અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 101

20.25અવ્ કલ્કિતૈર્ ઘૃત-મધ્વ્-આક્તાં
ઉત્તરસ્થાન
માત્સ્ય-માહિષ-વારાહ-પિશિતામક-મૂલકમ્ ।
માષ-સૂપ-દધિ-ક્ષીર-શુક્તેક્ષુ-રસ-ફાણિતમ્

21.1અવ્ મત્સ્ય-માહિષ-વારાહ-
અવાક્-શય્યાં ચ ભજતો દ્વિષતો દન્ત-ધાવનમ્ ।
ધૂમ-ચ્છર્દન-ગણ્ડૂષાન્ ઉચિતં ચ સિરા-વ્યધમ્

ક્રુદ્ધાઃ શ્લેષ્મોલ્બણા દોષાઃ કુર્વન્ત્ય્ અન્તર્ મુખં ગદાન્ ।
તત્ર ખણ્ડૌષ્ઠ ઇત્ય્ ઉક્તો વાતેનૌષ્ઠો દ્વિ-ધા કૃતઃ

21.3બ્વ્ કુર્વન્ત્ય્ અન્તર્-મુખે ગદાન્
ઓષ્ઠ-કોપે તુ પવનાત્ સ્તબ્ધાવ્ ઓષ્ઠૌ મહા-રુજૌ ।
દાલ્યેતે પરિપાટ્યેતે પરુષાસિત-કર્કશૌ

પિત્તાત્ તીક્ષ્ણ-સહૌ પીતૌ સર્ષપાકૃતિભિશ્ ચિતૌ ।
પિટિકાભિર્ બહુ-ક્લેદાવ્ આશુ-પાકૌ કફાત્ પુનઃ

21.5ચ્વ્ પિટિકાભિર્ મહા-ક્લેદાવ્
શીતા-સહૌ ગુરૂ શૂનૌ સ-વર્ણ-પિટિકાચિતૌ ।
સંનિપાતાદ્ અનેકાભૌ દુર્-ગન્ધાસ્રાવ-પિચ્છિલૌ

21.6દ્વ્ દુર્-ગન્ધ-સ્રાવ-પિચ્છિલૌ 21.6દ્વ્ દુર્-ગન્ધાવ્ અતિ-પિચ્છિલૌ
અ-કસ્માન્ મ્લાન-સંશૂન-રુજૌ વિષમ-પાકિનૌ ।
રક્તોપસૃષ્ટૌ રુધિરં સ્રવતઃ શોણિત-પ્રભૌ

ખર્જૂર-સદૃશં ચાત્ર ક્ષીણે રક્તે ઽર્બુદં ભવેત્ ।
માંસ-પિણ્ડોપમૌ માંસાત્ સ્યાતાં મૂર્છત્-કૃમી ક્રમાત્

તૈલાભ-શ્વયથુ-ક્લેદૌ સ-કણ્ડ્વૌ મેદસા મૃદૂ ।
ક્ષત-જાવ્ અવદીર્યેતે પાટ્યેતે ચા-સકૃત્ પુનઃ

21.9બ્વ્ સ-કણ્ડૂ મેદસા મૃદૂ 21.9દ્વ્ પાટ્યેતે વા-સકૃત્ પુનઃ
ગ્રથિતૌ ચ પુનઃ સ્યાતાં કણ્ડૂલૌ દશન-ચ્છદૌ ।
જલ-બુદ્બુદ-વદ્ વાત-કફાદ્ ઓષ્ઠે જલાર્બુદમ્

ગણ્ડાલજી સ્થિરઃ શોફો ગણ્ડે દાહ-જ્વરાન્વિતઃ ।
વાતાદ્ ઉષ્ણ-સહા દન્તાઃ શીત-સ્પર્શે ઽધિક-વ્યથાઃ

