધન્યં યશસ્યમ્ આયુષ્યં 40.4બ્વ્ લોક-દ્વય-સુખાવહમ્ 40.4બ્વ્
લોક-દ્વય-હિતાવહમ્
અલ્પ-સત્-ત્વસ્ય તુ ક્લેશૈર્ બાધ્યમાનસ્ય રાગિણઃ ।
શરીર-ક્ષય-રક્ષાર્થં વાજી-કરણમ્ ઉચ્યતે

40.5અવ્ અલ્પ-સત્-ત્વસ્ય ચ ક્લેશૈર્ 40.5અવ્ અલ્પ-સત્-ત્વસ્ય ચોત્ક્લેશૈર્ 40.5બ્વ્
બાધ્યમાનસ્ય રોગિણઃ
કલ્યસ્યોદગ્ર-વયસો વાજી-કરણ-સેવિનઃ ।
સર્વેષ્વ્ ઋતુષ્વ્ અહર્ અહર્ વ્યવાયો ન નિવાર્યતે

40.6અવ્ કલ્પસ્યોદગ્ર-વયસો
અથ સ્નિગ્ધ-વિશુદ્ધાનાં નિરૂહાન્ સાનુવાસનાન્ ।
ઘૃત-તૈલ-રસ-ક્ષીર-શર્કરા-ક્ષૌદ્ર-સંયુતાન્

યોગ-વિદ્ યોજયેત્ પૂર્વં ક્ષીર-માંસ-રસાશિનામ્ ।
તતો વાજી-કરાન્ યોગાન્ શુક્રાપત્ય-બલ-પ્રદાન્

40.8દ્વ્ શુક્રાપત્ય-વિવર્ધનાન્
અ-ચ્છાયઃ પૂતિ-કુસુમઃ ફલેન રહિતો દ્રુમઃ ।
યથૈકશ્ ચૈક-શાખશ્ ચ નિર્-અપત્યસ્ તથા નરઃ

સ્ખલદ્-ગમનમ્ અ-વ્યક્ત-વચનં ધૂલિ-ધૂસરમ્ ।
અપિ લાલાવિલ-મુખં હૃદયાહ્લાદ-કારકમ્

40.10દ્વ્ હૃદયાહ્લાદ-કારિણમ્
અપત્યં તુલ્ય-તાં કેન દર્શન-સ્પર્શનાદિષુ ।
કિં પુનર્ યદ્ યશો-ધર્મ-માન-શ્રી-કુલ-વર્ધનમ્

40.11અવ્ અપત્યં તુલ્ય-તા કેન 40.11ચ્વ્ કિં પુનર્ યો યશો-ધર્મ- 40.11દ્વ્
-માન-શ્રી-કુલ-વર્ધનઃ
40.11દ્વ્ -માન-શ્રી-કુલ-વર્ધનાત્
શુદ્ધ-કાયે યથા-શક્તિ વૃષ્ય-યોગાન્ પ્રયોજયેત્ ।
શરેક્ષુ-કુશ-કાશાનાં વિદાર્યા વીરણસ્ય ચ

40.12અવ્ શુદ્ધે કાયે યથા-શક્તિ
મૂલાનિ કણ્ટકાર્યાશ્ ચ જીવકર્ષભકૌ બલામ્ ।
મેદે દ્વે દ્વે ચ કાકોલ્યૌ શૂર્પપર્ણ્યૌ શતાવરીમ્

અશ્વગન્ધામ્ અતિબલાં આત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્ ।
વીરાં પયસ્યાં જીવન્તીમ્ ઋદ્ધિં રાસ્નાં ત્રિકણ્ટકમ્

મધુકં શાલિપર્ણીં ચ ભાગાંસ્ ત્રિ-પલિકાન્ પૃથક્ ।
માષાણામ્ આઢકં ચૈતદ્ દ્વિ-દ્રોણે સાધયેદ્ અપામ્

રસેનાઢક-શેષેણ પચેત્ તેન ઘૃતાઢકમ્ ।
દત્ત્વા વિદારી-ધાત્રીક્ષુ-રસાનામ્ આઢકાઢકમ્

ઘૃતાચ્ ચતુર્-ગુણં ક્ષીરં પેષ્યાણીમાનિ ચાવપેત્ ।
વીરાં સ્વગુપ્તાં કાકોલ્યૌ યષ્ટીં ફલ્ગૂનિ પિપ્પલીમ્

