અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 10

ઉષ્ણા મત્સ્યાઃ પયઃ શીતં કટુઃ સિંહો ન શૂકરઃ ॥ 28ઊ ॥
સૂત્રસ્થાન
ક્ષ્મામ્ભો-ઽગ્નિ-ક્ષ્મામ્બુ-તેજઃ-ખ-વાય્વ્-અગ્ન્ય્-અનિલ-ગો-ઽનિલૈઃ ।
દ્વયોલ્બણૈઃ ક્રમાદ્ ભૂતૈર્ મધુરાદિ-રસોદ્ભવઃ

તેષાં વિદ્યાદ્ રસં સ્વાદું યો વક્ત્રમ્ અનુલિમ્પતિ ।
આસ્વાદ્યમાનો દેહસ્ય હ્લાદનો ઽક્ષ-પ્રસાદનઃ

10.2બ્વ્ યો વક્ત્રમ્ ઉપલિમ્પતિ
પ્રિયઃ પિપીલિકાદીનામ્ અમ્લઃ ક્ષાલયતે મુખમ્ ।
હર્ષણો રોમ-દન્તાનામ્ અક્ષિ-ભ્રુવ-નિકોચનઃ

10.3બ્વ્ અમ્લઃ સ્રાવયતે મુખમ્
લવણઃ સ્યન્દયત્ય્ આસ્યં કપોલ-ગલ-દાહ-કૃત્ ।
તિક્તો વિશદયત્ય્ આસ્યં રસનં પ્રતિહન્તિ ચ

10.4દ્વ્ રસનાં પ્રતિહન્તિ ચ
ઉદ્વેજયતિ જિહ્વાગ્રં કુર્વંશ્ ચિમિચિમાં કટુઃ ।
સ્રાવયત્ય્ અક્ષિ-નાસાસ્યં કપોલં દહતીવ ચ

કષાયો જડયેજ્ જિહ્વાં કણ્ઠ-સ્રોતો-વિબન્ધ-કૃત્ ।
રસાનામ્ ઇતિ રૂપાણિ કર્માણિ મધુરો રસઃ

આ-જન્મ-સાત્મ્યાત્ કુરુતે ધાતૂનાં પ્રબલં બલમ્ ।
બાલ-વૃદ્ધ-ક્ષત-ક્ષીણ-વર્ણ-કેશેન્દ્રિયૌજસામ્

પ્રશસ્તો બૃંહણઃ કણ્ઠ્યઃ સ્તન્ય-સંધાન-કૃદ્ ગુરુઃ ।
આયુષ્યો જીવનઃ સ્નિગ્ધઃ પિત્તાનિલ-વિષાપહઃ

કુરુતે ઽત્ય્-ઉપયોગેન સ મેદઃ-શ્લેષ્મ-જાન્ ગદાન્ ।
સ્થૌલ્યાગ્નિ-સાદ-સંન્યાસ-મેહ-ગણ્ડાર્બુદાદિકાન્

10.9બ્વ્ સ મેદઃ-કફ-જાન્ ગદાન્
અમ્લો ઽગ્નિ-દીપ્તિ-કૃત્ સ્નિગ્ધો હૃદ્યઃ પાચન-રોચનઃ ।
ઉષ્ણ-વીર્યો હિમ-સ્પર્શઃ પ્રીણનઃ ક્લેદનો લઘુઃ

10.10ચ્વ્ ઉષ્ણ-વીર્યો હિમઃ સ્પર્શે 10.10દ્વ્ પ્રીણનો ભેદનો લઘુઃ
કરોતિ કફ-પિત્તાસ્રં મૂઢ-વાતાનુલોમનઃ ।
સો ઽત્ય્-અભ્યસ્તસ્ તનોઃ કુર્યાચ્ છૈથિલ્યં તિમિરં ભ્રમમ્