દાલ્યન્ત ઇવ શૂલેન શીતાખ્યો દાલનશ્ ચ સઃ ।
દન્ત-હર્ષે પ્રવાતામ્લ-શીત-ભક્ષા-ક્ષમા દ્વિ-જાઃ

21.12દ્વ્ -શીત-ભક્ષ્યા-સહા દ્વિ-જાઃ
ભવન્ત્ય્ અમ્લાશનેનેવ સ-રુજાશ્ ચલિતા ઇવ ।
દન્ત-ભેદે દ્વિ-જાસ્ તોદ-ભેદ-રુક્-સ્ફુટનાન્વિતાઃ

21.13બ્વ્ સ-રુજશ્ ચલિતા ઇવ 21.13દ્વ્ -ભેદ-રુક્-વેદનાન્વિતાઃ
ચાલશ્ ચલદ્ભિર્ દશનૈર્ ભક્ષણાદ્ અધિક-વ્યથૈઃ ।
કરાલસ્ તુ કરાલાનાં દશનાનાં સમુદ્ગમઃ

21.14દ્વ્ દશનાનાં સમુદ્ભવઃ 21.14દ્વ્ દશનાનાં સમુદ્ભવે
દન્તો ઽધિકો ઽધિ-દન્તાખ્યઃ સ ચોક્તઃ ખલુ વર્ધનઃ ।
જાયમાને ઽતિ-રુગ્ દન્તે જાતે તત્ર તુ શામ્યતિ

21.15ચ્વ્ જાયતે જાયમાને ઽતિ 21.15દ્વ્ રુગ્ જાતે તત્ર શામ્યતિ
અ-ધાવનાન્ મલો દન્તે કફો વા વાત-શોષિતઃ ।
પૂતિ-ગન્ધિઃ સ્થિરી-ભૂતઃ શર્કરા સાપ્ય્ ઉપેક્ષિતા

21.16ચ્વ્ પૂતિ-ગન્ધઃ સ્થિરી-ભૂતઃ 21.16દ્વ્ શર્કરા સો ઽપ્ય્ ઉપેક્ષિતઃ
શાતયત્ય્ અણુ-શો દન્તાત્ કપાલાનિ કપાલિકા ।
શ્યાવઃ શ્યાવ-ત્વમ્ આયાતો રક્ત-પિત્તાનિલૈર્ દ્વિ-જઃ

21.17અવ્ શાતયત્ય્ અણુ-શો દન્ત- 21.17બ્વ્ -કપાલાનિ કપાલિકા 21.17ચ્વ્ શ્યાવઃ
શ્યાવ-ત્વમ્ આયાતા
21.17દ્વ્ રક્ત-પિત્તાનિલૈર્ દ્વિ-જાઃ
સ-મૂલં દન્તમ્ આશ્રિત્ય દોષૈર્ ઉલ્બણ-મારુતૈઃ ।
શોષિતે મજ્જ્ઞિ સુષિરે દન્તે ઽન્ન-મલ-પૂરિતે

પૂતિ-ત્વાત્ કૃમયઃ સૂક્ષ્મા જાયન્તે જાયતે તતઃ ।
અ-હેતુ-તીવ્રાર્તિ-શમઃ સ-સંરમ્ભો ઽસિતશ્ ચલઃ

પ્રલૂનઃ પૂય-રક્ત-સ્રુત્ સ ચોક્તઃ કૃમિ-દન્તકઃ ।
શ્લેષ્મ-રક્તેન પૂતીનિ વહન્ત્ય્ અસ્રમ્ અ-હેતુકમ્

21.20અવ્ પ્રભૂત-પૂય-રક્ત-સ્રુત્
શીર્યન્તે દન્ત-માંસાનિ મૃદુ-ક્લિન્નાસિતાનિ ચ ।
શીતાદો ઽસાવ્ ઉપ-કુશઃ પાકઃ પિત્તાસૃગ્-ઉદ્ભવઃ