40.17દ્વ્ યષ્ટિકં ગજ-પિપ્પલીમ્
દ્રાક્ષાં વિદારીં ખર્જૂરં મધુકાનિ શતાવરીમ્ ।
તત્ સિદ્ધ-પૂતં ચૂર્ણસ્ય પૃથક્ પ્રસ્થેન યોજયેત્

શર્કરાયાસ્ તુગાયાશ્ ચ પિપ્પલ્યાઃ કુડવેન ચ ।
મરિચસ્ય પ્રકુઞ્ચેન પૃથગ્ અર્ધ-પલોન્મિતૈઃ

ત્વગ્-એલા-કેસરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ ક્ષૌદ્ર-દ્વિ-કુડવેન ચ ।
પલ-માત્રં તતઃ ખાદેત્ પ્રત્ય્-અહં રસ-દુગ્ધ-ભુક્

40.20બ્વ્ ક્ષૌદ્રાદ્ દ્વિ-કુડવેન ચ 40.20દ્વ્ પ્રત્ય્-અહં મધુ-દુગ્ધ-ભુક્
તેનારોહતિ વાજીવ કુલિઙ્ગ ઇવ હૃષ્યતિ ।
વિદારી-પિપ્પલી-શાલિ-પ્રિયાલેક્ષુરકાદ્ રજઃ

પૃથક્ સ્વગુપ્તા-મૂલાચ્ ચ કુડવાંશં તથા મધુ ।
તુલાર્ધં શર્કરા-ચૂર્ણાત્ પ્રસ્થાર્ધં નવ-સર્પિષઃ

સો ઽક્ષ-માત્રમ્ અતઃ ખાદેત્ યસ્ય રામા-શતં ગૃહે ।
સાત્મગુપ્તા-ફલાન્ ક્ષીરે ગોધૂમાન્ સાધિતાન્ હિમાન્

40.23બ્વ્ યસ્ય કાન્તા-શતં ગૃહે
માષાન્ વા સ-ઘૃત-ક્ષૌદ્રાન્ ખાદન્ ગૃષ્ટિ-પયો-ઽનુપઃ ।
જાગર્તિ રાત્રિં સકલામ્ અ-ખિન્નઃ ખેદયન્ સ્ત્રિયઃ

બસ્તાણ્ડ-સિદ્ધે પયસિ ભાવિતાન્ અ-સકૃત્ તિલાન્ ।
યઃ ખાદેત્ સ-સિતાન્ ગચ્છેત્ સ સ્ત્રી-શતમ્ અ-પૂર્વ-વત્

40.25બ્વ્ ભાવિતાન્ બહુ-શસ્ તિલાન્
ચૂર્ણં વિદાર્યા બહુ-શઃ સ્વ-રસેનૈવ ભાવિતમ્ ।
ક્ષૌદ્ર-સર્પિર્-યુતં લીઢ્વા પ્રમદા-શતમ્ ઋચ્છતિ

40.26દ્વ્ પ્રમદા દશ ગચ્છતિ
કૃષ્ણા-ધાત્રી-ફલ-રજઃ સ્વ-રસેન સુ-ભાવિતમ્ ।
શર્કરા-મધુ-સર્પિર્ભિર્ લીઢ્વા યો ઽનુ પયઃ પિબેત્

40.27અવ્ કૃષ્ણ-ધાત્રી-ફલ-રજઃ
સ નરો ઽશીતિ-વર્ષો ઽપિ યુવેવ પરિહૃષ્યતિ ।
કર્ષં મધુક-ચૂર્ણસ્ય ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-સમન્વિતમ્

40.28દ્વ્ ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-સમાંશકમ્
પયો-ઽનુ-પાનં યો લિહ્યાન્ નિત્ય-વેગઃ સ ના ભવેત્ ।
કુલીરશૃઙ્ગ્યા યઃ કલ્કમ્ આલોડ્ય પયસા પિબેત્

સિતા-ઘૃત-પયો-ઽન્નાશી સ નારીષુ વૃષાયતે ।
યઃ પયસ્યાં પયઃ-સિદ્ધાં ખાદેન્ મધુ-ઘૃતાન્વિતામ્

