Ashtanga Sangraha · Chapter 6.50

athāto vājīkaraṇavidhiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhu rātreyādayo maharṣayaḥ //

vājīkaraṇamanvicchet satataṃ viṣayī pumān /
tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca guṇavattatra saṃśritam /
apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ sampraharṣaṇam //

vājīvātibalo yena yātyapratihato 'ṅganāḥ /
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate /
tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyaujaskaraṃ param //

sāro hi jīvalokasya strī strīguṇasamanvitā /
striyaḥ sāddhvyaḥ prasuvate narān guṇamayāniva //

gotravṛddhikarāhyetā gṛhiṇyo gṛhadevatāḥ /
gṛhaṃ hi jīnametābhirna śrīmadapi śobhate //

na tu tā api śobhante jarasānugatā iva /
puṃyogena vinā strīṇāṃ sa hi saṃvananaṃ param //

vājīkaraṇanityasya kāmaṃ kāmaṃ siṣeviṣoḥ /
na śarīramavāpnoti na vā ratiratiḥ kṣayam //

acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ /
yathaikaścaikaśākhaśca nirapatyastathā naraḥ //

adṛṣṭaputrapautrasya kulatantvantavarttinaḥ /
saṃsārasukhabāhyasya kīdṛśaṃ nāma jīvitam //

asambandhohyaputrasya nityameva paraḥ paraḥ /
sīdatyasyāvasāne ca gṛhaṃ susthepyanāyakam /
ato vājīkarā yogā niṣevyāḥ śukravarddhanāḥ //

kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ /
sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na nivāryate //

cintājarābhyāṃ śukraṃ tu vyādhibhiḥ karmakarśanāt /
kṣayaṃ gacchatyanaśanāt strīṇāṃ cātiniṣevaṇāt //

śukrakṣayāt bhayācchokādavisrambhādasevanāt /
atiharṣādatisthaulyānmalopacayataḥ śramāt //

strīṇāmakauśalāddoṣadarśanādabhicārataḥ /
meḍhrāmayāt sumahataḥ krodhato 'dharmakīrttanāt /
tṛptasyāpi striyo gantuṃ na śaktirupajāyate //

nahi jātabalāḥ sarve narāścāpatyabhāginaḥ /
bṛhaccharīrā balinaḥ kecinnārīṣu durbalāḥ //

santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ /
narāścaṭakavatkecidvrajanti bahuśaḥ striyaḥ //

gajavaccaprasiñcanti kecinna bahugāminaḥ /
kecitprayatnairvāhyante vṛṣāḥ kecitsvabhāvataḥ //

tasmātprayogān vakṣyāmi durbalānāṃ balapradān /
sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavarddhanān //

atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān /
ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān //

yogavidyojayet pūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām /
tato vājīkarānyogān śukrāpatyabalapradān //

śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca /
mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām //

mede dve dve ca kākolyau sūpyaparṇyau śatāvarīm /
aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām //

vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ trikaṇṭakam /
madhukaṃ śāliparṇīṃ ca bhāgāṃstripalikān pṛthak //

māṣāṇāmāḍhakaṃ caitat dvidroṇe sādhayedapām /
rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam //

datvā vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam /
ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet //

vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭīṃ phalgu dvipippalīm /
drākṣāṃ vidārīṃ kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm //

tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthakprasthena yojayet /
śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ kuḍavena ca //

maricasya prakuñcena pṛthagarddhapalonmitaiḥ /
tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca //

palamātraṃ tataḥ khādet pratyahaṃ rasadugdhamuk /
tenārohati vājīva kuliṅgaiva hṛṣyati //

māṣātmaguptābījānāmāḍhakaṃ prasṛtonmitam /
medāśvagandharddhivarī vīrā yaṣṭī dvijīvakam //

śūrpe 'pāṃ vipacettena pādaśeṣeṇa pācayet /
vidārīkṣurasaprasthadvayena sadṛśena ca //

sarvaiḥ kṣīreṇa haviṣo navāt prasthaṃ śṛte 'tra ca /
sitākṣaudrasitākhyānāṃ pṛthagdadyāccatuṣpalam //

palaṃ kaṇāt purobhaktaṃ lihaṃstatpalapūrvakam /
taruṇīṣvavatṛptāsu prasabhaṃ rāsabhāyate //

medādibhiśca karṣāṃśaiḥ śṛtaṃ bāṣkayaṇaṃ payaḥ /
saśarkarākṣaudraghṛtaṃ śukravṛddhikaraṃ param //

payasā pāyasastena māṣakaṇḍūkarīphalaiḥ /
vṛṣyo vegakaraḥ siddhaḥ saghṛtakṣaudraśarkaraḥ //

śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe /
ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ //

madhūlikā māṣaparṇī sitā śṛṅgāṭakaṃ yavāḥ /
svaguptāmūlayaṣṭyāhvavidārīkṣurakāḥ samāḥ //

sapriyālāḥ kṛtaṃ cūrṇaṃ pṛthaṅmadhvājyaṣaḍguṇam /
pādābhyāmaspṛśanbhūmiṃ lihankālyamataḥ picum /
labhate valamutsāhaṃ strīśca yāti kuliṅgavat //

svaguptā kṣīrakākolī vidārī jīvakadvayam /
tilāḥ saluñcitā bhṛṣṭāḥ śarkarājyamadhuplutam /
taccūrṇaṃ prasṛtaṃ līḍhvā gacchati pramadāśatam //

prasṛtaṃ māṣacūrṇasya dhātrīsvarasabhāvitam /
vidārīrajaso vāpi lihan madhughṛtadrutam /
kṣīrānupaścaṭakavaddaśakṛtvo vrajet striyaḥ //

cūrṇa vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam /
kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā pramadā daśa gacchati //

kṛṣṇā dhātrīphalarajaḥ svarasenaivabhāvitam /
śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo 'nu payaḥ pibet /
sa naro 'śītivarṣopi yuveva parihṛṣyati //

karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamanvitam /
payonupānaṃ yo lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet //

kulīraśṛṅgyā yaḥ kalkamāloḍya payasā pibet /
sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate //

dhānyamāṣarasaḥ kṣīraṃ kṣaudramikṣuraso ghṛtam /
dvimedājīvakayugakvāthaścaikatra yojitaḥ /
pītaḥ karoti puruṣaṃ pramadāśatagāminam //

bhallātakaiścaturbhistu dugdhasyārddhāḍhakaṃ pacet /
pītaṃ karoti vṛṣatāṃ sujīrṇasyāpi dehinaḥ //

svayaṅguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram /
dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate /
uccaṭācūrṇamapyevaṃ śatāvaryāśca yojayet //

sūpyaparṇī dvikākolī jīvakarṣabhakaiḥ śṛtam /
laghunā pañcamūlena dvikākolīyutena vā /
payo 'tivṛṣyamabhyasya vṛddho 'pi taruṇāyate //

kṣīriṇī ca śvadaṃṣṭrā ca phāṇitaṃ śarkarā madhu /
gṛṣṭikṣīraṃ navaṃ sarpiretat puṃsavanaṃ param //

aśvatthaphalamūlatvakśṛṅgasiddhaṃ payo naraḥ /
pītvā saśarkaraṃ śītaṃ kuliṅga iva hṛṣyati //

payaḥ payasyayā siddhaṃ śukrakṛtsājyamākṣikam //

śatāvarīkatkarase payo daśaguṇaṃ ghṛtam /
śṛtaṃ sapippalīkṣaudraśarkaraṃ vṛṣyamuttamam //

śatāvarīrasaprasthaṃ kṣīraprasthacatuṣṭayam /
prasthaṃ ghṛtasya śuktyaṃśaṃ drākṣāmāṃsīparūṣakam //

jīvakarṣabhayaṣṭyāhvabalāmedākaśerukam /
priyālabījaṃ kākolīyugmaṃ caikatra pācayet //

pakvapūte kṣipeccāsmin kuḍavāṃśāṃ sitopalām /
gṛṣṭikṣīrānupaḥ prāśya tannārīṣu vṛṣāyate /
vijayeta ca vātāsraṃ pittāsroraḥkṣatakṣayān //

jīvakakṣīrakākolīsthirāhaṃsapadīghanaḥ /
śaṭhīkṣugaṇḍikāyaṣṭīmṛṇālaiḥ karṣikaiḥ pacet //

ghṛtaprasthaṃ daśaguṇe kṣīre tat balapuṣṭikṛt /
vandhyānāṃ putrajananaṃ śukravarddhanaśodhanam //