10.11બ્વ્ મૂઢ-વાતાનુલોમનમ્
કણ્ડૂ-પાણ્ડુ-ત્વ-વીસર્પ-શોફ-વિસ્ફોટ-તૃડ્-જ્વરાન્ ।
લવણઃ સ્તમ્ભ-સંઘાત-બન્ધ-વિધ્માપનો ઽગ્નિ-કૃત્

સ્નેહનઃ સ્વેદનસ્ તીક્ષ્ણો રોચનશ્ છેદ-ભેદ-કૃત્ ।
સો ઽતિ-યુક્તો ઽસ્ર-પવનં ખલતિં પલિતં વલીમ્

તૃટ્-કુષ્ઠ-વિષ-વીસર્પાન્ જનયેત્ ક્ષપયેદ્ બલમ્ ।
તિક્તઃ સ્વયમ્ અ-રોચિષ્ણુર્ અ-રુચિં કૃમિ-તૃડ્-વિષમ્

કુષ્ઠ-મૂર્છા-જ્વરોત્ક્લેશ-દાહ-પિત્ત-કફાઞ્ જયેત્ ।
ક્લેદ-મેદો-વસા-મજ્જ-શકૃન્-મૂત્રોપશોષણઃ

લઘુર્ મેધ્યો હિમો રૂક્ષઃ સ્તન્ય-કણ્ઠ-વિશોધનઃ ।
ધાતુ-ક્ષયાનિલ-વ્યાધીન્ અતિ-યોગાત્ કરોતિ સઃ

10.16ચ્વ્ ધાતુ-ક્ષયં ચલ-વ્યાધીન્
કટુર્ ગલામયોદર્દ-કુષ્ઠાલસક-શોફ-જિત્ ।
વ્રણાવસાદનઃ સ્નેહ-મેદઃ-ક્લેદોપશોષણઃ

દીપનઃ પાચનો રુચ્યઃ શોધનો ઽન્નસ્ય શોષણઃ ।
છિનત્તિ બન્ધાન્ સ્રોતાંસિ વિવૃણોતિ કફાપહઃ

10.18બ્વ્ શોધનો ઽન્નસ્ય હાષણઃ
કુરુતે સો ઽતિ-યોગેન તૃષ્ણાં શુક્ર-બલ-ક્ષયમ્ ।
મૂર્છામ્ આકુઞ્ચનં કમ્પં કટી-પૃષ્ઠાદિષુ વ્યથામ્

10.19અવ્ કુરુતે સો ઽતિ-વેગેન
કષાયઃ પિત્ત-કફ-હા ગુરુર્ અસ્ર-વિશોધનઃ ।
પીડનો રોપણઃ શીતઃ ક્લેદ-મેદો-વિશોષણઃ

આમ-સંસ્તમ્ભનો ગ્રાહી રૂક્ષો ઽતિ ત્વક્-પ્રસાદનઃ ।
કરોતિ શીલિતઃ સો ઽતિ વિષ્ટમ્ભાધ્માન-હૃદ્-રુજઃ

તૃટ્-કાર્શ્ય-પૌરુષ-ભ્રંશ-સ્રોતો-રોધ-મલ-ગ્રહાન્ ।
ઘૃત-હેમ-ગુડાક્ષોટ-મોચ-ચોચ-પરૂષકમ્

10.22બ્વ્ -સ્રોતો-રોધ-ગલ-ગ્રહાન્ 10.22બ્વ્ -સ્રોતો-બન્ધ-મલ-ગ્રહાન્
અભીરુ-વીરા-પનસ-રાજાદન-બલા-ત્રયમ્ ।
મેદે ચતસ્રઃ પર્ણિન્યો જીવન્તી જીવકર્ષભૌ

મધૂકં મધુકં બિમ્બી વિદારી શ્રાવણી-યુગમ્ ।
ક્ષીરશુક્લા તુકાક્ષીરી ક્ષીરિણ્યૌ કાશ્મરી સહે

10.24ચ્વ્ ક્ષીરશુક્લા તવક્ષીરી
ક્ષીરેક્ષુ-ગોક્ષુર-ક્ષૌદ્ર-દ્રાક્ષાદિર્ મધુરો ગણઃ ।
અમ્લો ધાત્રી-ફલામ્લીકા-માતુલુઙ્ગામ્લ-વેતસમ્

દાડિમં રજતં તક્રં ચુક્રં પાલેવતં દધિ ।
આમ્રમ્ આમ્રાતકં ભવ્યં કપિત્થં કરમર્દકમ્

વૃક્ષામ્લ-કોલ-લિકુચ-કોશામ્લાતક-ધન્વનમ્ ।
મસ્તુ-ધાન્યામ્લ-મદ્યાનિ જમ્બીરં તિલ-કણ્ટકમ્ ॥ 26+1 ॥
વરં સૌવર્ચલં કૃષ્ણં વિડં સામુદ્રમ્ ઔદ્ભિદમ્ ।
રોમકં પાંસુ-જં સીસં ક્ષારશ્ ચ લવણો ગણઃ

10.27દ્વ્ ક્ષારાશ્ ચ લવણો ગણઃ
તિક્તઃ પટોલી ત્રાયન્તી વાલકોશીર-ચન્દનમ્ ।
ભૂનિમ્બ-નિમ્બ-કટુકા-તગરાગુરુ-વત્સકમ્

નક્તમાલ-દ્વિ-રજની-મુસ્ત-મૂર્વાટરૂષકમ્ ।
પાઠાપામાર્ગ-કાંસ્યાયો-ગુડૂચી-ધન્વયાસકમ્

પઞ્ચ-મૂલં મહદ્ વ્યાઘ્ર્યૌ વિશાલાતિવિષા વચા ।
કટુકો હિઙ્ગુ-મરિચ-કૃમિજિત્-પઞ્ચ-કોલકમ્

10.30ચ્વ્ કટુકો હિઙ્ગુ-મરિચં 10.30દ્વ્ કૃમિજિત્-પઞ્ચ-કોલકમ્
કુઠેરાદ્યા હરિતકાઃ પિત્તં મૂત્રમ્ અરુષ્કરમ્ ।
વર્ગઃ કષાયઃ પથ્યાક્ષં શિરીષઃ ખદિરો મધુ

10.31બ્વ્ પિત્તં મૂત્રમ્ અરુષ્કરઃ 10.31ચ્વ્ વર્ગઃ કષાયઃ પથ્યાક્ષઃ
કદમ્બોદુમ્બરં મુક્તા-પ્રવાલાઞ્જન-ગૈરિકમ્ ।
બાલં કપિત્થં ખર્જૂરં બિસ-પદ્મોત્પલાદિ ચ

10.32દ્વ્ બિસ-પદ્મોત્પલાનિ ચ
મધુરં શ્લેષ્મલં પ્રાયો જીર્ણાચ્ છાલિ-યવાદ્ ઋતે ।
મુદ્ગાદ્ ગોધૂમતઃ ક્ષૌદ્રાત્ સિતાયા જાઙ્ગલામિષાત્

પ્રાયો ઽમ્લં પિત્ત-જનનં દાડિમામલકાદ્ ઋતે ।
અ-પથ્યં લવણં પ્રાયશ્ ચક્ષુષો ઽન્ય-ત્ર સૈન્ધવાત્

તિક્તં કટુ ચ ભૂયિષ્ઠમ્ અ-વૃષ્યં વાત-કોપનમ્ ।
ઋતે ઽમૃતા-પટોલીભ્યાં શુણ્ઠી-કૃષ્ણા-રસોનતઃ

કષાયં પ્રાય-શઃ શીતં સ્તમ્ભનં ચાભયાં વિના ।
રસાઃ કટ્વ્-અમ્લ-લવણા વીર્યેણોષ્ણા યથોત્તરમ્

10.36બ્વ્ સ્તમ્ભનં ચાભયામૃતે
તિક્તઃ કષાયો મધુરસ્ તદ્-વદ્ એવ ચ શીતલાઃ ।
તિક્તઃ કટુઃ કષાયશ્ ચ રૂક્ષા બદ્ધ-મલાસ્ તથા