પિબેદ્ બાષ્કયણં ચાનુ ક્ષીરં ન ક્ષયમ્ એતિ સઃ ।
સ્વયઙ્ગુપ્તેક્ષુરકયોર્ બીજ-ચૂર્ણં સ-શર્કરમ્

40.31અવ્ પિબેદ્ બાષ્કયિણં ચાનુ
ધારોષ્ણેન નરઃ પીત્વા પયસા રાસભાયતે ।
ઉચ્ચટા-ચૂર્ણમ્ અપ્ય્ એવં શતાવર્યાશ્ ચ યોજયેત્

ચન્દ્ર-શુભ્રં દધિ-સરં સ-સિતા-ષષ્ટિકૌદનમ્ ।
પટે સુ-માર્જિતં ભુક્ત્વા વૃદ્ધો ઽપિ તરુણાયતે

40.33ચ્ચ્ પટે સુ-ભાવિતં ભુક્ત્વા
શ્વદંષ્ટ્રેક્ષુર-માષાત્મગુપ્તા-બીજ-શતાવરીઃ ।
પિબન્ ક્ષીરેણ જીર્ણો ઽપિ ગચ્છતિ પ્રમદા-શતમ્

40.34ચ્વ્ પિબેત્ ક્ષીરેણ જીર્ણો ઽપિ
યત્ કિઞ્-ચિન્ મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલ-વર્ધનમ્ ।
મનસો હર્ષણં યચ્ ચ તત્ સર્વં વૃષ્યમ્ ઉચ્યતે

દ્રવ્યૈર્ એવં-વિધૈસ્ તસ્માદ્ દર્પિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્ ।
આત્મ-વેગેન ચોદીર્ણઃ સ્ત્રી-ગુણૈશ્ ચ પ્રહર્ષિતઃ

40.36બ્વ્ ભાવિતઃ પ્રમદાં વ્રજેત્
સેવ્યાઃ સર્વેન્દ્રિય-સુખા ધર્મ-કલ્પ-દ્રુમાઙ્કુરાઃ ।
વિષયાતિશયાઃ પઞ્ચ શરાઃ કુસુમ-ધન્વનઃ

40.37દ્વ્ શરાઃ કુસુમ-ધન્વિનઃ
ઇષ્ટા હ્ય્ એકૈક-શો ઽપ્ય્ અર્થા હર્ષ-પ્રીતિ-કરાઃ પરમ્ ।
કિં પુનઃ સ્ત્રી-શરીરે યે સંઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ

40.38ચ્વ્ કિં પુનઃ સ્ત્રી-શરીરેષુ
નામાપિ યસ્યા હૃદયોત્સવાય યાં પશ્યતાં તૃપ્તિર્ અન્-આપ્ત-પૂર્વા ।
સર્વેન્દ્રિયાકર્ષણ-પાશ-ભૂતા કાન્તાનુવૃત્તિ-વ્રત-દીક્ષિતા યા

40.39બ્વ્ યાં પશ્યતસ્ તૃપ્તિર્ અન્-આપ્ત-પૂર્વા
કલા-વિલાસાઙ્ગ-વયો-વિભૂષા શુચિઃ સ-લજ્જા રહસિ પ્રગલ્ભા ।
પ્રિયં-વદા તુલ્ય-મનઃ-શયા યા સા સ્ત્રી વૃષ્ય-ત્વાય પરં નરસ્ય

40.40ચ્વ્ પ્રિયં-વદા તુલ્ય-મનઃ-સ્વ-ભાવા
આચરેચ્ ચ સકલાં રતિ-ચર્યાં કામ-સૂત્ર-વિહિતામ્ અન્-અ-વદ્યામ્ ।
દેશ-કાલ-બલ-શક્ત્ય્-અનુરોધાદ્ વૈદ્ય-તન્ત્ર-સમયોક્ત્ય્-અ-વિરુદ્ધામ્

40.41બ્વ્ કામ-શાસ્ત્ર-વિહિતામ્ અન્-અ-વદ્યામ્
અભ્યઞ્જનોદ્વર્તન-સેક-ગન્ધ-સ્રક્-ચિત્ર-વસ્ત્રાભરણ-પ્રકારાઃ ।
ગાન્ધર્વ-કાવ્યાદિ-કથા-પ્રવીણાઃ સમ-સ્વ-ભાવા વશ-ગા વયસ્યાઃ

