અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 111

30.40બ્વ્ વર્ત્યાં ચૈતેષુ સેવ્યમાનેષુ
ઉત્તરસ્થાન
સ્નિગ્ધા સ-વર્ણા ગ્રથિતા ની-રુજા મુદ્ગ-સંનિભા ।
પિટિકા કફ-વાતાભ્યાં બાલાનામ્ અજગલ્લિકા

31.1અવ્ સ્નિગ્ધાઃ સ-વર્ણા ગ્રથિતા 31.1ચ્વ્ પિટિકાઃ કફ-વાતાભ્યાં 31.1દ્વ્
ની-રુજા મુદ્ગ-સંમિતા
31.1દ્વ્ ની-રુજા મુદ્ગ-સંનિભાઃ
યવ-પ્રખ્યા યવ-પ્રખ્યા તાભ્યાં માંસાશ્રિતા ઘના ।
અ-વક્ત્રા ચાલજી વૃત્તા સ્તોક-પૂયા ઘનોન્નતા

31.2અવ્ યવ-પ્રખ્યા યવાકારા 31.2ચ્વ્ અ-વક્ત્રાશ્ ચાલજી-વૃત્તાઃ 31.2દ્વ્
સ્તોક-પૂયા ઘનોન્નતાઃ
ગ્રન્થયઃ પઞ્ચ વા ષડ્ વા કચ્છપી કચ્છપોન્નતાઃ ।
કર્ણસ્યોર્ધ્વં સમન્તાદ્ વા પિટિકા કઠિનોગ્ર-રુક્

31.3બ્વ્ કચ્છપી કચ્છપોન્નતા
શાલૂકાભા પનસિકા શોફસ્ ત્વ્ અલ્પ-રુજઃ સ્થિરઃ ।
હનુ-સંધિ-સમુદ્ભૂતસ્ તાભ્યાં પાષાણ-ગર્દભઃ

શાલ્મલી-કણ્ટકાકારાઃ પિટિકાઃ સ-રુજો ઘનાઃ ।
મેદો-ગર્ભા મુખે યૂનાં તાભ્યાં ચ મુખ-દૂષિકાઃ

31.5દ્વ્ તાભ્યાં ચ મુખ-દૂષકાઃ
તે પદ્મ-કણ્ટકા જ્ઞેયા યૈઃ પદ્મમ્ ઇવ કણ્ટકૈઃ ।
ચીયતે ની-રુજૈઃ શ્વેતૈઃ શરીરં કફ-વાત-જૈઃ

પિત્તેન પિટિકા વૃત્તા પક્વોદુમ્બર-સંનિભા ।
મહા-દાહ-જ્વર-કરી વિવૃતા વિવૃતાનના

ગાત્રેષ્વ્ અન્તશ્ ચ વક્ત્રસ્ય દાહ-જ્વર-રુજાન્વિતાઃ ।
મસૂર-માત્રાસ્ તદ્-વર્ણાસ્ તત્-સંજ્ઞાઃ પિટિકા ઘનાઃ

તતઃ કષ્ટ-તરાઃ સ્ફોટા વિસ્ફોટાખ્યા મહા-રુજાઃ ।
યા પદ્મ-કર્ણિકાકારા પિટિકા પિટિકાચિતા

સા વિદ્ધા વાત-પિત્તાભ્યાં તાભ્યામ્ એવ ચ ગર્દભી ।
મણ્ડલા વિપુલોત્સન્ના સ-રાગ-પિટિકાચિતા

કક્ષેતિ કક્ષાસન્નેષુ પ્રાયો દેશેષુ સાનિલાત્ ।
પિત્તાદ્ ભવન્તિ પિટિકાઃ સૂક્ષ્મા લાજોપમા ઘનાઃ

31.11દ્વ્ સૂક્ષ્મા જાલોપમા ઘનાઃ
તાદૃશી મહતી ત્વ્ એકા ગન્ધ-નામેતિ કીર્તિતા ।
ઘર્મ-સ્વેદ-પરીતે ઽઙ્ગે પિટિકાઃ સ-રુજો ઘનાઃ

રાજીકા-વર્ણ-સંસ્થાન-પ્રમાણા રાજિકાહ્વયાઃ ।
દોષૈઃ પિત્તોલ્બણૈર્ મન્દૈર્ વિસર્પતિ વિસર્પ-વત્

શોફો ઽ-પાકસ્ તનુસ્ તામ્રો જ્વર-કૃજ્ જાલ-ગર્દભઃ ।
મલૈઃ પિત્તોલ્બણૈઃ સ્ફોટા જ્વરિણો માંસ-દારણાઃ

31.14દ્વ્ જ્વરિણો માંસ-દારુણાઃ 31.14દ્વ્ જ્વરિણો માંસ-દારિણઃ
કક્ષા-ભાગેષુ જાયન્તે યે ઽગ્ન્ય્-આભાઃ સાગ્નિ-રોહિણી ।
પઞ્ચાહાત્ સપ્ત-રાત્રાદ્ વા પક્ષાદ્ વા હન્તિ જીવિતમ્

ત્રિ-લિઙ્ગા પિટિકા વૃત્તા જત્રૂર્ધ્વમ્ ઇરિવેલ્લિકા ।
વિદારી-કન્દ-કઠિના વિદારી કક્ષ-વઙ્ક્ષણે