દન્ત-માંસાનિ દહ્યન્તે રક્તાન્ય્ ઉત્સેધ-વન્ત્ય્ અતઃ ।
કણ્ડૂ-મન્તિ સ્રવન્ત્ય્ અસ્રમ્ આધ્માયન્તે ઽસૃજિ સ્થિતે

ચલા મન્દ-રુજો દન્તાઃ પૂતિ વક્ત્રં ચ જાયતે ।
દન્તયોસ્ ત્રિષુ વા શોફો બદરાસ્થિ-નિભો ઘનઃ

કફાસ્રાત્ તીવ્ર-રુક્ શીઘ્રં પચ્યતે દન્ત-પુપ્પુટઃ ।
દન્ત-માંસે મલૈઃ સાસ્રૈર્ બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ ગુરુઃ

સ-રુગ્-દાહઃ સ્રવેદ્ ભિન્નઃ પૂયાસ્રં દન્ત-વિદ્રધિઃ ।
શ્વયથુર્ દન્ત-મૂલેષુ રુજા-વાન્ પિત્ત-રક્ત-જઃ

21.25બ્વ્ પૂયાસ્રે દન્ત-વિદ્રધિઃ
લાલા-સ્રાવી સ સુષિરો દન્ત-માંસ-પ્રશાતનઃ ।
સ સંનિપાતાજ્ જ્વર-વાન્ સ-પૂય-રુધિર-સ્રુતિઃ

21.26ચ્વ્ સ સંનિપાત-જ્વર-વાન્
મહા-સુષિર ઇત્ય્ ઉક્તો વિશીર્ણ-દ્વિ-જ-બન્ધનઃ ।
દન્તાન્તે કીલ-વચ્ છોફો હનુ-કર્ણ-રુજા-કરઃ

21.27બ્વ્ વિશીર્ણ-રદ-બન્ધનઃ
પ્રતિહન્ત્ય્ અભ્યવહૃતિમ્ શ્લેષ્મણા સો ઽધિ-માંસકઃ ।
ઘૃષ્ટેષુ દન્ત-માંસેષુ સંરમ્ભો જાયતે મહાન્

યસ્મિંશ્ ચલન્તિ દન્તાશ્ ચ સ વિદર્ભો ઽભિઘાત-જઃ ।
દન્ત-માંસાશ્રિતાન્ રોગાન્ યઃ સાધ્યાન્ અપ્ય્ ઉપેક્ષતે

21.29બ્વ્ સ વૈદર્ભો ઽભિઘાત-જઃ
અન્તસ્ તસ્યાસ્રવન્ દોષઃ સૂક્ષ્માં સંજનયેદ્ ગતિમ્ ।
પૂયં મુહુઃ સા સ્રવતિ ત્વઙ્-માંસાસ્થિ-પ્રભેદિની

તાઃ પુનઃ પઞ્ચ વિજ્ઞેયા લક્ષણૈઃ સ્વૈર્ યથોદિતૈઃ ।
શાક-પત્ત્ર-ખરા સુપ્તા સ્ફુટિતા વાત-દૂષિતા

જિહ્વા પિત્તાત્ સ-દાહોષા રક્તૈર્ માંસાઙ્કુરૈશ્ ચિતા ।
શાલ્મલી-કણ્ટકાભૈસ્ તુ કફેન બહલા ગુરુઃ

21.32દ્વ્ કફેન બહુલા ગુરુઃ
કફ-પિત્તાદ્ અધઃ શોફો જિહ્વા-સ્તમ્ભ-કૃદ્ ઉન્નતઃ ।
મત્સ્ય-ગન્ધિર્ ભવેત્ પક્વઃ સો ઽલસો માંસ-શાતનઃ

પ્રબન્ધને ઽધો જિહ્વાયાઃ શોફો જિહ્વાગ્ર-સંનિભઃ ।
સાઙ્કુરઃ કફ-પિત્તાસ્રૈર્ લાલોષા-સ્તમ્ભ-વાન્ ખરઃ