40.42બ્વ્ -સ્રગ્-અન્ન-વસ્ત્રાભરણ-પ્રકારાઃ 40.42ચ્વ્
ગન્ધર્વ-કન્યાદિ-કથા-પ્રવીણાઃ
દીર્ઘિકા સ્વ-ભવનાન્ત-નિવિષ્ટા પદ્મ-રેણુ-મધુ-મત્ત-વિહઙ્ગા ।
નીલ-સાનુ-ગિરિ-કૂટ-નિતમ્બે કાનનાનિ પુર-કણ્ઠ-ગતાનિ

40.43અવ્ દીર્ઘિકાઃ સ્વ-ભવનાન્ત-નિવિષ્ટાઃ 40.43બ્વ્
પદ્મ-રેણુ-મધુ-મત્ત-વિહઙ્ગાઃ
40.43ચ્વ્ નીલ-સાનુ-ગિરિ-કૂટ-નિતમ્બાઃ
દૃષ્ટિ-સુખા વિવિધા તરુ-જાતિઃ શ્રોત્ર-સુખઃ કલ-કોકિલ-નાદઃ ।
અઙ્ગ-સુખર્તુ-વશેન વિભૂષા ચિત્ત-સુખઃ સકલઃ પરિવારઃ

40.44બ્વ્ શ્રોત્ર-સુખાઃ કલ-કોકિલ-નાદાઃ 40.44ચ્વ્ અઙ્ગ-સુખર્તુ વિશેષ-વિભૂષા
તામ્બૂલમ્ અચ્છ-મદિરા કાન્તા કાન્તા નિશા શશાઙ્કાઙ્કા ।
યદ્ યચ્ ચ કિઞ્-ચિદ્ ઇષ્ટં મનસો વાજી-કરં તત્ તત્

40.45બ્વ્ કાન્તાઃ કાન્તા નિશાઃ શશાઙ્કાઙ્કાઃ 40.45દ્વ્ મનસો વાજી-કરં હિ તત્
મધુ મુખમ્ ઇવ સોત્પલં પ્રિયાયાઃ કલ-રણના પરિવાદિની પ્રિયેવ ।
કુસુમ-ચય-મનો-રમા ચ શય્યા કિસલયિની લતિકેવ પુષ્પિતાગ્રા

40.46બ્વ્ કલ-રણના પ્રિય-વાદિની પ્રિયેવ 40.46ચ્વ્ કુસુમ-ચય-મનો-હરા ચ
શય્યા
દેશે શરીરે ચ ન કા-ચિદ્ અર્તિર્ અર્થેષુ નાલ્પો ઽપિ મનો-વિધાનઃ ।
વાજી-કરાઃ સંનિહિતાશ્ ચ યોગાઃ કામસ્ય કામં પરિપૂરયન્તિ

40.47અવ્ દેશે શરીરે ન કદા-ચિદ્ અર્તિર્ 40.47બ્વ્ અર્થેષુ નાલ્પો ઽપિ મનો-ઽભિઘાતઃ
મુસ્તા પર્પટકં જ્વરે તૃષિ જલં મૃદ્-ભૃષ્ટ-લોષ્ટોદ્ભવં ॥ 48અ ॥
લાજાશ્ છર્દિષુ વસ્તિ-જેષુ ગિરિજં મેહેષુ ધાત્રી-નિશે ॥ 48બ્ ॥
પાણ્ડૌ શ્રેષ્ઠમ્ અયો ઽભયાનિલ-કફે પ્લીહામયે પિપ્પલી ॥ 48ચ્ ॥
સંધાને કૃમિજા વિષે શુકતરુર્ મેદો-ઽનિલે ગુગ્ગુલુઃ ॥ 48દ્ ॥
વૃષો ઽસ્ર-પિત્તે કુટજો ઽતિસારે ભલ્લાતકો ઽર્શઃસુ ગરેષુ હેમ ।
સ્થૂલેષુ તાર્ક્ષ્યં કૃમિષુ કૃમિઘ્નં શોષે સુરા છાગ-પયો ઽથ માંસમ્

40.49બ્વ્ ભલ્લાતમ્ અર્શઃસુ ગરેષુ હેમ
અક્ષ્ય્-આમયેષુ ત્રિ-ફલા ગુડૂચી વાતાસ્ર-રોગે મથિતં ગ્રહણ્યામ્ ।
કુષ્ઠેષુ સેવ્યઃ ખદિરસ્ય સારઃ સર્વેષુ રોગેષુ શિલાહ્વયં ચ

