અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 100

19.27બ્વ્ પૂતિ-નાસા શિરો-વ્યથા 19.27બ્વ્ પૂતિર્ નાસા શિરો-વ્યથા 19.27ચ્વ્
અષ્ટા-દશાનામ્ એતેષાં
19.27દ્વ્ યાપયેદ્ દુષ્ટ-પીનસાન્ 19.27દ્વ્ વર્જયેદ્ દુષ્ટ-પીનસમ્
ઉત્તરસ્થાન
સર્વેષુ પીનસેષ્વ્ આદૌ નિવાતાગાર-ગો ભજેત્ ।
સ્નેહન-સ્વેદ-વમન-ધૂમ-ગણ્ડૂષ-ધારણમ્

20.1બ્વ્ નિવાતાગાર-ગો ભવેત્
વાસો ગુરૂષ્ણં શિરસઃ સુ-ઘનં પરિવેષ્ટનમ્ ।
લઘ્વ્-અમ્લ-લવણં સ્નિગ્ધમ્ ઉષ્ણં ભોજનમ્ અ-દ્રવમ્

20.2ચ્વ્ લઘ્વ્-અમ્લ-લવણ-સ્નિગ્ધમ્ 20.2ચ્વ્ લઘ્વ્ અમ્લં લવણં સ્નિગ્ધમ્
ધન્વ-માંસ-ગુડ-ક્ષીર-ચણક-ત્રિ-કટૂત્કટમ્ ।
યવ-ગોધૂમ-ભૂયિષ્ઠં દધિ-દાડિમ-સારિકમ્

20.3દ્વ્ દધિ-દાડિમ-સાધિતમ્
બાલ-મૂલક-જો યૂષઃ કુલત્થોત્થશ્ ચ પૂજિતઃ ।
કવોષ્ણં દશ-મૂલામ્બુ જીર્ણાં વા વારુણીં પિબેત્

જિઘ્રેચ્ ચોરક-તર્કારી-વચાજાજ્ય્-ઉપકુઞ્ચિકાઃ ।
વ્યોષ-તાલીશ-ચવિકા-તિન્તિડીકામ્લ-વેતસમ્

મનઃશિલા-વિડઙ્ગાલ-વચા-ત્રિ-કટુ-હિઙ્ગુભિઃ ।
ચૂર્ણી-કૃત્ય સમાઘ્રાતઃ પ્રતિશ્યાયો વિનશ્યતિ ॥ 5.1+1 ॥
તદ્-વદ્ દોરક-વલ્લ્ય્-એલા-લવા-તાર્ક્ષ્ય-દ્વિ-જીરકૈઃ ॥ 5.1+2અબ્ ॥
સાગ્ન્ય્-અજાજિ દ્વિ-પલિકં ત્વગ્-એલા-પત્ત્ર-પાદિકમ્ ।
જીર્ણાદ્ ગુડાત્ તુલાર્ધેન પક્વેન વટકી-કૃતમ્

પીનસ-શ્વાસ-કાસ-ઘ્નં રુચિ-સ્વર-કરં પરમ્ ।
શતાહ્વા-ત્વગ્-બલા મૂલં શ્યોણાકૈરણ્ડ-બિલ્વ-જમ્

સારગ્વધં પિબેદ્ ધૂમં વસાજ્ય-મદનાન્વિતમ્ ।
અથ-વા સ-ઘૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા મલ્લક-સંપુટે

ત્યજેત્ સ્નાનં શુચં ક્રોધં ભૃશં શય્યાં હિમં જલમ્ ।
પિબેદ્ વાત-પ્રતિશ્યાયે સર્પિર્ વાત-ઘ્ન-સાધિતમ્

પટુ-પઞ્ચક-સિદ્ધં વા વિદાર્ય્-આદિ-ગણેન વા ।
સ્વેદ-નસ્યાદિકાં કુર્યાત્ ચિકિત્સામ્ અર્દિતોદિતામ્

પિત્ત-રક્તોત્થયોઃ પેયં સર્પિર્ મધુરકૈઃ શૃતમ્ ।
પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ ચ શીતૈઃ કુર્વીત શીતલાન્

ધવ-ત્વક્-ત્રિ-ફલા-શ્યામા-શ્રીપર્ણી-યષ્ટિ-તિલ્વકૈઃ ।
ક્ષીરે દશ-ગુણે તૈલં નાવનં સ-નિશૈઃ પચેત્

