Aṣṭāṅgahṛdayasūtra · Chapter 111

30.40bv vartyāṃ caiteṣu sevyamāneṣu
Uttarasthāna
snigdhā sa-varṇā grathitā nī-rujā mudga-saṃnibhā |
piṭikā kapha-vātābhyāṃ bālānām ajagallikā

31.1av snigdhāḥ sa-varṇā grathitā 31.1cv piṭikāḥ kapha-vātābhyāṃ 31.1dv
nī-rujā mudga-saṃmitā
31.1dv nī-rujā mudga-saṃnibhāḥ
yava-prakhyā yava-prakhyā tābhyāṃ māṃsāśritā ghanā |
a-vaktrā cālajī vṛttā stoka-pūyā ghanonnatā

31.2av yava-prakhyā yavākārā 31.2cv a-vaktrāś cālajī-vṛttāḥ 31.2dv
stoka-pūyā ghanonnatāḥ
granthayaḥ pañca vā ṣaḍ vā kacchapī kacchaponnatāḥ |
karṇasyordhvaṃ samantād vā piṭikā kaṭhinogra-ruk

31.3bv kacchapī kacchaponnatā
śālūkābhā panasikā śophas tv alpa-rujaḥ sthiraḥ |
hanu-saṃdhi-samudbhūtas tābhyāṃ pāṣāṇa-gardabhaḥ

śālmalī-kaṇṭakākārāḥ piṭikāḥ sa-rujo ghanāḥ |
medo-garbhā mukhe yūnāṃ tābhyāṃ ca mukha-dūṣikāḥ

31.5dv tābhyāṃ ca mukha-dūṣakāḥ
te padma-kaṇṭakā jñeyā yaiḥ padmam iva kaṇṭakaiḥ |
cīyate nī-rujaiḥ śvetaiḥ śarīraṃ kapha-vāta-jaiḥ

pittena piṭikā vṛttā pakvodumbara-saṃnibhā |
mahā-dāha-jvara-karī vivṛtā vivṛtānanā

gātreṣv antaś ca vaktrasya dāha-jvara-rujānvitāḥ |
masūra-mātrās tad-varṇās tat-saṃjñāḥ piṭikā ghanāḥ

tataḥ kaṣṭa-tarāḥ sphoṭā visphoṭākhyā mahā-rujāḥ |
yā padma-karṇikākārā piṭikā piṭikācitā

sā viddhā vāta-pittābhyāṃ tābhyām eva ca gardabhī |
maṇḍalā vipulotsannā sa-rāga-piṭikācitā

kakṣeti kakṣāsanneṣu prāyo deśeṣu sānilāt |
pittād bhavanti piṭikāḥ sūkṣmā lājopamā ghanāḥ

31.11dv sūkṣmā jālopamā ghanāḥ
tādṛśī mahatī tv ekā gandha-nāmeti kīrtitā |
gharma-sveda-parīte 'ṅge piṭikāḥ sa-rujo ghanāḥ

rājīkā-varṇa-saṃsthāna-pramāṇā rājikāhvayāḥ |
doṣaiḥ pittolbaṇair mandair visarpati visarpa-vat

śopho '-pākas tanus tāmro jvara-kṛj jāla-gardabhaḥ |
malaiḥ pittolbaṇaiḥ sphoṭā jvariṇo māṃsa-dāraṇāḥ

31.14dv jvariṇo māṃsa-dāruṇāḥ 31.14dv jvariṇo māṃsa-dāriṇaḥ
kakṣā-bhāgeṣu jāyante ye 'gny-ābhāḥ sāgni-rohiṇī |
pañcāhāt sapta-rātrād vā pakṣād vā hanti jīvitam

tri-liṅgā piṭikā vṛttā jatrūrdhvam irivellikā |
vidārī-kanda-kaṭhinā vidārī kakṣa-vaṅkṣaṇe

medo-'nila-kaphair granthiḥ snāyu-māṃsa-sirāśrayaiḥ |
bhinno vasājya-madhv-ābhaṃ sravet tatrolbaṇo 'nilaḥ

māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ upapādayet |
dur-gandhaṃ rudhiraṃ klinnaṃ nānā-varṇaṃ tato malāḥ

31.18cv dur-gandhi rudhiraṃ klinnaṃ
tāṃ srāvayanti nicitāṃ vidyāt tac charkarārbudam |
pāṇi-pāda-tale saṃdhau jatrūrdhvaṃ vopacīyate

31.19av tāṃ srāvayanti nicitā 31.19dv jatrūrdhvaṃ copacīyate
valmīka-vac chanair granthis tad-vad bahv-aṇubhir mukhaiḥ |
rug-dāha-kaṇḍū-kledāḍhyair valmīko 'sau samasta-jaḥ

31.20cv rug-dāha-kaṇḍū-kledāḍhyo
śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
granthiḥ kīla-vad utsanno jāyate kadaraṃ tu tat

vega-saṃdhāraṇād vāyur apāno 'pāna-saṃśrayam |
aṇū-karoti bāhyāntar-mārgam asya tataḥ śakṛt

31.22bv apāno 'pāna-saṃśrayaḥ
kṛcchrān nirgacchati vyādhir ayaṃ ruddha-gudo mataḥ |
kuryāt pittānilaṃ pākaṃ nakha-māṃse sa-rug-jvaram

cipyam a-kṣata-rogaṃ ca vidyād upa-nakhaṃ ca tam |
kṛṣṇo 'bhighātād rūkṣaś ca kharaś ca ku-nakho nakhaḥ

31.24bv vidyād upa-nakhaṃ ca tat
duṣṭa-kardama-saṃsparśāt kaṇḍū-kledānvitāntarāḥ |
aṅgulyo 'lasam ity āhus tilābhāṃs tila-kālakān

kṛṣṇān a-vedanāṃs tvak-sthān māṣāṃs tān eva connatān |
maṣebhyas tūnnata-tarāṃś carma-kīlān sitāsitān

tathā-vidho jatu-maṇiḥ saha-jo lohitas tu saḥ |
kṛṣṇaṃ sitaṃ vā saha-jaṃ maṇḍalaṃ lāñchanaṃ samam

31.27bv sa-rujo lohitas tu saḥ
śoka-krodhādi-kupitād vāta-pittān mukhe tanu |
śyāmalaṃ maṇḍalaṃ vyaṅgaṃ vaktrād anya-tra nīlikā

paruṣaṃ paruṣa-sparśaṃ vyaṅgaṃ śyāvaṃ ca mārutāt |
pittāt tāmrāntam ā-nīlaṃ śvetāntaṃ kaṇḍu-mat kaphāt

31.29cv pittāt tāmraṃ tathā nīlaṃ 31.29dv śvetābhaṃ kaṇḍu-mat kaphāt
raktād raktāntam ā-tāmraṃ sauṣaṃ cimicimāyate |
vāyunodīritaḥ śleṣmā tvacaṃ prāpya viśuṣyati

31.30bv mukhaṃ cimicimāyate
tatas tvag jāyate pāṇduḥ krameṇa ca vi-cetanā |
alpa-kaṇḍūr a-vikledā sā prasuptiḥ prasuptitaḥ

31.31cv alpa-kaṇḍūr apa-kledā
a-samyag-vamanodīrṇa-pitta-śleṣmānna-nigrahaiḥ |
maṇḍalāny ati-kaṇḍūni rāga-vanti bahūni ca

utkoṭhaḥ so 'nubaddhas tu koṭha ity abhidhīyate |
proktāḥ ṣaṭ-triṃśad ity ete kṣudra-rogā vibhāga-śaḥ