ઉન્માદં ઘૃતમ્ અ-નવં શોકં મદ્યં વ્યપસ્મૃતિં બ્રાહ્મી ।
નિદ્રા-નાશં ક્ષીરં જયતિ રસાલા પ્રતિશ્યાયમ્

40.51બ્વ્ શોકં મદ્યં વિસંસ્મૃતિં બ્રાહ્મી
માંસં કાર્શ્યં લશુનઃ પ્રભઞ્જનં સ્તબ્ધ-ગાત્ર-તાં સ્વેદઃ ।
ગુડમઞ્જર્યાઃ ખપુરો નસ્યાત્ સ્કન્ધાંસ-બાહુ-રુજમ્

40.52દ્વ્ નસ્યં સ્કન્ધાંસ-બાહુ-રુજમ્
નવ-નીત-ખણ્ડ-મર્દિતમ્ ઔષ્ટ્રં મૂત્રં પયશ્ ચ હન્ત્ય્ ઉદરમ્ ।
નસ્યં મૂર્ધ-વિકારાન્ વિદ્રધિમ્ અ-ચિરોત્થિતમ્ અસ્ર-વિસ્રાવઃ

40.53બ્વ્ ઔષ્ટ્રી-મૂત્રં પયશ્ ચ હન્ત્ય્ ઉદરમ્ 40.53ચ્વ્ નસ્યં ચોર્ધ્વ-વિકારાન્
40.53ચ્વ્ નસ્યં મૂર્ધ્નિ વિકારાન્
નસ્યં કવડો મુખ-જાન્ નસ્યાઞ્જન-તર્પણાનિ નેત્ર-રુજઃ ।
વૃદ્ધસ્ય ક્ષીર-ઘૃતે મૂર્છાં શીતામ્બુ-મારુત-ચ્છાયાઃ

40.54અવ્ નસ્યં કવડં મુખ-ગદાન્ 40.54અવ્ નસ્યં કેવલં મુખ-ગદાન્
40.54અવ્ નસ્યં કવડં મુખ-જાન્
સમ-શુક્તાર્દ્રક-માત્રા મન્દે વહ્નૌ શ્રમે સુરા સ્નાનમ્ ।
દુઃખ-સહ-ત્વે સ્થૈર્યે વ્યાયામો ગોક્ષુરુર્ હિતઃ કૃચ્છ્રે

40.55અવ્ સમ-શુષ્કાર્દ્રક-માત્રા 40.55બ્વ્ મન્દે વહ્નૌ શ્રમે સુરા-પાનમ્
40.55ચ્વ્ દુઃખ-સહ-ત્વં સ્થૈર્યે 40.55ચ્વ્ દુઃખ-સહ-ત્વં સ્થૌલ્યે
કાસે નિદિગ્ધિકા પાર્શ્વ-શૂલે પુષ્કર-જા જટા ।
વયસઃ સ્થાપને ધાત્રી ત્રિ-ફલા ગુગ્ગુલુર્ વ્રણે

40.56અવ્ કાસે નિદિગ્ધિકા-પાનં 40.56બ્વ્ પાર્શ્વ-શૂલે ચ પૌષ્કરમ્ 40.56ચ્વ્
વયઃ-સંસ્થાપને ધાત્રી
વસ્તિર્ વાત-વિકારાન્ પૈત્તાન્ રેકઃ કફોદ્ભવાન્ વમનમ્ ।
ક્ષૌદ્રં જયતિ બલાસં સર્પિઃ પિત્તં સમીરણં તૈલમ્

ઇત્ય્ અગ્ર્યં યત્ પ્રોક્તં રોગાણામ્ ઔષધં શમાયાલમ્ ।
તદ્ દેશ-કાલ-બલતો વિકલ્પનીયં યથા-યોગમ્

ઇત્ય્ આત્રેયાદ્ આગમય્યાર્થ-સૂત્રં તત્-સૂક્તાનાં પેશલાનામ્ અ-તૃપ્તઃ ।
ભેડાદીનાં સંમતો ભક્તિ-નમ્રઃ પપ્રચ્છેદં સંશયાનો ઽગ્નિવેશઃ