20.12બ્વ્ -શ્રીપર્ણી-યષ્ટિ-બિલ્વકૈઃ
કફ-જે લઙ્ઘનં લેપઃ શિરસો ગૌર-સર્ષપૈઃ ।
સ-ક્ષારં વા ઘૃતમ્ પીત્વા વમેત્ પિષ્ટૈસ્ તુ નાવનમ્

20.13ચ્વ્ સ-ક્ષારં ચ ઘૃતં પીત્વા 20.13ચ્વ્ સ-ક્ષારં તુ ઘૃતં પીત્વા
બસ્તામ્બુના પટુ-વ્યોષ-વેલ્લ-વત્સક-જીરકૈઃ ।
કટુ-તીક્ષ્ણૈર્ ઘૃતૈર્ નસ્યૈઃ કવડૈઃ સર્વ-જં જયેત્

યક્ષ્મ-કૃમિ-ક્રમં કુર્વન્ યાપયેદ્ દુષ્ટ-પીનસમ્ ।
વ્યોષોરુબૂક-કૃમિજિદ્-દારુ-માદ્રી-ગદેઙ્ગુદમ્

20.15અવ્ યક્ષ્મ-કૃમિ-ક્રમં કુર્યાત્ 20.15દ્વ્ -દારુ-માદ્ર્ય્-અમ્બુદેઙ્ગુદમ્
વાર્તાક-બીજં ત્રિવૃતા સિદ્ધાર્થઃ પૂતિ-મત્સ્યકઃ ।
અગ્નિમન્થસ્ય પુષ્પાણિ પીલુ-શિગ્રુ-ફલાનિ ચ

અશ્વ-વિડ્-રસ-મૂત્રાભ્યાં હસ્તિ-મૂત્રેણ ચૈકતઃ ।
ક્ષૌમ-ગર્ભાં કૃતાં વર્તિં ધૂમં ઘ્રાણાસ્યતઃ પિબેત્

ક્ષવથૌ પુટકાખ્યે ચ તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનં હિતમ્ ।
શુણ્ઠી-કુષ્ઠ-કણા-વેલ્લ-દ્રાક્ષા-કલ્ક-કષાય-વત્

સાધિતં તૈલમ્ આજ્યં વા નસ્યં ક્ષવ-પુટ-પ્રણુત્ ।
નાસા-શોષે બલા-તૈલં પાનાદૌ ભોજનં રસૈઃ

સ્નિગ્ધો ધૂમસ્ તથા સ્વેદો નાસાનાહે ઽપ્ય્ અયં વિધિઃ ।
પાકે દીપ્તૌ ચ પિત્ત-ઘ્નં તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ સંસ્રુતૌ

20.20દ્વ્ તીક્ષ્ણં નસ્યાદિ શસ્યતે
કફ-પીનસ-વત્ પૂતિ-નાસા-પીનસયોઃ ક્રિયા ।
લાક્ષા-કરઞ્જ-મરિચ-વેલ્લ-હિઙ્ગુ-કણા-ગુડૈઃ

અવિ-મૂત્ર-દ્રુતૈર્ નસ્યં કારયેદ્ વમને કૃતે ।
શિગ્રુ-સિંહી-નિકુમ્ભાનાં બીજૈઃ સ-વ્યોષ-સૈન્ધવૈઃ

સ-વેલ્લ-સુરસૈસ્ તૈલં નાવનં પરમં હિતમ્ ।
પૂય-રક્તે નવે કુર્યાદ્ રક્ત-પીનસ-વત્ ક્રમમ્

20.23દ્વ્ રક્ત-પીનસ-વત્ ક્રિયામ્
અતિ-પ્રવૃદ્ધે નાડી-વદ્ દગ્ધેષ્વ્ અર્શો-ઽર્બુદેષુ ચ ।
નિકુમ્ભ-કુમ્ભ-સિન્ધૂત્થ-મનોહ્વાલ-કણાગ્નિકૈઃ

20.24બ્વ્ દગ્ધેષ્વ્ અર્શો-ઽર્બુદેષુ તુ
કલ્કિતૈર્ ઘૃત-મધ્વ્-અક્તાં ઘ્રાણે વર્તિં પ્રવેશયેત્ ।
શિગ્ર્વ્-આદિ-નાવનં ચાત્ર પૂતિ-નાસોદિતં ભજેત્