અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 12

11.45દ્વ્ ક્ષયાદ્ વિવૃદ્ધેર્ અપિ રક્ષણીયાઃ
સૂત્રસ્થાન
પક્વાશય-કટી-સક્થિ-શ્રોત્રાસ્થિ-સ્પર્શનેન્દ્રિયમ્ ।
સ્થાનં વાતસ્ય તત્રાપિ પક્વાધાનં વિશેષતઃ

નાભિર્ આમાશયઃ સ્વેદો લસીકા રુધિરં રસઃ ।
દૃક્ સ્પર્શનં ચ પિત્તસ્ય નાભિર્ અત્ર વિશેષતઃ

ઉરઃ-કણ્ઠ-શિરઃ-ક્લોમ-પર્વાણ્ય્ આમાશયો રસઃ ।
મેદો ઘ્રાણં ચ જિહ્વા ચ કફસ્ય સુ-તરામ્ ઉરઃ

પ્રાણાદિ-ભેદાત્ પઞ્ચાત્મા વાયુઃ પ્રાણો ઽત્ર મૂર્ધ-ગઃ ।
ઉરઃ-કણ્ઠ-ચરો બુદ્ધિ-હૃદયેન્દ્રિય-ચિત્ત-ધૃક્

ષ્ઠીવન-ક્ષવથૂદ્ગાર-નિઃશ્વાસાન્ન-પ્રવેશ-કૃત્ ।
ઉરઃ સ્થાનમ્ ઉદાનસ્ય નાસા-નાભિ-ગલાંશ્ ચરેત્

12.5દ્વ્ નાસા-નાભિ-ગલાંશ્ ચરન્
વાક્-પ્રવૃત્તિ-પ્રયત્નોર્જા-બલ-વર્ણ-સ્મૃતિ-ક્રિયઃ ।
વ્યાનો હૃદિ સ્થિતઃ કૃત્સ્ન-દેહ-ચારી મહા-જવઃ

ગત્ય્-અપક્ષેપણોત્ક્ષેપ-નિમેષોન્મેષણાદિકાઃ ।
પ્રાયઃ સર્વાઃ ક્રિયાસ્ તસ્મિન્ પ્રતિબદ્ધાઃ શરીરિણામ્

સમાનો ઽગ્નિ-સમીપ-સ્થઃ કોષ્ઠે ચરતિ સર્વતઃ ।
અન્નં ગૃહ્ણાતિ પચતિ વિવેચયતિ મુઞ્ચતિ

અપાનો ઽપાન-ગઃ શ્રોણિ-વસ્તિ-મેઢ્રોરુ-ગો-ચરઃ ।
શુક્રાર્તવ-શકૃન્-મૂત્ર-ગર્ભ-નિષ્ક્રમણ-ક્રિયઃ

પિત્તં પઞ્ચાત્મકં તત્ર પક્વામાશય-મધ્ય-ગમ્ ।
પઞ્ચ-ભૂતાત્મક-ત્વે ઽપિ યત્ તૈજસ-ગુણોદયાત્

ત્યક્ત-દ્રવ્ય-ત્વં પાકાદિ-કર્મણાનલ-શબ્દિતમ્ ।
પચત્ય્ અન્નં વિભજતે સાર-કિટ્ટૌ પૃથક્ તથા

12.11દ્વ્ સાર-કિટ્ટે પૃથક્ તથા
તત્ર-સ્થમ્ એવ પિત્તાનાં શેષાણામ્ અપ્ય્ અનુગ્રહમ્ ।
કરોતિ બલ-દાનેન પાચકં નામ તત્ સ્મૃતમ્

આમાશયાશ્રયં પિત્તં રઞ્જકં રસ-રઞ્જનાત્ ।
બુદ્ધિ-મેધાભિમાનાદ્યૈર્ અભિપ્રેતાર્થ-સાધનાત્

સાધકં હૃદ્-ગતં પિત્તં રૂપાલોચનતઃ સ્મૃતમ્ ।
દૃક્-સ્થમ્ આલોચકં ત્વક્-સ્થં ભ્રાજકં ભ્રાજનાત્ ત્વચઃ

શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચ-ધોરઃ-સ્થઃ સ ત્રિકસ્ય સ્વ-વીર્યતઃ ।
હૃદયસ્યાન્ન-વીર્યાચ્ ચ તત્-સ્થ એવામ્બુ-કર્મણા

