અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 11

સૂત્રસ્થાન
દોષ-ધાતુ-મલા મૂલં સદા દેહસ્ય તં ચલઃ ।
ઉત્સાહોચ્છ્વાસ-નિશ્વાસ-ચેષ્ટા-વેગ-પ્રવર્તનૈઃ

સમ્યગ્-ગત્યા ચ ધાતૂનામ્ અક્ષાણાં પાટવેન ચ ।
અનુગૃહ્ણાત્ય્ અ-વિકૃતઃ પિત્તં પક્ત્ય્-ઊષ્મ-દર્શનૈઃ

ક્ષુત્-તૃડ્-રુચિ-પ્રભા-મેધા-ધી-શૌર્ય-તનુ-માર્દવૈઃ ।
શ્લેષ્મા સ્થિર-ત્વ-સ્નિગ્ધ-ત્વ-સંધિ-બન્ધ-ક્ષમાદિભિઃ

પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણ-પૂરણે ।
ગર્ભોત્પાદશ્ ચ ધાતૂનાં શ્રેષ્ઠં કર્મ ક્રમાત્ સ્મૃતમ્

અવષ્ટમ્ભઃ પુરીષસ્ય મૂત્રસ્ય ક્લેદ-વાહનમ્ ।
સ્વેદસ્ય ક્લેદ-વિધૃતિર્ વૃદ્ધસ્ તુ કુરુતે ઽનિલઃ

11.5ચ્વ્ સ્વેદસ્ય કેશ-વિધૃતિર્ 11.5દ્વ્ વૃદ્ધશ્ ચ કુરુતે ઽનિલઃ
કાર્શ્ય-કાર્ષ્ણ્યોષ્ણ-કામ-ત્વ-કમ્પાનાહ-શકૃદ્-ગ્રહાન્ ।
બલ-નિદ્રેન્દ્રિય-ભ્રંશ-પ્રલાપ-ભ્રમ-દીન-તાઃ

11.6અવ્ કાર્શ્ય-કાર્ષ્ણ્યોષ્ણ-કામિ-ત્વ-
પીત-વિણ્-મૂત્ર-નેત્ર-ત્વક્-ક્ષુત્-તૃડ્-દાહાલ્પ-નિદ્ર-તાઃ ।
પિત્તં શ્લેષ્માગ્નિ-સદન-પ્રસેકાલસ્ય-ગૌરવમ્

શ્વૈત્ય-શૈત્ય-શ્લથાઙ્ગ-ત્વં શ્વાસ-કાસાતિ-નિદ્ર-તાઃ ।
રસો ઽપિ શ્લેષ્મ-વદ્ રક્તં વિસર્પ-પ્લીહ-વિદ્રધીન્

કુષ્ઠ-વાતાસ્ર-પિત્તાસ્ર-ગુલ્મોપ-કુશ-કામલાઃ ।
વ્યઙ્ગાગ્નિ-નાશ-સંમોહ-રક્ત-ત્વઙ્-નેત્ર-મૂત્ર-તાઃ

11.9ચ્વ્ વ્યઙ્ગાગ્નિ-સાદ-સંમોહ
માંસં ગણ્ડાર્બુદ-ગ્રન્થિ-ગણ્ડોરૂદર-વૃદ્ધિ-તાઃ ।
કણ્ઠાદિષ્વ્ અધિ-માંસં ચ તદ્-વન્ મેદસ્ તથા શ્રમમ્

11.10બ્વ્ -ગણ્ડોરૂદર-વૃદ્ધ-તાઃ
અલ્પે ઽપિ ચેષ્ટિતે શ્વાસં સ્ફિક્-સ્તનોદર-લમ્બનમ્ ।
અસ્થ્ય્ અધ્ય્-અસ્થ્ય્ અધિ-દન્તાંશ્ ચ મજ્જા નેત્રાઙ્ગ-ગૌરવમ્

11.13ચ્વ્ મૂત્રં તુ વસ્તેર્ નિસ્તોદં
પર્વસુ સ્થૂલ-મૂલાનિ કુર્યાત્ કૃચ્છ્રાણ્ય્ અરૂંષિ ચ ।
અતિ-સ્ત્રી-કામ-તાં વૃદ્ધં શુક્તં શુક્રાશ્મરીમ્ અપિ

કુક્ષાવ્ આધ્માનમ્ આટોપં ગૌરવં વેદનાં શકૃત્ ।
મૂત્રં તુ વસ્તિ-નિસ્તોદં કૃતે ઽપ્ય્ અ-કૃત-સંજ્ઞ-તામ્

સ્વેદો ઽતિ-સ્વેદ-દૌર્ગન્ધ્ય-કણ્ડૂર્ એવં ચ લક્ષયેત્ ।
દૂષિકાદીન્ અપિ મલાન્ બાહુલ્ય-ગુરુ-તાદિભિઃ