21.34અવ્ પ્રલમ્બનો ઽધો જિહ્વાયાઃ
અધિ-જિહ્વઃ સ-રુક્-કણ્ડુર્ વાક્યાહાર-વિઘાત-કૃત્ ।
તાદૃગ્ એવોપ-જિહ્વસ્ તુ જિહ્વાયા ઉપરિ સ્થિતઃ

તાલુ-માંસે ઽનિલાદ્ દુષ્ટે પિટિકાઃ સ-રુજઃ ખરાઃ ।
બહ્વ્યો ઘનાઃ સ્રાવ-યુતાસ્ તાસ્ તાલુ-પિટિકાઃ સ્મૃતાઃ

21.36બ્વ્ પિટિકાઃ સ-રુજાઃ ખરાઃ 21.36ચ્વ્ બહ્વ્યો ઘનાઃ સ્રાવ-યુક્તાસ્
તાલુ-મૂલે કફાત્ સાસ્રાન્ મત્સ્ય-વસ્તિ-નિભો મૃદુઃ ।
પ્રલમ્બઃ પિચ્છિલઃ શોફો નાસયાહારમ્ ઈરયન્

કણ્ઠોપરોધ-તૃટ્-કાસ-વમિ-કૃત્ ગલ-શુણ્ડિકા ।
તાલુ-મધ્યે નિ-રુઙ્ માંસં સંહતં તાલુ-સંહતિઃ

પદ્માકૃતિસ્ તાલુ-મધ્યે રક્તાચ્ છ્વયથુર્ અર્બુદમ્ ।
કચ્છપઃ કચ્છપાકારશ્ ચિર-વૃદ્ધિઃ કફાદ્ અ-રુક્

કોલાભઃ શ્લેષ્મ-મેદોભ્યાં પુપ્પુટો ની-રુજઃ સ્થિરઃ ।
પિત્તેન પાકઃ પાકાખ્યઃ પૂયાસ્રાવી મહા-રુજઃ

વાત-પિત્ત-જ્વરાયાસૈસ્ તાલુ-શોષસ્ તદ્-આહ્વયઃ ।
જિહ્વા-પ્રબન્ધ-જાઃ કણ્ઠે દારુણા માર્ગ-રોધિનઃ

માંસાઙ્કુરાઃ શીઘ્ર-ચયા રોહિણી શીઘ્ર-કારિણી ।
કણ્ઠાસ્ય-શોષ-કૃદ્ વાતાત્ સા હનુ-શ્રોત્ર-રુક્-કરી

21.42બ્વ્ રોહિણી સાશુ-કારિણી
પિત્તાજ્ જ્વરોષા-તૃણ્-મોહ-કણ્ઠ-ધૂમાયનાન્વિતા ।
ક્ષિપ્ર-જા ક્ષિપ્ર-પાકાતિ-રાગિણી સ્પર્શના-સહા

કફેન પિચ્છિલા પાણ્ડુર્ અસૃજા સ્ફોટકાચિતા ।
તપ્તાઙ્ગાર-નિભા કર્ણ-રુક્-કરી પિત્ત-જાકૃતિઃ

ગમ્ભીર-પાકા નિચયાત્ સર્વ-લિઙ્ગ-સમન્વિતા ।
દોષૈઃ કફોલ્બણૈઃ શોફઃ કોલ-વદ્ ગ્રથિતોન્નતઃ

શૂક-કણ્ટક-વત્ કણ્ઠે શાલૂકો માર્ગ-રોધનઃ ।
વૃન્દો વૃત્તોન્નતો દાહ-જ્વર-કૃદ્ ગલ-પાર્શ્વ-ગઃ

હનુ-સંધ્ય્-આશ્રિતઃ કણ્ઠે કાર્પાસી-ફલ-સંનિભઃ ।
પિચ્છિલો મન્દ-રુક્ શોફઃ કઠિનસ્ તુણ્ડિકેરિકા