jalāḍhake svayaṃguptāmūlāt pañcapalaṃ pacet /
pādaśeṣe ca saṃcūrṇya kuḍavāṃśāḥ pṛthak kṣipet //

svaguptāmūlagodhūmamāṣekṣurakapippalīḥ /
sapriyālaphalakṣaudrāḥ prasthārddhaṃ navasarpiṣaḥ //

sitopalātulāpādaṃ kuryāttān modakāṃstataḥ /
modakaṃ bhakṣayitvaikaṃ ṣaṣṭiṃ vrajati yoṣitām //

palāṃśān bṛhatīvyāghrīpṛśniparṇītrikaṇṭakān /
dvyāḍhakenāmbhasā paktvā pādaśeṣe rase sthite //

palāni kṣīrakākolyāḥ pañca māgadhikāpalam /
svaguptāphalamūlānāṃ māṣāṇāmikṣurasya ca //

vidāryā madhunaścātra kuḍavaṃ kuḍavaṃ kṣipet /
pṛthak dvau mudgatilayorghṛte śaṣkulikāstataḥ /
pacedekāṃ tataḥ prāśya śataṃ vrajati yoṣitām //

svaguptāmūlacūrṇena drutena payasā kṛtāḥ /
ghṛte saśarkarākṣaudrā bhakṣyā vegaśatapradāḥ //

māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikān /
śarkarāyā vidāryāśca cūrṇānīkṣurakasya ca //

saṃyojya kṣīrasarpirbhyāṃ ghṛte pūpalikāḥ pacet /
payonupānāstāḥ śīghraṃ kurvanti vṛṣatāṃ param //

cūrṇaṃ māṣāttilācchālervidāryāśca sasaindhavam /
rasena puṇḍrakasyekṣoḥ plutaṃ vārāhamedasi /
paktvā śaṣkulikrāḥ khādannārohet ṣaṣṭimaṅganāḥ //

mukhapriyāṇāṃ snigdhānāṃ phalānāṃ madhurātmanām /
phalānāmātmaguptāyāḥ śālermāṣāttilāt ghṛtāt //

mudgāt godhūmataścāpi kuḍavaṃ kuḍavaṃ pṛthak /
cūrṇitairnistuṣaistaistu kṣīreṇāloḍya marditaiḥ /
pakvāṃ pūpalikāṃ khādan strīṣu hṛṣyati vājivat //

śarkarāmāṣagodhūmatugākṣīrīpayoghṛtaiḥ /
pakvāmutkārikāṃ khādet kṛkavākurasānupaḥ //

māyuraṃ taittiraṃ hāṃsamevameva rasaṃ pibet /
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet //

piṣṭvā varāhamāṃsāni datvā maricasaindhave /
kolavadguṭikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi varttayet //

varttanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase /
ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike //

yathā na bhindyādguṭikāstathā taṃ sādhayedrasam /
taṃ pibanbhakṣayaṃstāśca balī bāleyavadvrajet /
māṃsāni balayuktāni tathānyānyapi kalpayet //

māṣānaṃkuritānśuddhān nistuṣānsājahāphalān /
ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike //

prakṣipya sādhayedyuktyā dhānyajīrakanāgaraiḥ /
pīto bhuktaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam //

haṃsabarhiṇadakṣāṇḍān bhṛṣṭāṃstaptena sarpiṣā /
surānupānān yaḥ khādet sa tṛptastarppayetstriyaḥ //

ārdrāṇi matsyamāṃsāniśapharīrvā subharjitāḥ /
tapte sarpiṣi yaḥ khādet sa gacchet strīṣu na kṣayam //

ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike /
anupītarasān siddhānapatyārthī prayojayet //

ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān phalāmle māhiṣe rase /
svādau vā sādhayet pūtaṃ tadrasaṃ bharjayet ghṛte //

īṣallavaṇitaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ /
pītaḥ sa vṛṣyo balyaśca bṛṃhaṇaśca paraṃ rasaḥ //

caṭakāṃstaittire tadvattittirīn kaukkuṭe rase /
kalpayecchikhino hāṃse haṃsān vā śikhije rase //

tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yonu payaḥ pibet /
prabhūtakālasaṃruddhāḥ santarpayati yoṣitaḥ //

ghṛtāḍhyaṃ kukvuṭaṃ śūlyaṃ śītaṃ khādet samākṣikam /
pibeccānantaraṃ kṣīraṃ ya icchecchukramakṣayam //

pippalīlavaṇairyuktau bastāṇḍau kṣīrasarpiṣā /
sādhitau bhakṣayedyastu sa gacchet pramadāśatam //

bastāṇḍasiddhe godugdhe bhāvitānasakṛttilān /
yaḥ khādetsasitān gacchet sa strāśatamapūvavat //

bhuktvā yo māṣasūpena ghṛtāḍyaṃ ṣaṣṭikaudanam /
payaḥ pibati jāgarti kṛtsnāṃ rātriṃ sa vegavān //

ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm /
śṛṅgāṭakāni mṛdvīkā pacettat prasṛtonmitam //

kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat kṣīrāvaśeṣitam /
śucinā vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtaistribhiḥ //

śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo 'bhinavasya ca /
tatpibet kṣaudrasaṃyuktaṃ bhuñjānaḥ ṣaṣṭikaudanam /
tathā jarāparītopi putraiḥ sa parivāryate //

drākṣākharjarakharjūrīmastakānyajahāphalam /
payasyābhīrumāṣāṃśca madhukāni ca sādhayet //

toyāḍhake palāṃśāni pādaśeṣeṇa tena ca /
kṣīraprasthaṃ pacet kṣīraśeṣeṇādyāt ghṛtānvitam /
ṣaṣṭikānnaṃ sitājyena yogo 'yaṃ śukrakṛt param //

jīvakarṣabhakau medā jīvantī śrāvaṇīdvayam /
kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ vidārīṃ viśvabheṣajam //

śṛṅgāṭakāni capalā navaṃ sarpiḥpayo jalam /
ghṛtāvaśeṣitaṃ siddhaṃ śarkarāmākṣikānvitam //

ṣaṣṭikaudanasaṃyuktamupayojyaṃ yathābalam /
tadvṛṣyaṃ balakṛdvarṇyaṃ kaṇṭhyaṃ dehasya bṛṃhaṇam //

gṛṣṭirbaṣkayaṇī nīrugūrdhvaśṛṅgī catuḥstanī /
sāndrasvādubahukṣīrā rūpaśīlasamanvitā //

ikṣubhirmāṣaparṇena yā supuṣṭārjunena vā /
tatkṣīraṃ sasitākṣaudraghṛtaṃ putryaṃ ratipradam //

śukralairjīvanīyākhyairbṛṃhaṇairbalavarddhanaiḥ /
vayasaḥ sthāpanaiścetat payaḥ siddhaṃ pṛthakpṛthak //

yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram /
paryāyeṇopayoktavyamicchatā śukramakṣayam //

medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām /
māṣān śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrīkāṃ godhūmān śāliṣaṣṭikān //

tatkṣīrerddhodake siddhān kārṣikānāḍhakonmite /
visarjayetpayaśśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā /
sitayā ca yutaṃ pītvā vṛddhopi taruṇāyate //

maṇḍalairjātarūpasya sutaptaistatpayaḥ śṛtam /
siddhaṃ puṃsavanaṃ vṛṣyaṃ sasitāghṛtamākṣikam /
rūpyāyastāmnasīsānāmayameva pṛthagvidhiḥ //

cūrṇitāḥ pippalīstriṃśat prakuñce tailasarpiṣoḥ /
bhṛṣṭāḥ saśarkarākṣaudrāḥ kṣīreṇāloḍitāḥ pibet /
aśnaṃśca ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpirbhyāṃ vājivadbhavet //

candrāṃśuśubhraṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam /
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ bhuñjāno nā vṛṣāyate //

dadhnaḥ sareṇa saghṛto bhakṣitaḥ ṣaṣṭikaudanaḥ /
sailātugoṣaṇakṣaudraḥ śarkarāḍhyena śukrakṛt //

adhyaṇḍāmārṣabhīṃcaiva svayaḍguptāphalāni ca /
pādalepaṃ naraḥ kṛtvā niśi vegairna hīyate //

varṣābhūmūlamṛdvīkāsvayaṅguptāphalāni ca /
siddhaścaraṇalepoyaṃ bhuvaṃ padbhyāṃ tu na spṛśet //

ghṛtakṣīrāśano nityaṃ nirvyādhirnityago yuvā /
saṅkalpapravaṇo ityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate //

ātmaguptāphalaṃ māṣā godhūmaḥ śāliṣaṣṭikam /
ikṣurikṣurakaḥ kṣīraṃ kṣaudraṃ drākṣā sitopalā //

uccaṭā śaramūlāni vidārī saśatāvarī /
jīvanīyāni svarjūraṃ mocacocaphalāni ca //

ebhirbhakṣyāṇi peyāni lehyāni ca ghṛtāni ca /
nityamāsevamānasya strīṣu harṣo vivarddhate //

jīvanīyaghṛtakṣīramadhutailasitārasaiḥ /
rasakṣīrāśinaḥ kṣipraṃ vṛṣaṃ kurvanti bastayaḥ //

siddhabastivikalpoktān balaśukrasutapradān /
yuñjīta bastīn putrārthī putrakāmoditaṃ ca yat //

yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavarddhanam /
manaso harṣaṇaṃ yacca tatsava vṛṣyamucyate //

dravyairevaṃvidhaistasmāt bhāvitaḥ pramadāṃ vrajet /
ātmavegena codīrṇaḥ srīguṇaiśca praharṣitaḥ //

iṣṭāhyekaikaśopyarthā harṣaprītikarāḥ param /
kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṅghaghātena pratiṣṭhitāḥ //

rucibhedena lokasya daivayogāñca yoṣitām /
taṃ taṃ prāpya vivarddhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ //

tasmādyā yasya hṛdayaṃ viśatīva varāṅganā /
tulyasvabhāvā yā hārimṛjārūpaguṇānvitā //

pāśabhūtairvahantyaṅgairlāvaṇyamiva mūrtimat /
ālapantyamṛteneva yā gātrāṇi niṣiñcati //

pibantīva ca paśyantī spṛśantī limpatīva yā /
nityamutsavabhūtā yā yā samānamanaḥśayā //

nayatyutsukatāṃ ceto nityaṃ sannihitāpi yā /
yayā viyukto niḥstrīkamaratirmanyate jagat //

pragalbhā rītasaṅgrāme svasthā lajjāmayī ca yā /
bahuśopi ca yāṃ gatvā tatpūrvamiva gacchati //

caritairnirvikārā yā vikārairiva nirmitā /
kāntānuvṛttiparamā sā strī vṛṣṭyatamā matā //

abhyañjanodvartanasekagandhasrakcitravastrābharaṇaprakārāḥ /
sugandhipuṣpotkarareṇukīrṇā mṛdurmanojñā vipulā ca śayyā //

prājñāḥ kalājñā vaśagā vinītāḥ priyaṃvadāḥ prītikarā vayasyāḥ /
visrambhasatvaprakṛtikriyaikyāccharīramātreṇa pṛthaktvabhūtāḥ //

kāntā vanāntāḥ parapuṣṭaghuṣṭā ramyāḥ sravantyaḥ satataṃ sravantyaḥ /
madyaṃ madāmodakaraṃ viśeṣādhdṛdyā prasannā surabhiḥ prasannā //

śakāṅganāgaṇḍatalābhipāṇḍutāmbulapatraṃ parivāraśobhi /
prasādhanaṃ strīmukhapaṅkajānāṃ yadāyudhaṃ mūrtamivātmajasya //

himācaloddhūnitadugdhasindhusamudbhavatphenacayāvadātam /
saudhaṃ sudhāśubhratarāḥ karāśca candrasya kurvanti paraṃ vṛṣatvam //

bandhena pūrvopahitena puṃsaḥ khinnasya vṛttiḥ karaṇāntareṇa /
saṃvāhanaṃ sparśasukhaiḥ karaiśca karotyapūrvāmiva manmathecchām //

prāyogikādhikaraṇoditācitraceṣṭāsaṃśīlanodbhavadanalparasārdracittaḥ /
vṛṣyopayogaparibṛṃhitadehadhāturnārīmanāṃsi vaśamānayati prasahya //

tasmānnityaṃ strīṣu vāñchan priyatvaṃ vṛṣyairyogairjātakāmo 'pi kāmī /
satvṃa sātmyaṃ deśakālau ca budhvā cātuṣṣaṣṭe ceṣṭite vyāpriyeta //

valayasvanasaṅkulamuṣṭiravadviguṇīkṛtamekhalikāninadaḥ /
calanūpuraśabdayuto 'pi muhuḥ śamamāvahate na ratātiśayaḥ //