લિઙ્ગં ક્ષીણે ઽનિલે ઽઙ્ગસ્ય સાદો ઽલ્પં ભાષિતેહિતમ્ ।
સંજ્ઞા-મોહસ્ તથા શ્લેષ્મ-વૃદ્ધ્ય્-ઉક્તામય-સંભવઃ

પિત્તે મન્દો ઽનલઃ શીતં પ્રભા-હાનિઃ કફે ભ્રમઃ ।
શ્લેષ્માશયાનાં શૂન્ય-ત્વં હૃદ્-દ્રવઃ શ્લથ-સંધિ-તા

11.16દ્વ્ હૃદ્-ગદઃ શ્લથ-સંધિ-તા
રસે રૌક્ષ્યં શ્રમઃ શોષો ગ્લાનિઃ શબ્દા-સહિષ્ણુ-તા ।
રક્તે ઽમ્લ-શિશિર-પ્રીતિ-સિરા-શૈથિલ્ય-રૂક્ષ-તાઃ

માંસે ઽક્ષ-ગ્લાનિ-ગણ્ડ-સ્ફિક્-શુષ્ક-તા-સંધિ-વેદનાઃ ।
મેદસિ સ્વપનં કટ્યાઃ પ્લીહ્નો વૃદ્ધિઃ કૃશાઙ્ગ-તા

અસ્થ્ન્ય્ અસ્થિ-તોદઃ શદનં દન્ત-કેશ-નખાદિષુ ।
અસ્થ્નાં મજ્જનિ સૌષિર્યં ભ્રમસ્ તિમિર-દર્શનમ્

11.19અવ્ અસ્થ્ન્ય્ અસ્થિ-તોદઃ સદનં
શુક્રે ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત શુક્રં શોણિતમ્ એવ વા ।
તોદો ઽત્ય્-અર્થં વૃષણયોર્ મેઢ્રં ધૂમાયતીવ ચ

પુરીષે વાયુર્ અન્ત્રાણિ સ-શબ્દો વેષ્ટયન્ન્ ઇવ ।
કુક્ષૌ ભ્રમતિ યાત્ય્ ઊર્ધ્વં હૃત્-પાર્શ્વે પીડયન્ ભૃશમ્

11.21ચ્વ્ કુક્ષિં ભ્રમતિ યાત્ય્ ઊર્ધ્વં
મૂત્રે ઽલ્પં મૂત્રયેત્ કૃચ્છ્રાદ્ વિ-વર્ણં સાસ્રમ્ એવ વા ।
સ્વેદે રોમ-ચ્યુતિઃ સ્તબ્ધ-રોમ-તા સ્ફુટનં ત્વચઃ

મલાનામ્ અતિ-સૂક્ષ્માણાં દુર્-લક્ષ્યં લક્ષયેત્ ક્ષયમ્ ।
સ્વ-મલાયન-સંશોષ-તોદ-શૂન્ય-ત્વ-લાઘવૈઃ

દોષાદીનાં યથા-સ્વં ચ વિદ્યાદ્ વૃદ્ધિ-ક્ષયૌ ભિષક્ ।
ક્ષયેણ વિપરીતાનાં ગુણાનાં વર્ધનેન ચ

વૃદ્ધિં મલાનાં સઙ્ગાચ્ ચ ક્ષયં ચાતિ-વિસર્ગતઃ ।
મલોચિત-ત્વાદ્ દેહસ્ય ક્ષયો વૃદ્ધેસ્ તુ પીડનઃ

તત્રાસ્થનિ સ્થિતો વાયુઃ પિત્તં તુ સ્વેદ-રક્તયોઃ ।
શ્લેષ્મા શેષેષુ તેનૈષામ્ આશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ

યદ્ એકસ્ય તદ્ અન્યસ્ય વર્ધન-ક્ષપણૌષધમ્ ।
અસ્થિ-મારુતયોર્ નૈવં પ્રાયો વૃદ્ધિર્ હિ તર્પણાત્

શ્લેષ્મણાનુગતા તસ્માત્ સંક્ષયસ્ તદ્-વિપર્યયાત્ ।
વાયુનાનુગતો ઽસ્માચ્ ચ વૃદ્ધિ-ક્ષય-સમુદ્ભવાન્

વિકારાન્ સાધયેચ્ છીઘ્રં ક્રમાલ્ લઙ્ઘન-બૃંહણૈઃ ।
વાયોર્ અન્ય-ત્ર તજ્-જાંસ્ તુ તૈર્ એવોત્ક્રમ-યોજિતૈઃ

વિશેષાદ્ રક્ત-વૃદ્ધ્ય્-ઉત્થાન્ રક્ત-સ્રુતિ-વિરેચનૈઃ ।
માંસ-વૃદ્ધિ-ભવાન્ રોગાન્ શસ્ત્ર-ક્ષારાગ્નિ-કર્મભિઃ