મેદો-ઽનિલ-કફૈર્ ગ્રન્થિઃ સ્નાયુ-માંસ-સિરાશ્રયૈઃ ।
ભિન્નો વસાજ્ય-મધ્વ્-આભં સ્રવેત્ તત્રોલ્બણો ઽનિલઃ

માંસં વિશોષ્ય ગ્રથિતાં શર્કરાં ઉપપાદયેત્ ।
દુર્-ગન્ધં રુધિરં ક્લિન્નં નાના-વર્ણં તતો મલાઃ

31.18ચ્વ્ દુર્-ગન્ધિ રુધિરં ક્લિન્નં
તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતાં વિદ્યાત્ તચ્ છર્કરાર્બુદમ્ ।
પાણિ-પાદ-તલે સંધૌ જત્રૂર્ધ્વં વોપચીયતે

31.19અવ્ તાં સ્રાવયન્તિ નિચિતા 31.19દ્વ્ જત્રૂર્ધ્વં ચોપચીયતે
વલ્મીક-વચ્ છનૈર્ ગ્રન્થિસ્ તદ્-વદ્ બહ્વ્-અણુભિર્ મુખૈઃ ।
રુગ્-દાહ-કણ્ડૂ-ક્લેદાઢ્યૈર્ વલ્મીકો ઽસૌ સમસ્ત-જઃ

31.20ચ્વ્ રુગ્-દાહ-કણ્ડૂ-ક્લેદાઢ્યો
શર્કરોન્મથિતે પાદે ક્ષતે વા કણ્ટકાદિભિઃ ।
ગ્રન્થિઃ કીલ-વદ્ ઉત્સન્નો જાયતે કદરં તુ તત્

વેગ-સંધારણાદ્ વાયુર્ અપાનો ઽપાન-સંશ્રયમ્ ।
અણૂ-કરોતિ બાહ્યાન્તર્-માર્ગમ્ અસ્ય તતઃ શકૃત્

31.22બ્વ્ અપાનો ઽપાન-સંશ્રયઃ
કૃચ્છ્રાન્ નિર્ગચ્છતિ વ્યાધિર્ અયં રુદ્ધ-ગુદો મતઃ ।
કુર્યાત્ પિત્તાનિલં પાકં નખ-માંસે સ-રુગ્-જ્વરમ્

ચિપ્યમ્ અ-ક્ષત-રોગં ચ વિદ્યાદ્ ઉપ-નખં ચ તમ્ ।
કૃષ્ણો ઽભિઘાતાદ્ રૂક્ષશ્ ચ ખરશ્ ચ કુ-નખો નખઃ

31.24બ્વ્ વિદ્યાદ્ ઉપ-નખં ચ તત્
દુષ્ટ-કર્દમ-સંસ્પર્શાત્ કણ્ડૂ-ક્લેદાન્વિતાન્તરાઃ ।
અઙ્ગુલ્યો ઽલસમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તિલાભાંસ્ તિલ-કાલકાન્

કૃષ્ણાન્ અ-વેદનાંસ્ ત્વક્-સ્થાન્ માષાંસ્ તાન્ એવ ચોન્નતાન્ ।
મષેભ્યસ્ તૂન્નત-તરાંશ્ ચર્મ-કીલાન્ સિતાસિતાન્

તથા-વિધો જતુ-મણિઃ સહ-જો લોહિતસ્ તુ સઃ ।
કૃષ્ણં સિતં વા સહ-જં મણ્ડલં લાઞ્છનં સમમ્

31.27બ્વ્ સ-રુજો લોહિતસ્ તુ સઃ
શોક-ક્રોધાદિ-કુપિતાદ્ વાત-પિત્તાન્ મુખે તનુ ।
શ્યામલં મણ્ડલં વ્યઙ્ગં વક્ત્રાદ્ અન્ય-ત્ર નીલિકા

પરુષં પરુષ-સ્પર્શં વ્યઙ્ગં શ્યાવં ચ મારુતાત્ ।
પિત્તાત્ તામ્રાન્તમ્ આ-નીલં શ્વેતાન્તં કણ્ડુ-મત્ કફાત્

31.29ચ્વ્ પિત્તાત્ તામ્રં તથા નીલં 31.29દ્વ્ શ્વેતાભં કણ્ડુ-મત્ કફાત્
રક્તાદ્ રક્તાન્તમ્ આ-તામ્રં સૌષં ચિમિચિમાયતે ।
વાયુનોદીરિતઃ શ્લેષ્મા ત્વચં પ્રાપ્ય વિશુષ્યતિ

31.30બ્વ્ મુખં ચિમિચિમાયતે
તતસ્ ત્વગ્ જાયતે પાણ્દુઃ ક્રમેણ ચ વિ-ચેતના ।
અલ્પ-કણ્ડૂર્ અ-વિક્લેદા સા પ્રસુપ્તિઃ પ્રસુપ્તિતઃ

31.31ચ્વ્ અલ્પ-કણ્ડૂર્ અપ-ક્લેદા
અ-સમ્યગ્-વમનોદીર્ણ-પિત્ત-શ્લેષ્માન્ન-નિગ્રહૈઃ ।
મણ્ડલાન્ય્ અતિ-કણ્ડૂનિ રાગ-વન્તિ બહૂનિ ચ

ઉત્કોઠઃ સો ઽનુબદ્ધસ્ તુ કોઠ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
પ્રોક્તાઃ ષટ્-ત્રિંશદ્ ઇત્ય્ એતે ક્ષુદ્ર-રોગા વિભાગ-શઃ