40.59અવ્ ઇત્ય્ આત્રેયાદ્ આગમાદ્ આર્થ-સૂક્ષ્મં 40.59અવ્ ઇત્ય્ આત્રેયાદ્
આગમય્યાર્થ-સૂક્ષ્મં
40.59બ્વ્ તત્-સૂક્તીનાં પેશલાનામ્ અ-તૃપ્તઃ
દૃશ્યન્તે ભગ-વન્ કે-ચિદ્ આત્મ-વન્તો ઽપિ રોગિણઃ ।
દ્રવ્યોપસ્થાતૃ-સંપન્ના વૃદ્ધ-વૈદ્ય-મતાનુગાઃ

ક્ષીયમાણામય-પ્રાણા વિપરીતાસ્ તથા ઽપરે ।
હિતા-હિત-વિભાગસ્ય ફલં તસ્માદ્ અ-નિશ્ચિતમ્

કિં શાસ્તિ શાસ્ત્રમ્ અસ્મિન્ ઇતિ કલ્પયતો ઽગ્નિવેશ-મુખ્યસ્ય ।
શિષ્ય-ગણસ્ય પુનર્વસુર્ આચખ્યૌ કાર્ત્સ્ન્યતસ્ તત્-ત્વમ્

40.62દ્વ્ આચક્ષે કાર્ત્સ્ન્યતસ્ તત્-ત્વમ્
ન ચિકિત્સા-ચિકિત્સા ચ તુલ્યા ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
વિનાપિ ક્રિયયા સ્વાસ્થ્યં ગચ્છતાં ષો-ડશાંશયા

આતઙ્ક-પઙ્ક-મગ્નાનાં હસ્તાલમ્બો ભિષગ્-જિતમ્ ।
જીવિતં મ્રિયમાણાનાં સર્વેષામ્ એવ નૌષધાત્

40.64દ્વ્ સર્વેષામ્ એવ નૌષધમ્
ન હ્ય્ ઉપાયમ્ અપેક્ષન્તે સર્વે રોગા ન ચાન્ય-થા ।
ઉપાય-સાધ્યાઃ સિધ્યન્તિ ના-હેતુર્ હેતુ-માન્ યતઃ

40.65દ્વ્ નો ઽ-હેતુર્ હેતુ-માંસ્ તતઃ
યદ્ ઉક્તં સર્વ-સંપત્તિ-યુક્તયાપિ ચિકિત્સયા ।
મૃત્યુર્ ભવતિ તન્ નૈવં નોપાયે ઽસ્ત્ય્ અન્-ઉપાય-તા

40.66દ્વ્ નોપાયેષ્વ્ અન્-ઉપાય-તા
અપિ ચોપાય-યુક્તસ્ય ધી-મતો જાતુ ચિત્ ક્રિયા ।
ન સિધ્યેદ્ દૈવ-વૈગુણ્યાન્ ન ત્વ્ ઇયં ષો-ડશાત્મિકા

40.67અવ્ અપ્ય્ એવોપાય-યુક્તસ્ય 40.67ચ્વ્ ન સિદ્ધિર્ દૈવ-વૈગુણ્યાન્ 40.67દ્વ્
ન ન્વ્ ઇયં ષો-ડશાત્મિકા
કસ્યા-સિદ્ધો ઽગ્નિ-તોયાદિઃ સ્વેદ-સ્તમ્ભાદિ-કર્મણિ ।
ન પ્રીણનં કર્ષણં વા કસ્ય ક્ષીરં ગવેધુકમ્

40.68ચ્વ્ ન પ્રીણનં કર્શનં વા 40.68દ્વ્ કસ્ય ક્ષીર-ગવેધુકમ્
કસ્ય માષાત્મગુપ્તાદૌ વૃષ્ય-ત્વે નાસ્તિ નિશ્ચયઃ ।
વિણ્-મૂત્ર-કરણાક્ષેપૌ કસ્ય સંશયિતૌ યવે

40.69અવ્ કસ્ય માષાત્મગુપ્તાદ્યૈર્ 40.69બ્વ્ વૃષ-ત્વે નાસ્તિ નિશ્ચયઃ
વિષં કસ્ય જરાં યાતિ મન્ત્ર-તન્ત્ર-વિવર્જિતમ્ ।
કઃ પ્રાપ્તઃ કલ્ય-તાં પથ્યાદ્ ઋતે રોહિણિકાદિષુ