સ્થૌલ્ય-કાર્શ્યોપચારેણ મેદો-જાન્ અસ્થિ-સંક્ષયાત્ ।
જાતાન્ ક્ષીર-ઘૃતૈસ્ તિક્ત-સંયુતૈર્ વસ્તિભિસ્ તથા

11.31દ્વ્ -સંયુક્તૈર્ વસ્તિભિસ્ તથા
મજ્જ-શુક્રોદ્ભવાન્ રોગાન્ ભોજનૈઃ સ્વાદુ-તિક્તકૈઃ ।
વૃદ્ધં શુક્રં વ્યવાયાદ્યૈર્ યચ્ ચાન્યચ્ છુક્ર-શોષિકમ્ ॥ 31+1 ॥
11.31+1અવ્ પ્રત્ય્-અનીકૌષધં મજ્જ- 11.31+1બ્વ્ -શુક્ર-વૃદ્ધિ-ક્ષયે હિતમ્
વિડ્-વૃદ્ધિ-જાન્ અતીસાર-ક્રિયયા વિટ્-ક્ષયોદ્ભવાન્ ।
મેષાજ-મધ્ય-કુલ્માષ-યવ-માષ-દ્વયાદિભિઃ

મૂત્ર-વૃદ્ધિ-ક્ષયોત્થાંશ્ ચ મેહ-કૃચ્છ્ર-ચિકિત્સયા ।
વ્યાયામાભ્યઞ્જન-સ્વેદ-મદ્યૈઃ સ્વેદ-ક્ષયોદ્ભવાન્

11.33અવ્ મૂત્ર-વૃદ્ધિ-ક્ષયોત્થાંસ્ તુ
સ્વ-સ્થાન-સ્થસ્ય કાયાગ્નેર્ અંશા ધાતુષુ સંશ્રિતાઃ ।
તેષાં સાદાતિ-દીપ્તિભ્યાં ધાતુ-વૃદ્ધિ-ક્ષયોદ્ભવઃ

પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્ વૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ ચ તદ્-વિધમ્ ।
દોષા દુષ્ટા રસૈર્ ધાતૂન્ દૂષયન્ત્ય્ ઉભયે મલાન્

અધો દ્વે સપ્ત શિરસિ ખાનિ સ્વેદ-વહાનિ ચ ।
મલા મલાયનાનિ સ્યુર્ યથા-સ્વં તેષ્વ્ અતો ગદાઃ

ઓજસ્ તુ તેજો ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં પરં સ્મૃતમ્ ।
હૃદય-સ્થમ્ અપિ વ્યાપિ દેહ-સ્થિતિ-નિબન્ધનમ્

સ્નિગ્ધં સોમાત્મકં શુદ્ધમ્ ઈષલ્-લોહિત-પીતકમ્ ।
યન્-નાશે નિયતં નાશો યસ્મિંસ્ તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ

નિષ્પદ્યન્તે યતો ભાવા વિવિધા દેહ-સંશ્રયાઃ ।
ઓજઃ ક્ષીયેત કોપ-ક્ષુદ્-ધ્યાન-શોક-શ્રમાદિભિઃ

બિભેતિ દુર્-બલો ઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ ।
દુશ્-છાયો દુર્-મના રૂક્ષો ભવેત્ ક્ષામશ્ ચ તત્-ક્ષયે

11.40ચ્વ્ વિ-ચ્છાયો દુર્-મના રૂક્ષો 11.40દ્વ્ ભવેત્ ક્ષામશ્ ચ તત્-ક્ષયાત્
જીવનીયૌષધ-ક્ષીર-રસાદ્યાસ્ તત્ર ભેષજમ્ ।
ઓજો-વૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિ-પુષ્ટિ-બલોદયઃ

11.41ચ્વ્ ઓજો-વૃદ્ધૌ ચ દેહસ્ય 11.41ચ્વ્ ઓજો-વૃદ્ધૌ તુ દેહસ્ય 11.41દ્વ્
તુષ્ટિ-પુષ્ટિ-બલોદયાઃ
યદ્ અન્નં દ્વેષ્ટિ યદ્ અપિ પ્રાર્થયેતા-વિરોધિ તુ ।
તત્ તત્ ત્યજન્ સમશ્નંશ્ ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિ-ક્ષયૌ જયેત્

11.42ચ્વ્ તત્ તત્ ત્યજન્ સમશ્નન્ વા
કુર્વતે હિ રુચિં દોષા વિપરીત-સમાનયોઃ ।
વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્ય્ અ-બુધાસ્ તુ ન

11.43અવ્ કુર્વન્તિ હિ રુચિં દોષા
યથા-બલં યથા-સ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે ।
રૂપાણિ જહતિ ક્ષીણાઃ સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે

ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃદ્ધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય ।
યસ્માદ્ અતસ્ તે હિત-ચર્યયૈવ ક્ષયાદ્ વિવૃદ્ધેર્ ઇવ રક્ષણીયાઃ