12.15અવ્ શ્લેષ્માપિ પઞ્ચ-ધોરઃ-સ્થઃ
કફ-ધામ્નાં ચ શેષાણાં યત્ કરોત્ય્ અવલમ્બનમ્ ।
અતો ઽવલમ્બકઃ શ્લેષ્મા યસ્ ત્વ્ આમાશય-સંસ્થિતઃ

12.16દ્વ્ યસ્ ત્વ્ આમાશય-સંશ્રિતઃ
ક્લેદકઃ સો ઽન્ન-સંઘાત-ક્લેદનાદ્ રસ-બોધનાત્ ।
બોધકો રસના-સ્થાયી શિરઃ-સંસ્થો ઽક્ષ-તર્પણાત્

તર્પકઃ સંધિ-સંશ્લેષાચ્ છ્લેષકઃ સંધિષુ સ્થિતઃ ।
ઇતિ પ્રાયેણ દોષાણાં સ્થાનાન્ય્ અ-વિકૃતાત્મનામ્

12.18બ્વ્ છ્લેષકઃ સંધિ-સંસ્થિતઃ
વ્યાપિનામ્ અપિ જાનીયાત્ કર્માણિ ચ પૃથક્ પૃથક્ ।
ઉષ્ણેન યુક્તા રૂક્ષાદ્યા વાયોઃ કુર્વન્તિ સંચયમ્

શીતેન કોપમ્ ઉષ્ણેન શમં સ્નિગ્ધાદયો ગુણાઃ ।
શીતેન યુક્તાસ્ તીક્ષ્ણાદ્યાશ્ ચયં પિત્તસ્ય કુર્વતે

ઉષ્ણેન કોપં મન્દાદ્યાઃ શમં શીતોપસંહિતાઃ ।
શીતેન યુક્તાઃ સ્નિગ્ધાદ્યાઃ કુર્વતે શ્લેષ્મણશ્ ચયમ્

ઉષ્ણેન કોપં તેનૈવ ગુણા રૂક્ષાદયઃ શમમ્ ।
ચયો વૃદ્ધિઃ સ્વ-ધામ્ન્ય્ એવ પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિ-હેતુષુ

વિપરીત-ગુણેચ્છા ચ કોપસ્ તૂન્-માર્ગ-ગમિ-તા ।
લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામ્ અ-સ્વાસ્થ્યં રોગ-સંભવઃ

સ્વ-સ્થાન-સ્થસ્ય સમ-તા વિકારા-સંભવઃ શમઃ ।
ચય-પ્રકોપ-પ્રશમા વાયોર્ ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ

વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદિષુ ।
ચીયતે લઘુ-રૂક્ષાભિર્ ઓષધિભિઃ સમીરણઃ

12.25અવ્ વર્ષાદિષુ ચ પિત્તસ્ય
તદ્-વિધસ્ તદ્-વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ ન કુપ્યતિ ।
અદ્ભિર્ અમ્લ-વિપાકાભિર્ ઓષધિભિશ્ ચ તાદૃશમ્

પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ ।
ચીયતે સ્નિગ્ધ-શીતાભિર્ ઉદકૌષધિભિઃ કફઃ

તુલ્યે ઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્ન-ત્વાન્ ન પ્રકુપ્યતિ ।
ઇતિ કાલ-સ્વ-ભાવો ઽયમ્ આહારાદિ-વશાત્ પુનઃ

12.28બ્વ્ સ્કન્ન-ત્વાન્ ન વિકુપ્યતિ
ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યો ઽપિ દોષાઃ કાલે ઽપિ વા ન તુ ।
વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમ્ આ-પાદ-તલ-મસ્તકમ્

નિવર્તતે તુ કુપિતો મલો ઽલ્પાલ્પં જલૌઘ-વત્ ।
નાના-રૂપૈર્ અ-સંખ્યેયૈર્ વિકારૈઃ કુપિતા મલાઃ

તાપયન્તિ તનું તસ્માત્ તદ્-ધેત્વ્-આકૃતિ-સાધનમ્ ।
શક્યં નૈકૈક-શો વક્તુમ્ અતઃ સામાન્યમ્ ઉચ્યતે

દોષા એવ હિ સર્વેષાં રોગાણામ્ એક-કારણમ્ ।
યથા પક્ષી પરિપતન્ સર્વતઃ સર્વમ્ અપ્ય્ અહઃ

છાયામ્ અત્યેતિ નાત્મીયાં યથા વા કૃત્સ્નમ્ અપ્ય્ અદઃ ।
વિકાર-જાતં વિવિધં ત્રીન્ ગુણાન્ નાતિવર્તતે

