અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 103

ઉત્તરસ્થાન
ધૂમાતપ-તુષારામ્બુ-ક્રીડાતિ-સ્વપ્ન-જાગરૈઃ ।
ઉત્સ્વેદાધિ-પુરો-વાત-બાષ્પ-નિગ્રહ-રોદનૈઃ

23.1ચ્વ્ ઉન્માદાધિ-પુરો-વાત-
અત્ય્-અમ્બુ-મદ્ય-પાનેન કૃમિભિર્ વેગ-ધારણૈઃ ।
ઉપધાન-મૃજાભ્યઙ્ગ-દ્વેષાધઃ-પ્રતતેક્ષણૈઃ

અ-સાત્મ્ય-ગન્ધ-દુષ્ટામ-ભાષ્યાદ્યૈશ્ ચ શિરો-ગતાઃ ।
જનયન્ત્ય્ આમયાન્ દોષાસ્ તત્ર મારુત-કોપતઃ

23.3અવ્ અ-સાત્મ્ય-ગન્ધ-દુષ્ટામ્બુ-
નિસ્તુદ્યેતે ભૃશં શઙ્ખૌ ઘાટા સંભિદ્યતે તથા ।
ભ્રુવોર્ મધ્યં લલાટં ચ પતતીવાતિ-વેદનમ્

23.4ચ્વ્ ભ્રુવોર્ મધ્યે લલાટં ચ
બાધ્યેતે સ્વનતઃ શ્રોત્રે નિષ્કૃષ્યેતે ઇવાક્ષિણી ।
ઘૂર્ણતીવ શિરઃ સર્વં સંધિભ્ય ઇવ મુચ્યતે

સ્ફુરત્ય્ અતિ સિરા-જાલં કન્ધરા-હનુ-સંગ્રહઃ ।
પ્રકાશા-સહ-તા ઘ્રાણ-સ્રાવો ઽ-કસ્માદ્ વ્યથા-શમૌ

માર્દવં મર્દન-સ્નેહ-સ્વેદ-બન્ધૈશ્ ચ જાયતે ।
શિરસ્-તાપો ઽયમ્ અર્ધે તુ મૂર્ધ્નઃ સો ઽર્ધાવભેદકઃ

પક્ષાત્ કુપ્યતિ માસાદ્ વા સ્વયમ્ એવ ચ શામ્યતિ ।
અતિ-વૃદ્ધસ્ તુ નયનં શ્રવણં વા વિનાશયેત્

શિરો-ઽભિતાપે પિત્તોત્થે શિરો-ધૂમાયનં જ્વરઃ ।
સ્વેદો ઽક્ષિ-દહનં મૂર્છા નિશિ શીતૈશ્ ચ માર્દવમ્

અ-રુચિઃ કફ-જે મૂર્ધ્નો ગુરુ-સ્તિમિત-શીત-તા ।
સિરા-નિષ્પન્દ-તાલસ્યં રુઙ્ મન્દાહ્ન્ય્ અધિકા નિશિ

તન્દ્રા શૂનાક્ષિ-કૂટ-ત્વં કર્ણ-કણ્ડૂયનં વમિઃ ।
રક્તાત્ પિત્તાધિક-રુજઃ સર્વૈઃ સ્યાત્ સર્વ-લક્ષણઃ

સંકીર્ણૈર્ ભોજનૈર્ મૂર્ધ્નિ ક્લેદિતે રુધિરામિષે ।
કોપિતે સંનિપાતે ચ જાયન્તે મૂર્ધ્નિ જન્તવઃ

શિરસસ્ તે પિબન્તો ઽસ્રં ઘોરાઃ કુર્વન્તિ વેદનાઃ ।
ચિત્ત-વિભ્રંશ-જનનીર્ જ્વરઃ કાસો બલ-ક્ષયઃ

રૌક્ષ્ય-શોફ-વ્યધ-ચ્છેદ-દાહ-સ્ફુરણ-પૂતિ-તાઃ ।
કપાલે તાલુ-શિરસોઃ કણ્ડૂઃ શોષઃ પ્રમીલકઃ

23.14અવ્ રૌક્ષ્ય-શોફે વ્યધ-ચ્છેદ- 23.14બ્વ્ -દાહ-સ્ફુટન-પૂતિ-તાઃ
23.14દ્વ્ કણ્ડૂઃ શોફઃ પ્રમીલકઃ 23.14દ્વ્ કણ્ડૂઃ શોફો ઽ-પ્રમીલકઃ
તામ્રાચ્છ-સિઙ્ઘાણક-તા કર્ણ-નાદશ્ ચ જન્તુ-જે ।
વાતોલ્બણાઃ શિરઃ-કમ્પં તત્-સંજ્ઞં કુર્વતે મલાઃ

પિત્ત-પ્રધાનૈર્ વાતાદ્યૈઃ શઙ્ખે શોફઃ સ-શોણિતૈઃ ।
તીવ્ર-દાહ-રુજા-રાગ-પ્રલાપ-જ્વર-તૃડ્-ભ્રમાઃ

તિક્તાસ્યઃ પીત-વદનઃ ક્ષિપ્ર-કારી સ શઙ્ખકઃ ।
ત્રિ-રાત્રાજ્ જીવિતં હન્તિ સિધ્યત્ય્ અપ્ય્ આશુ સાધિતઃ