21.47બ્વ્ કર્પાસી-ફલ-સંનિભઃ
બાહ્યાન્તઃ શ્વયથુર્ ઘોરો ગલ-માર્ગાર્ગલોપમઃ ।
ગલૌઘો મૂર્ધ-ગુરુ-તા-તન્દ્રા-લાલા-જ્વર-પ્રદઃ

વલયં નાતિ-રુક્ શોફસ્ તદ્-વદ્ એવાયતોન્નતઃ ।
માંસ-કીલો ગલે દોષૈર્ એકો ઽનેકો ઽથ-વા ઽલ્પ-રુક્

કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસાભ્યવહૃતિઃ પૃથુ-મૂલો ગિલાયુકઃ ।
ભૂરિ-માંસાઙ્કુર-વૃતા તીવ્ર-તૃડ્-જ્વર-મૂર્ધ-રુક્

21.50બ્વ્ પૃથુ-મૂલો ગલાયુકઃ
શત-ઘ્ની નિચિતા વર્તિઃ શત-ઘ્નીવાતિ-રુક્-કરી ।
વ્યાપ્ત-સર્વ-ગલઃ શીઘ્ર-જન્મ-પાકો મહા-રુજઃ

21.51અવ્ શત-ઘ્ની-નિચિતેવાન્તઃ 21.51બ્વ્ શત-ઘ્ની ચાતિ-રુક્-કરી
પૂતિ-પૂય-નિભ-સ્રાવી શ્વયથુર્ ગલ-વિદ્રધિઃ ।
જિહ્વાવસાને કણ્ઠાદાવ્ અ-પાકં શ્વયથું મલાઃ

જનયન્તિ સ્થિરં રક્તં ની-રુજં તદ્ ગલાર્બુદમ્ ॥ 53અબ્ ॥
21.53બ્વ્ ની-રુજં તં ગલાર્બુદમ્
પવન-શ્લેષ્મ-મેદોભિર્ ગલ-ગણ્ડો ભવેદ્ બહિઃ ॥ 53ચ્દ્ ॥
વર્ધમાનઃ સ કાલેન મુષ્ક-વલ્ લમ્બતે ઽતિ-રુક્ ॥ 53એf ॥
21.53fવ્ મુષ્ક-વલ્ લમ્બતે નિ-રુક્
કૃષ્ણો ઽરુણો વા તોદાઢ્યઃ સ વાતાત્ કૃષ્ણ-રાજિ-માન્ ।
વૃદ્ધસ્ તાલુ-ગલે શોષં કુર્યાચ્ ચ વિ-રસાસ્ય-તામ્

સ્થિરઃ સ-વર્ણઃ કણ્ડૂ-માન્ શીત-સ્પર્શો ગુરુઃ કફાત્ ।
વૃદ્ધસ્ તાલુ-ગલે લેપં કુર્યાચ્ ચ મધુરાસ્ય-તામ્

21.55ચ્વ્ વૃદ્ધસ્ તાલુ-ગલે શોફં
મેદસઃ શ્લેષ્મ-વદ્ ધાનિ-વૃદ્ધ્યોઃ સો ઽનુવિધીયતે ।
દેહં વૃદ્ધશ્ ચ કુરુતે ગલે શબ્દં સ્વરે ઽલ્પ-તામ્

શ્લેષ્મ-રુદ્ધાનિલ-ગતિઃ શુષ્ક-કણ્ઠો હત-સ્વરઃ ।
તામ્યન્ પ્રસક્તં શ્વસિતિ યેન સ સ્વર-હાનિલાત્

કરોતિ વદનસ્યાન્તર્ વ્રણાન્ સર્વ-સરો ઽનિલઃ ।
સંચારિણો ઽરુણાન્ રૂક્ષાન્ ઓષ્ઠૌ તામ્રૌ ચલ-ત્વચૌ