તથા સ્વ-ધાતુ-વૈષમ્ય-નિમિત્તમ્ અપિ સર્વ-દા ।
વિકાર-જાતં ત્રીન્ દોષાન્ તેષાં કોપે તુ કારણમ્

અર્થૈર્ અ-સાત્મ્યૈઃ સંયોગઃ કાલઃ કર્મ ચ દુષ્-કૃતમ્ ।
હીનાતિ-મિથ્યા-યોગેન ભિદ્યતે તત્ પુનસ્ ત્રિ-ધા

હીનો ઽર્થેનેન્દ્રિયસ્યાલ્પઃ સંયોગઃ સ્વેન નૈવ વા ।
અતિ-યોગો ઽતિ-સંસર્ગઃ સૂક્ષ્મ-ભાસુર-ભૈરવમ્

અત્ય્-આસન્નાતિ-દૂર-સ્થં વિ-પ્રિયં વિકૃતાદિ ચ ।
યદ્ અક્ષ્ણા વીક્ષ્યતે રૂપં મિથ્યા-યોગઃ સ દારુણઃ

12.37દ્વ્ મિથ્યા-યોગઃ સુ-દારુણઃ
એવમ્ અત્ય્-ઉચ્ચ-પૂત્ય્-આદીન્ ઇન્દ્રિયાર્થાન્ યથા-યથમ્ ।
વિદ્યાત્ કાલસ્ તુ શીતોષ્ણ-વર્ષા-ભેદાત્ ત્રિ-ધા મતઃ

12.38દ્વ્ -વર્ષ-ભેદાત્ ત્રિ-ધા મતઃ
સ હીનો હીન-શીતાદિર્ અતિ-યોગો ઽતિ-લક્ષણઃ ।
મિથ્યા-યોગસ્ તુ નિર્દિષ્ટો વિપરીત-સ્વ-લક્ષણઃ

કાય-વાક્-ચિત્ત-ભેદેન કર્માપિ વિભજેત્ ત્રિ-ધા ।
કાયાદિ-કર્મણો હીના પ્રવૃત્તિર્ હીન-સંજ્ઞકઃ

12.40ચ્વ્ કાયાદિ-કર્મણાં હીના 12.40દ્વ્ પ્રવૃત્તિર્ હીન-સંજ્ઞિકા
અતિ-યોગો ઽતિ-વૃત્તિસ્ તુ વેગોદીરણ-ધારણમ્ ।
વિષમાઙ્ગ-ક્રિયારમ્ભ-પતન-સ્ખલનાદિકમ્

12.41અવ્ અતિ-યોગો ઽતિ-વૃત્તિશ્ ચ
ભાષણં સામિ-ભુક્તસ્ય રાગ-દ્વેષ-ભયાદિ ચ ।
કર્મ પ્રાણાતિપાતાદિ દશ-ધા યચ્ ચ નિન્દિતમ્

મિથ્યા-યોગઃ સમસ્તો ઽસાવ્ ઇહ વામુ-ત્ર વા કૃતમ્ ।
નિદાનમ્ એતદ્ દોષાણાં કુપિતાસ્ તેન નૈક-ધા

12.43બ્વ્ ઇહ ચામુ-ત્ર વા કૃતમ્
કુર્વન્તિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ શાખા-કોષ્ઠાસ્થિ-સંધિષુ ।
શાખા રક્તાદયસ્ ત્વક્ ચ બાહ્ય-રોગાયનં હિ તત્

12.44દ્વ્ બાહ્ય-રોગાયનં હિ સા
તદ્-આશ્રયા મષ-વ્યઙ્ગ-ગણ્ડાલજ્ય્-અર્બુદાદયઃ ।
બહિર્-ભાગાશ્ ચ દુર્-નામ-ગુલ્મ-શોફાદયો ગદાઃ

અન્તઃ કોષ્ઠો મહા-સ્રોત આમ-પક્વાશયાશ્રયઃ ।
તત્-સ્થાનાઃ છર્દ્ય્-અતીસાર-કાસ-શ્વાસોદર-જ્વરાઃ

અન્તર્-ભાગં ચ શોફાર્શો-ગુલ્મ-વિસર્પ-વિદ્રધિ ।
શિરો-હૃદય-વસ્ત્ય્-આદિ-મર્માણ્ય્ અસ્થ્નાં ચ સંધયઃ