23.17દ્વ્ સિધ્યત્ય્ આશુ સુ-સાધિતઃ
પિત્તાનુબદ્ધઃ શઙ્ખાક્ષિ-ભ્રૂ-લલાટેષુ મારુતઃ ।
રુજં સ-સ્પન્દનાં કુર્યાદ્ અનુ-સૂર્યોદયોદયામ્

23.18અવ્ પિત્તાનુબન્ધઃ શઙ્ખાક્ષિ-
આ-મધ્યાહ્નં વિવર્ધિષ્ણુઃ ક્ષુદ્-વતઃ સા વિશેષતઃ ।
અ-વ્યવસ્થિત-શીતોષ્ણ-સુખા શામ્યત્ય્ અતઃ પરમ્

સૂર્યાવર્તઃ સ ઇત્ય્ ઉક્તા દશ રોગાઃ શિરો-ગતાઃ ।
શિરસ્ય્ એવ ચ વક્ષ્યન્તે કપાલે વ્યાધયો નવ

કપાલે પવને દુષ્ટે ગર્ભ-સ્થસ્યાપિ જાયતે ।
સ-વર્ણો ની-રુજઃ શોફસ્ તં વિદ્યાદ્ ઉપ-શીર્ષકમ્

યથા-દોષોદયં બ્રૂયાત્ પિટિકાર્બુદ-વિદ્રધીન્ ।
કપાલે ક્લેદ-બહુલાઃ પિત્તાસૃક્-શ્લેષ્મ-જન્તુભિઃ

કઙ્ગુ-સિદ્ધાર્થક-નિભાઃ પિટિકાઃ સ્યુર્ અરૂંષિકાઃ ।
કણ્ડૂ-કેશ-ચ્યુતિ-સ્વાપ-રૌક્ષ્ય-કૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ

23.23દ્વ્ -રૂક્ષ-કૃત્ સ્ફુટનં ત્વચઃ
સુ-સૂક્ષ્મં કફ-વાતાભ્યાં વિદ્યાદ્ દારુણકં તુ તત્ ।
રોમ-કૂપાનુગં પિત્તં વાતેન સહ મૂર્છિતમ્

23.24બ્વ્ વિદ્યાદ્ દારુણકં ચ તત્
પ્રચ્યાવયતિ રોમાણિ તતઃ શ્લેષ્મા સ-શોણિતઃ ।
રોમ-કૂપાન્ રુણદ્ધ્ય્ અસ્ય તેનાન્યેષામ્ અ-સંભવઃ

તદ્ ઇન્દ્ર-લુપ્તં રુજ્યાં ચ પ્રાહુશ્ ચાચેતિ ચાપરે ।
ખલતેર્ અપિ જન્મૈવં શાતનં તત્ર તુ ક્રમાત્

23.26અવ્ તદ્ ઇન્દ્ર-લુપ્તં તજ્જાં ચ 23.26અવ્ તદ્ ઇન્દ્ર-લુપ્તં તઝ્ઝાં ચ 23.26અવ્
તદ્ ઇન્દ્ર-લુપ્તં તહ્નાશ્ ચ
23.26અવ્ તદ્ ઇન્દ્ર-લુપ્તં રૂઢ્યાં ચ 23.26દ્વ્ શતનં તત્ર તુ ક્રમાત્ 23.26દ્વ્
શદનં તત્ર તુ ક્રમાત્
23.26દ્વ્ સદનં તત્ર તુ ક્રમાત્
સા વાતાદ્ અગ્નિ-દગ્ધાભા પિત્તાત્ સ્વિન્ન-સિરાવૃતા ।
કફાદ્ ઘન-ત્વગ્ વર્ણાંશ્ ચ યથા-સ્વં નિર્દિશેત્ ત્વચિ

23.27બ્વ્ પિત્તાત્ સ્નિગ્ધ-સિરાવૃતા 23.27બ્વ્ પિત્તાત્ સ્નિગ્ધા સિરાવૃતા 23.27બ્વ્ પિત્તાત્
પીત-સિરાવૃતા
દોષૈઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વૈર્ અ-સાધ્યા સા નખ-પ્રભા ।
દગ્ધાગ્નિનેવ ની-રોમા સ-દાહા યા ચ જાયતે

23.28દ્વ્ સ-દાહોષા ચ જાયતે
શોક-શ્રમ-ક્રોધ-કૃતઃ શરીરોષ્મા શિરો-ગતઃ ।
કેશાન્ સ-દોષઃ પચતિ પલિતં સંભવત્ય્ અતઃ

તદ્ વાતાત્ સ્ફુટિતં શ્યાવં ખરં રૂક્ષં જલ-પ્રભમ્ ।
પિત્તાત્ સ-દાહં પીતાભં કફાત્ સ્નિગ્ધં વિવૃદ્ધિ-મત્

સ્થૂલં સુ-શુક્લં સર્વૈસ્ તુ વિદ્યાદ્ વ્યામિશ્ર-લક્ષણમ્ ।
શિરો-રુજોદ્ભવં ચાન્યદ્ વિ-વર્ણં સ્પર્શના-સહમ્

23.31અવ્ સ્થૂલં સ-શુક્લં સર્વૈસ્ તુ
અ-સાધ્યા સંનિપાતેન ખલતિઃ પલિતાનિ ચ ।
શરીર-પરિણામોત્થાન્ય્ અપેક્ષન્તે રસાયનમ્