sarvārthasiddhiḥ prathamonurāgaḥ śṛṅgāragāndharvakathāviśeṣāḥ /
sītkāragarbhaṃ hasitaṃ sahāvaṃ chinnākṣaraṃ vibhramavacca gītam //

savyājasandīrśatacārugātraṃ vṛttaṃ priyāṇāmavalokitaṃ ca /
cūtāṅkuraṃ puṣpaphalaṃ yathartu vidyutvadudyotitagarjitāni //

vihaṅgabhṛṅgastanitānuyātaṃ strīkūjitaṃ bhūṣaṇaśiñjitāni /
kāle yathāsvaṃ vapuṣaśca śuddhiḥ saṅkalpayonerdhuramudvahanti //

srotassu śudveṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadādyaṃ mitamatti kāle /
vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyastadbṛṃhaṇaṃ dehabalapradaṃ ca //

tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na ca vṛṣyayogāḥ /
sidhyanti dehe kaluṣe prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ //

upadiṣṭe vicitre 'smin vaktavyārthānurodhataḥ /
kartavyamevakartavyaṃ prāṇābādhe 'pi netarat //

etat svarūpaṃ śāstrasya yadvyāpitvena varṇyate /
spṛśati nyūnatādoṣo mahānavyāpini dhruvam //

vīryahīnairasampūrṇaiḥ prayogairapi bhūṣitam /
arthānatantrayattantraṃ tantratāmāpnuyāt katham //

haṃsabarhiṇadakṣāṇḍā yadyapyatyarthaśukralāḥ /
munayaḥ sadayā brūyustānyogeṣvanyathā katham //

kathaṃ vā sarvaevaite yogā rāgāgnidīpanāḥ /
kliṣṭasaṅkalpajananāḥ proktāḥ saṃsāravarddhanāḥ //

trikāladarśibhirdivyaiḥ satvadoṣaṣivarjitaiḥ /
pūrvācāryaiḥ kṛtaṃ vartma ko laṅghayitmumarhati //

prakrānte sarvathā sarvamuktaṃ bhavati sūditam /
nāhi leśābhidhānena labhyaḥ sarvārthasaṅgrahaḥ //

tathā ca gardabhīkṣīraṃ māṃsamaśvasya hastinām /
maddāsāgaratoyaṃ ca proktaṃ nirupayogyapi //

adyatve 'pi viśeṣeṇa bhūritantrārthasaṅgrahāt /
saṅgrahādyannabudhyeta tajjñānamatidurlabham //

yathā pratijñātamiti krameṇa vedoyamaṣṭāṅganidhernibaddhaḥ /
abhyasyato mārgamivāryasatyaṃ sañjāyate svārthaparārthasiddhiḥ //

pitāmahamukhodgīrṇamityāyurvedavāṅmayam /
jīvitārogyadharmārthasukhagauravakīrttikṛt //

alaṅkṛtaṃ yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam /
ṣaṭtriṃśatārthadurgeṣu bhiṣajāṃ saṅkramairiva //

tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvarthorthaḥ padasya ca /
pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam //

upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ /
prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo viparyayaḥ //

pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ /
atītānāgatāpekṣā svasaṃjñohya samuccayāḥ //

nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo 'tha vikalpanam /
pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ //

sarasaḥ suptapadmasya ravidīdhitayo yathā /
yathā gṛhasya dīpābhāstathā tantrasya yuktayaḥ //

adhīyāno 'pi tantrāṇi tantrayuktyavicakṣaṇaḥ /
nādhigacchati tantrārthamarthaṃ bhāgyakṣaye yathā //

vākyārthayojanodatā yuktayastviṣṭasiddhidāḥ /
asadvādiprayuktānāṃ vākyānāṃ pratiṣedhakāḥ //

līnavyatyāsaleśoktigaditānāṃ prakāśakāḥ /
vākyanyāyodadheḥ sāraṃ gṛhītvaivaṃ vyavasthitāḥ //

etadāgamasiddhatvāt pratyakṣaphaladarśanāt /
prayojyaṃ mantravattantraṃ tantrajñānaviśāradaiḥ //

pittāmahena lokasya smṛtvā tadidamavyayam /
akālamṛtyurakṣārthamalauhaṃ varma nirmitam //

sujñātametadamṛtaṃ svasthāsvasthasukhāspadam /
yathepsitaphalāśeṣapuruṣārthaprasādhanam //

idaṃ śāstramadṛṣṭīnāmevamālokakāryapi /
maