Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 11
Sūtrasthāna
doṣa-dhātu-malā mūlaṃ sadā dehasya taṃ calaḥ |
utsāhocchvāsa-niśvāsa-ceṣṭā-vega-pravartanaiḥ
samyag-gatyā ca dhātūnām akṣāṇāṃ pāṭavena ca |
anugṛhṇāty a-vikṛtaḥ pittaṃ pakty-ūṣma-darśanaiḥ
kṣut-tṛḍ-ruci-prabhā-medhā-dhī-śaurya-tanu-mārdavaiḥ |
śleṣmā sthira-tva-snigdha-tva-saṃdhi-bandha-kṣamādibhiḥ
prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇa-pūraṇe |
garbhotpādaś ca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramāt smṛtam
avaṣṭambhaḥ purīṣasya mūtrasya kleda-vāhanam |
svedasya kleda-vidhṛtir vṛddhas tu kurute 'nilaḥ
11.5cv svedasya keśa-vidhṛtir 11.5dv vṛddhaś ca kurute 'nilaḥ
kārśya-kārṣṇyoṣṇa-kāma-tva-kampānāha-śakṛd-grahān |
bala-nidrendriya-bhraṃśa-pralāpa-bhrama-dīna-tāḥ
11.6av kārśya-kārṣṇyoṣṇa-kāmi-tva-
pīta-viṇ-mūtra-netra-tvak-kṣut-tṛḍ-dāhālpa-nidra-tāḥ |
pittaṃ śleṣmāgni-sadana-prasekālasya-gauravam
śvaitya-śaitya-ślathāṅga-tvaṃ śvāsa-kāsāti-nidra-tāḥ |
raso 'pi śleṣma-vad raktaṃ visarpa-plīha-vidradhīn
kuṣṭha-vātāsra-pittāsra-gulmopa-kuśa-kāmalāḥ |
vyaṅgāgni-nāśa-saṃmoha-rakta-tvaṅ-netra-mūtra-tāḥ
11.9cv vyaṅgāgni-sāda-saṃmoha
māṃsaṃ gaṇḍārbuda-granthi-gaṇḍorūdara-vṛddhi-tāḥ |
kaṇṭhādiṣv adhi-māṃsaṃ ca tad-van medas tathā śramam
11.10bv -gaṇḍorūdara-vṛddha-tāḥ
alpe 'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphik-stanodara-lambanam |
asthy adhy-asthy adhi-dantāṃś ca majjā netrāṅga-gauravam
11.13cv mūtraṃ tu vaster nistodaṃ
parvasu sthūla-mūlāni kuryāt kṛcchrāṇy arūṃṣi ca |
ati-strī-kāma-tāṃ vṛddhaṃ śuktaṃ śukrāśmarīm api
kukṣāv ādhmānam āṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt |
mūtraṃ tu vasti-nistodaṃ kṛte 'py a-kṛta-saṃjña-tām
svedo 'ti-sveda-daurgandhya-kaṇḍūr evaṃ ca lakṣayet |
dūṣikādīn api malān bāhulya-guru-tādibhiḥ
liṅgaṃ kṣīṇe 'nile 'ṅgasya sādo 'lpaṃ bhāṣitehitam |
saṃjñā-mohas tathā śleṣma-vṛddhy-uktāmaya-saṃbhavaḥ
pitte mando 'nalaḥ śītaṃ prabhā-hāniḥ kaphe bhramaḥ |
śleṣmāśayānāṃ śūnya-tvaṃ hṛd-dravaḥ ślatha-saṃdhi-tā
11.16dv hṛd-gadaḥ ślatha-saṃdhi-tā
rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdā-sahiṣṇu-tā |
rakte 'mla-śiśira-prīti-sirā-śaithilya-rūkṣa-tāḥ
māṃse 'kṣa-glāni-gaṇḍa-sphik-śuṣka-tā-saṃdhi-vedanāḥ |
medasi svapanaṃ kaṭyāḥ plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅga-tā
asthny asthi-todaḥ śadanaṃ danta-keśa-nakhādiṣu |
asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ bhramas timira-darśanam
11.19av asthny asthi-todaḥ sadanaṃ
śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitam eva vā |
todo 'ty-arthaṃ vṛṣaṇayor meḍhraṃ dhūmāyatīva ca
purīṣe vāyur antrāṇi sa-śabdo veṣṭayann iva |
kukṣau bhramati yāty ūrdhvaṃ hṛt-pārśve pīḍayan bhṛśam
11.21cv kukṣiṃ bhramati yāty ūrdhvaṃ
mūtre 'lpaṃ mūtrayet kṛcchrād vi-varṇaṃ sāsram eva vā |
svede roma-cyutiḥ stabdha-roma-tā sphuṭanaṃ tvacaḥ
malānām ati-sūkṣmāṇāṃ dur-lakṣyaṃ lakṣayet kṣayam |
sva-malāyana-saṃśoṣa-toda-śūnya-tva-lāghavaiḥ
doṣādīnāṃ yathā-svaṃ ca vidyād vṛddhi-kṣayau bhiṣak |
kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ vardhanena ca
vṛddhiṃ malānāṃ saṅgāc ca kṣayaṃ cāti-visargataḥ |
malocita-tvād dehasya kṣayo vṛddhes tu pīḍanaḥ
tatrāsthani sthito vāyuḥ pittaṃ tu sveda-raktayoḥ |
śleṣmā śeṣeṣu tenaiṣām āśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ
yad ekasya tad anyasya vardhana-kṣapaṇauṣadham |
asthi-mārutayor naivaṃ prāyo vṛddhir hi tarpaṇāt
śleṣmaṇānugatā tasmāt saṃkṣayas tad-viparyayāt |
vāyunānugato 'smāc ca vṛddhi-kṣaya-samudbhavān
vikārān sādhayec chīghraṃ kramāl laṅghana-bṛṃhaṇaiḥ |
vāyor anya-tra taj-jāṃs tu tair evotkrama-yojitaiḥ
viśeṣād rakta-vṛddhy-utthān rakta-sruti-virecanaiḥ |
māṃsa-vṛddhi-bhavān rogān śastra-kṣārāgni-karmabhiḥ
sthaulya-kārśyopacāreṇa medo-jān asthi-saṃkṣayāt |
jātān kṣīra-ghṛtais tikta-saṃyutair vastibhis tathā
11.31dv -saṃyuktair vastibhis tathā
majja-śukrodbhavān rogān bhojanaiḥ svādu-tiktakaiḥ |
vṛddhaṃ śukraṃ vyavāyādyair yac cānyac chukra-śoṣikam || 31+1 ||
11.31+1av praty-anīkauṣadhaṃ majja- 11.31+1bv -śukra-vṛddhi-kṣaye hitam
viḍ-vṛddhi-jān atīsāra-kriyayā viṭ-kṣayodbhavān |
meṣāja-madhya-kulmāṣa-yava-māṣa-dvayādibhiḥ
mūtra-vṛddhi-kṣayotthāṃś ca meha-kṛcchra-cikitsayā |
vyāyāmābhyañjana-sveda-madyaiḥ sveda-kṣayodbhavān
11.33av mūtra-vṛddhi-kṣayotthāṃs tu
sva-sthāna-sthasya kāyāgner aṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ |
teṣāṃ sādāti-dīptibhyāṃ dhātu-vṛddhi-kṣayodbhavaḥ
pūrvo dhātuḥ paraṃ kuryād vṛddhaḥ kṣīṇaś ca tad-vidham |
doṣā duṣṭā rasair dhātūn dūṣayanty ubhaye malān
adho dve sapta śirasi khāni sveda-vahāni ca |
malā malāyanāni syur yathā-svaṃ teṣv ato gadāḥ
ojas tu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam |
hṛdaya-stham api vyāpi deha-sthiti-nibandhanam
snigdhaṃ somātmakaṃ śuddham īṣal-lohita-pītakam |
yan-nāśe niyataṃ nāśo yasmiṃs tiṣṭhati tiṣṭhati
niṣpadyante yato bhāvā vividhā deha-saṃśrayāḥ |
ojaḥ kṣīyeta kopa-kṣud-dhyāna-śoka-śramādibhiḥ
bibheti dur-balo 'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ |
duś-chāyo dur-manā rūkṣo bhavet kṣāmaś ca tat-kṣaye
11.40cv vi-cchāyo dur-manā rūkṣo 11.40dv bhavet kṣāmaś ca tat-kṣayāt
jīvanīyauṣadha-kṣīra-rasādyās tatra bheṣajam |
ojo-vṛddhau hi dehasya tuṣṭi-puṣṭi-balodayaḥ
11.41cv ojo-vṛddhau ca dehasya 11.41cv ojo-vṛddhau tu dehasya 11.41dv
tuṣṭi-puṣṭi-balodayāḥ
yad annaṃ dveṣṭi yad api prārthayetā-virodhi tu |
tat tat tyajan samaśnaṃś ca tau tau vṛddhi-kṣayau jayet
11.42cv tat tat tyajan samaśnan vā
kurvate hi ruciṃ doṣā viparīta-samānayoḥ |
vṛddhāḥ kṣīṇāś ca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayanty a-budhās tu na
11.43av kurvanti hi ruciṃ doṣā
yathā-balaṃ yathā-svaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate |
rūpāṇi jahati kṣīṇāḥ samāḥ svaṃ karma kurvate
ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya |
yasmād atas te hita-caryayaiva kṣayād vivṛddher iva rakṣaṇīyāḥ
Original text: Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Data entry R. P. Das R. E. Emmerick · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0