40.70ચ્વ્ કઃ પ્રાપ્તઃ કલ્પ-તાં પથ્યાદ્
અપિ ચા-કાલ-મરણં સર્વ-સિદ્ધાન્ત-નિશ્ચિતમ્ ।
મહતાપિ પ્રયત્નેન વાર્યતાં કથમ્ અન્ય-થા

ચન્દનાદ્ય્ અપિ દાહાદૌ રૂઢમ્ આગમ-પૂર્વકમ્ ।
શાસ્ત્રાદ્ એવ ગતં સિદ્ધિં જ્વરે લઙ્ઘન-બૃંહણમ્

ચતુષ્-પાદ્-ગુણ-સંપન્ને સમ્યગ્ આલોચ્ય યોજિતે ।
મા કૃથા વ્યાધિ-નિર્ઘાતં વિચિકિત્સાં ચિકિત્સિતે

40.73અવ્ ચતુષ્-પાદ્-ગુણ-સંપૂર્ણે 40.73ચ્વ્ મા કૃથા વ્યાધિ-નિર્ઘાતે
એતદ્ ધિ મૃત્યુ-પાશાનામ્ અ-કાણ્ડે છેદનં દૃઢમ્ ।
રોગોત્ત્રાસિત-ભીતાનાં રક્ષા-સૂત્રમ્ અ-સૂત્રકમ્

એતત્ તદ્ અમૃતં સાક્ષાજ્ જગદ્-આયાસ-વર્જિતમ્ ।
યાતિ હાલાહલ-ત્વં તુ સદ્યો દુર્-ભાજન-સ્થિતમ્

40.75અવ્ એતદ્ વેદામૃતં સાક્ષાજ્ 40.75બ્વ્ જગત્ય્ આયાસ-વર્જિતમ્ 40.75ચ્વ્ યાતિ
હાલાહલ-ત્વં ચ
અ-જ્ઞાત-શાસ્ત્ર-સદ્-ભાવાઞ્ છાસ્ત્ર-માત્ર-પરાયણાન્ ।
ત્યજેદ્ દૂરાદ્ ભિષક્-પાશાન્ પાશાન્ વૈવસ્વતાન્ ઇવ

40.76ચ્વ્ વિવર્જયેદ્ ભિષક્-પાશાન્
ભિષજાં સાધુ-વૃત્તાનાં ભદ્રમ્ આગમ-શાલિનામ્ ।
અભ્યસ્ત-કર્મણાં ભદ્રં ભદ્રં ભદ્રાભિલાષિણામ્

40.77બ્વ્ બહુ-ધાગમ-શાલિનામ્ 40.77બ્વ્ ભદ્રમ્ આગમ-શીલિનામ્ 40.77ચ્વ્
અભ્યસ્ત-કર્મણાં સિદ્ધિર્
ઇતિ તન્ત્ર-ગુણૈર્ યુક્તં તન્ત્ર-દોષૈર્ વિવર્જિતમ્ ।
ચિકિત્સા-શાસ્ત્રમ્ અ-ખિલં વ્યાપ્ય યત્ પરિતઃ સ્થિતમ્

40.78બ્વ્ તન્ત્ર-દોષ-વિવર્જિતમ્ 40.78દ્વ્ વ્યાપઠ્ય પરિતઃ સ્થિતમ્
વિપુલા-મલ-વિજ્ઞાન-મહા-મુનિ-મતાનુગમ્ ।
મહા-સાગર-ગમ્ભીર-સંગ્રહાર્થોપલક્ષણમ્

40.79અવ્ વિપુલા-મલ-વિજ્ઞાનં 40.79ચ્વ્ મહા-સાગર-ગમ્ભીરં 40.79ચ્વ્
મહા-મુનિ-મતાનુગમ્
40.79દ્વ્ સંગ્રહાર્થોપલક્ષણમ્ 40.79દ્વ્ સંગ્રહાર્થોપલક્ષકમ્
અષ્ટાઙ્ગ-વૈદ્યક-મહોદધિ-મન્થનેન યો ઽષ્ટાઙ્ગ-સંગ્રહ-મહામૃત-રાશિર્ આપ્તઃ ।
તસ્માદ્ અન્-અલ્પ-ફલમ્ અલ્પ-સમુદ્યમાનાં પ્રીત્ય્-અર્થમ્ એતદ્ ઉદિતં પૃથગ્ એવ તન્ત્રમ્

40.80બ્વ્ યો ઽષ્ટાઙ્ગ-સંગ્રહ-મહામૃત-સાર-તુલ્યઃ 40.80દ્વ્ પ્રીત્ય્-અર્થમ્ એવમ્
ઉદિતં પૃથગ્ એવ તન્ત્રમ્
ઇદમ્ આગમ-સિદ્ધ-ત્વાત્ પ્રત્યક્ષ-ફલ-દર્શનાત્ ।
મન્ત્ર-વત્ સંપ્રયોક્તવ્યં ન મીમાંસ્યં કથઞ્-ચ-ન

40.81અવ્ ઇદમ્ આગમ-શુદ્ધ-ત્વાત્ 40.81દ્વ્ ન મીમાંસ્યં કદા-ચ-ન
દીર્ઘ-જીવિતમ્ આરોગ્યં ધર્મમ્ અર્થં સુખં યશઃ ।
પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈર્ અધિગચ્છત્ય્ અતો ધ્રુવમ્

40.82અવ્ દીર્ઘં જીવિતમ્ આરોગ્યં
એતત્ પઠન્ સંગ્રહ-બોધ-શક્તઃ સ્વ્-અભ્યસ્ત-કર્મા ભિષગ્ અ-પ્રકમ્પ્યઃ ।
આકમ્પયત્ય્ અન્ય-વિશાલ-તન્ત્ર-કૃતાભિયોગાન્ યદિ તન્ ન ચિત્રમ્

40.83ચ્વ્ યઃ કમ્પયત્ય્ અન્ય-વિશાલ-તન્ત્ર-
યદિ ચરકમ્ અધીતે તદ્ ધ્રુવં સુશ્રુતાદિ-પ્રણિગદિત-ગદાનાં નામ-માત્રે ઽપિ બાહ્યઃ ।
અથ ચરક-વિહીનઃ પ્રક્રિયાયામ્ અ-ક્લિન્નઃ કિમ્ ઇવ ખલુ કરોતુ વ્યાધિતાનાં વરાકઃ

40.84બ્વ્ -પ્રણિગદિત-ગદાનાં નામ-માત્રેણ બાહ્યઃ 40.84બ્વ્
-પ્રતિગદિત-ગદાનાં નામ-માત્રે ઽપિ બાહ્યઃ
40.84દ્વ્ કિમ્ ઇહ ખલુ કરોતુ વ્યાધિતાનાં વરાકઃ
અભિનિવેશ-વશાદ્ અભિયુજ્યતે સુ-ભણિતે ઽપિ ન યો દૃઢ-મૂઢકઃ ।
પઠતુ યત્ન-પરઃ પુરુષાયુષં સ ખલુ વૈદ્યકમ્ આદ્યમ્ અ-નિર્વિદઃ

વાતે પિત્તે શ્લેષ્મ-શાન્તૌ ચ પથ્યં તૈલં સર્પિર્ માક્ષિકં ચ ક્રમેણ ।
એતદ્ બ્રહ્મા ભાષતાં બ્રહ્મ-જો વા કા નિર્-મન્ત્રે વક્તૃ-ભેદોક્તિ-શક્તિઃ

40.86ચ્વ્ એતદ્ બ્રહ્મા ભાષતે બ્રહ્મ-જો વા
અભિધાતૃ-વશાત્ કિં વા દ્રવ્ય-શક્તિર્ વિશિષ્યતે ।
અતો મત્સરમ્ ઉત્સૃજ્ય માધ્યસ્થ્યમ્ અવલમ્બ્યતામ્

40.87અવ્ અભિધાતુર્ વશાત્ કિઞ્-ચિદ્
ઋષિ-પ્રણીતે પ્રીતિશ્ ચેન્ મુક્ત્વા ચરક-સુશ્રુતૌ ।
ભેડાદ્યાઃ કિં ન પઠ્યન્તે તસ્માદ્ ગ્રાહ્યં સુ-ભાષિતમ્

હૃદયમ્ ઇવ હૃદયમ્ એતત્ સર્વાયુર્-વેદ-વાઙ્-મય-પયો-ધેઃ ।
કૃત્વા યચ્ છુભમ્ આપ્તં શુભમ્ અસ્તુ પરં તતો જગતઃ