12.47દ્વ્ -મર્માણ્ય્ અસ્થ્નાં તુ સંધયઃ
તન્-નિબદ્ધાઃ સિરા-સ્નાયુ-કણ્ડરાદ્યાશ્ ચ મધ્યમઃ ।
રોગ-માર્ગઃ સ્થિતાસ્ તત્ર યક્ષ્મ-પક્ષ-વધાર્દિતાઃ

મૂર્ધાદિ-રોગાઃ સંધ્ય્-અસ્થિ-ત્રિક-શૂલ-ગ્રહાદયઃ ।
સ્રંસ-વ્યાસ-વ્યધ-સ્વાપ્ અ-સાદ-રુક્-તોદ-ભેદનમ્

સઙ્ગાઙ્ગ-ભઙ્ગ-સંકોચ-વર્ત-હર્ષણ-તર્પણમ્ ।
કમ્પ-પારુષ્ય-સૌષિર્ય-શોષ-સ્પન્દન-વેષ્ટનમ્

સ્તમ્ભઃ કષાય-રસ-તા વર્ણઃ શ્યાવો ઽરુણો ઽપિ વા ।
કર્માણિ વાયોઃ પિત્તસ્ય દાહ-રાગોષ્મ-પાકિ-તાઃ

સ્વેદઃ ક્લેદઃ સ્રુતિઃ કોથઃ સદનં મૂર્છનં મદઃ ।
કટુકામ્લૌ રસૌ વર્ણઃ પાણ્ડુરારુણ-વર્જિતઃ

શ્લેષ્મણઃ સ્નેહ-કાઠિન્ય-કણ્ડૂ-શીત-ત્વ-ગૌરવમ્ ।
બન્ધોપલેપ-સ્તૈમિત્ય-શોફા-પક્ત્ય્-અતિ-નિદ્ર-તાઃ

વર્ણઃ શ્વેતો રસૌ સ્વાદુ-લવણૌ ચિર-કારિ-તા ।
ઇત્ય્ અ-શેષામય-વ્યાપિ યદ્ ઉક્તં દોષ-લક્ષણમ્

દર્શનાદ્યૈર્ અવહિતસ્ તત્ સમ્યગ્ ઉપલક્ષયેત્ ।
વ્યાધ્ય્-અવસ્થા-વિભાગ-જ્ઞઃ પશ્યન્ન્ આર્તાન્ પ્રતિ-ક્ષણમ્

અભ્યાસાત્ પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિઃ કર્મ-સિદ્ધિ-પ્રકાશિની ।
રત્નાદિ-સદ્-અ-સજ્-જ્ઞાનં ન શાસ્ત્રાદ્ એવ જાયતે

12.56અવ્ અભ્યાસાજ્ જાયતે દૃષ્ટિઃ 12.56અવ્ અભ્યાસાત્ કેવલં દૃષ્ટિઃ
દૃષ્ટાપચાર-જઃ કશ્-ચિત્ કશ્-ચિત્ પૂર્વાપરાધ-જઃ ।
તત્-સંકરાદ્ ભવત્ય્ અન્યો વ્યાધિર્ એવં ત્રિ-ધા સ્મૃતઃ

12.57બ્વ્ કશ્-ચિત્ પૂર્વાપચાર-જઃ 12.57દ્વ્ વ્યાધિર્ એવં ત્રિ-ધા મતઃ
યથા-નિદાનં દોષોત્થઃ કર્મ-જો હેતુભિર્ વિના ।
મહારમ્ભો ઽલ્પકે હેતાવ્ આતઙ્કો દોષ-કર્મ-જઃ

વિપક્ષ-શીલનાત્ પૂર્વઃ કર્મ-જઃ કર્મ-સંક્ષયાત્ ।
ગચ્છત્ય્ ઉભય-જન્મા તુ દોષ-કર્મ-ક્ષયાત્ ક્ષયમ્

દ્વિ-ધા સ્વ-પર-તન્ત્ર-ત્વાદ્ વ્યાધયો ઽન્ત્યાઃ પુનર્ દ્વિ-ધા ।
પૂર્વ-જાઃ પૂર્વ-રૂપાખ્યા જાતાઃ પશ્ચાદ્ ઉપદ્રવાઃ

યથા-સ્વ-જન્મોપશયાઃ સ્વ-તન્ત્રાઃ સ્પષ્ટ-લક્ષણાઃ ।
વિપરીતાસ્ તતો ઽન્યે તુ વિદ્યાદ્ એવં મલાન્ અપિ