પટ્વ્-અમ્લ-મધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ સૃષ્ટ-વિણ્-મૂત્ર-મારુતાઃ ।
પટોઃ કષાયસ્ તસ્માચ્ ચ મધુરઃ પરમં ગુરુઃ

લઘુર્ અમ્લઃ કટુસ્ તસ્માત્ તસ્માદ્ અપિ ચ તિક્તકઃ ।
સંયોગાઃ સપ્ત-પઞ્ચાશત્ કલ્પના તુ ત્રિ-ષષ્ટિ-ધા

લવણાદ્ અમ્લ-મધુરૌ કાર્યૌ સ્યાતાં યથા-ક્રમમ્ ।
વાયોર્ નિર્-અનુબન્ધસ્ય પાક-શાન્તિ-પ્રવૃત્તયે ॥ 39.1+1 ॥
10.39.1+1દ્વ્ પાક-શાન્તિ-પ્રસક્તયે
પ્રાક્ તિક્તો મધુરઃ પશ્ચાત્ કષાયો ઽન્તે વિધીયતે ।
તૈઃ પિત્તં શમમ્ અભ્યેતિ પક્વાચ્છી-કૃત-પિણ્ડિતમ્ ॥ 39.1+2 ॥
કટુઃ પ્રાક્ તિક્તકઃ પશ્ચાત્ કષાયો ઽન્તે વિધીયતે ।
તૈઃ શ્લેષ્મા શમમ્ અભ્યેતિ પક્વાચ્છી-કૃત-પિણ્ડિતઃ ॥ 39.1+3 ॥
10.39.1+3અવ્ કટુકઃ પ્રાક્ તતસ્ તિક્તઃ 10.39.1+3દ્વ્ પક્વો ઽચ્છી-કૃત-પિણ્ડિતઃ
રસાનાં યૌગિક-ત્વેન યથા-સ્થૂલં વિભજ્યતે ।
એકૈક-હીનાસ્ તાન્ પઞ્ચ-દશ યાન્તિ રસા દ્વિકે

10.40ચ્વ્ એકૈક-હીનાસ્ તે પઞ્ચ- 10.40દ્વ્ -પઞ્ચ યાન્તિ રસા દ્વિકે
સ્વાદુર્ દ્વિકેષુ પઞ્ચામ્લશ્ ચતુરો લવણસ્ ત્રયમ્ ।
દ્વૌ તિક્તઃ કટુકશ્ ચૈકં યાતિ પઞ્ચ-દશેતિ તુ ॥ 40+1 ॥
ત્રિકે સ્વાદુર્ દશામ્લઃ ષટ્ ત્રીન્ પટુસ્ તિક્ત એકકમ્ ।
ચતુષ્કેષુ દશ સ્વાદુશ્ ચતુરો ઽમ્લઃ પટુઃ સકૃત્

10.41ચ્વ્ ચતુષ્કે તુ દશ સ્વાદુશ્
પઞ્ચકેષ્વ્ એકમ્ એવામ્લો મધુરઃ પઞ્ચ સેવતે ।
દ્રવ્યમ્ એકં ષડ્-આસ્વાદમ્ અ-સંયુક્તાશ્ ચ ષડ્ રસાઃ

ષટ્ પઞ્ચકા ષટ્ ચ પૃથગ્ રસાઃ સ્યુશ્ ચતુર્-દ્વિકૌ પઞ્ચ-દશ-પ્રકારૌ ।
ભેદાસ્ ત્રિકા વિંશતિર્ એકમ્ એવ દ્રવ્યં ષડ્-આસ્વાદમ્ ઇતિ ત્રિ-ષષ્ટિઃ

તે રસાનુ-રસતો રસ-ભેદાસ્ તારતમ્ય-પરિકલ્પનયા ચ ।
સંભવન્તિ ગણનાં સમતીતા દોષ-ભેષજ-વશાદ્ ઉપયોજ્યાઃ