જિહ્વા શીતા-સહા ગુર્વી સ્ફુટિતા કણ્ટકાચિતા ।
વિવૃણોતિ ચ કૃચ્છ્રેણ મુખં પાકો મુખસ્ય સઃ

21.59દ્વ્ મુખં પાકો મુખસ્ય ચ
અધઃ પ્રતિહતો વાયુર્ અર્શો-ગુલ્મ-કફાદિભિઃ ।
યાત્ય્ ઊર્ધ્વં વક્ત્ર-દૌર્ગન્ધ્યં કુર્વન્ન્ ઊર્ધ્વ-ગુદસ્ તુ સઃ

21.60દ્વ્ કુર્વન્ન્ ઊર્ધ્વ-ગદસ્ તુ સઃ
મુખસ્ય પિત્ત-જે પાકે દાહોષે તિક્ત-વક્ત્ર-તા ।
ક્ષારોક્ષિત-ક્ષત-સમા વ્રણાસ્ તદ્-વચ્ ચ રક્ત-જે

કફ-જે મધુરાસ્ય-ત્વં કણ્ડૂ-મત્-પિચ્છિલા વ્રણાઃ ।
અન્તઃ-કપોલમ્ આશ્રિત્ય શ્યાવ-પાણ્ડુ કફો ઽર્બુદમ્

21.62દ્વ્ શ્યાવં પાણ્ડુ કફો ઽર્બુદમ્
કુર્યાત્ તદ્ ઘટ્ટિતં છિન્નં મૃદિતં ચ વિવર્ધતે ।
મુખ-પાકો ભવેત્ સાસ્રૈઃ સર્વૈઃ સર્વાકૃતિર્ મલૈઃ

21.63અવ્ કુર્યાત્ તત્ પાટિતં છિન્નં 21.63અવ્ કુર્યાત્ તદ્ વ્યધિતં છિન્નં
પૂત્ય્-આસ્ય-તા ચ તૈર્ એવ દન્ત-કાષ્ઠાદિ-વિદ્વિષઃ ।
ઓષ્ઠે ગણ્ડે દ્વિ-જે મૂલે જિહ્વાયાં તાલુકે ગલે

વક્ત્રે સર્વ-ત્ર ચેત્ય્ ઉક્તાઃ પઞ્ચ-સપ્તતિર્ આમયાઃ ।
એકા-દશૈકો દશ ચ ત્રયો-દશ તથા ચ ષટ્

અષ્ટાવ્ અષ્ટા-દશાષ્ટૌ ચ ક્રમાત્ તેષ્વ્ અન્-ઉપક્રમાઃ ।
કરાલો માંસ-રક્તૌષ્ઠાવ્ અર્બુદાનિ જલાદ્ વિના

21.66બ્વ્ ક્રમાદ્ એષ્વ્ અન્-ઉપક્રમાઃ
કચ્છપસ્ તાલુ-પિટિકા ગલૌઘઃ સુષિરો મહાન્ ।
સ્વર-ઘ્નોર્ધ્વ-ગુદ-શ્યાવ-શત-ઘ્ની-વલયાલસાઃ

21.67ચ્વ્ સ્વર-ઘ્નોર્ધ્વ-ગદ-શ્યાવ-
નાડ્ય્-ઓષ્ઠ-કોપૌ નિચયાદ્ રક્તાત્ સર્વૈશ્ ચ રોહિણી ।
દશને સ્ફુટિતે દન્ત-ભેદઃ પક્વોપ-જિહ્વિકા

ગલ-ગણ્ડઃ સ્વર-ભ્રંશી કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસો ઽતિ-વત્સરઃ ।
યાપ્યસ્ તુ હર્ષો ભેદશ્ ચ શેષાઞ્ છસ્ત્રૌષધૈર્ જયેત્