તાō̃ લક્ષયેદ્ અવહિતો વિકુર્વાણાન્ પ્રતિ-જ્વરમ્ ।
તેષાં પ્રધાન-પ્રશમે પ્રશમો ઽ-શામ્યતસ્ તથા

પશ્ચાચ્ ચિકિત્સેત્ તૂર્ણં વા બલ-વન્તમ્ ઉપદ્રવમ્ ।
વ્યાધિ-ક્લિષ્ટ-શરીરસ્ય પીડા-કર-તરો હિ સઃ

12.63અવ્ પશ્ચાચ્ ચિકિત્સેત્ પૂર્વં વા
વિકાર-નામા-કુશલો ન જિહ્રીયાત્ કદા-ચ-ન ।
ન હિ સર્વ-વિકારાણાં નામતો ઽસ્તિ ધ્રુવા સ્થિતિઃ

સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાન-વિશેષતઃ ।
સ્થાનાન્તરાણિ ચ પ્રાપ્ય વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્

તસ્માદ્ વિકાર-પ્રકૃતીર્ અધિષ્ઠાનાન્તરાણિ ચ ।
બુદ્ધ્વા હેતુ-વિશેષાંશ્ ચ શીઘ્રં કુર્યાદ્ ઉપક્રમમ્

દૂષ્યં દેશં બલં કાલમ્ અનલં પ્રકૃતિં વયઃ ।
સત્-ત્વં સાત્મ્યં તથાહારમ્ અવસ્થાશ્ ચ પૃથગ્-વિધાઃ

સૂક્ષ્મ-સૂક્ષ્માઃ સમીક્ષ્યૈષાં દોષૌષધ-નિરૂપણે ।
યો વર્તતે ચિકિત્સાયાં ન સ સ્ખલતિ જાતુ ચિત્

ગુર્વ્-અલ્પ-વ્યાધિ-સંસ્થાનં સત્-ત્વ-દેહ-બલા-બલાત્ ।
દૃશ્યતે ઽપ્ય્ અન્ય-થા-કારં તસ્મિન્ન્ અવહિતો ભવેત્

ગુરું લઘુમ્ ઇતિ વ્યાધિં કલ્પયંસ્ તુ ભિષગ્-બ્રુવઃ ।
અલ્પ-દોષાકલનયા પથ્યે વિપ્રતિપદ્યતે

12.70બ્વ્ કલયંસ્ તુ ભિષગ્-બ્રુવઃ 12.70બ્વ્ કલ્પયંસ્ તુ ભિષગ્ ધ્રુવમ્
તતો ઽલ્પમ્ અલ્પ-વીર્યં વા ગુરુ-વ્યાધૌ પ્રયોજિતમ્ ।
ઉદીરયેત્-તરાં રોગાન્ સંશોધનમ્ અ-યોગતઃ

શોધનં ત્વ્ અતિ-યોગેન વિપરીતં વિપર્યયે ।
ક્ષિણુયાન્ ન મલાન્ એવ કેવલં વપુર્ અસ્યતિ

12.72દ્વ્ કેવલં વપુર્ અપ્ય્ અતિ
અતો ઽભિયુક્તઃ સતતં સર્વમ્ આલોચ્ય સર્વ-થા ।
તથા યુઞ્જીત ભૈષજ્યમ્ આરોગ્યાય યથા ધ્રુવમ્

12.73દ્વ્ આરોગ્યાય યથા ભવેત્
વક્ષ્યન્તે ઽતઃ પરં દોષા વૃદ્ધિ-ક્ષય-વિભેદતઃ ।
પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગસ્ ત્રિ-ધા તત્ર તુ તાન્ નવ

12.74ચ્વ્ પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગં
ત્રીન્ એવ સમયા વૃદ્ધ્યા ષડ્ એકસ્યાતિશાયને ।
ત્રયો-દશ સમસ્તેષુ ષડ્ દ્વ્ય્-એકાતિશયેન તુ

12.75દ્વ્ ષડ્ દ્વ્ય્-એકાતિશયેન ચ
એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્ય-વિકલ્પનાત્ ।
પઞ્ચ-વિંશતિમ્ ઇત્ય્ એવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ ચ તાવતઃ

12.76ચ્વ્ પઞ્ચ-વિંશતિર્ ઇત્ય્ એવં
એકૈક-વૃદ્ધિ-સમ-તા-ક્ષયૈઃ ષટ્ તે પુનશ્ ચ ષટ્ ।
એક-ક્ષય-દ્વન્દ્વ-વૃદ્ધ્યા સ-વિપર્યયયાપિ તે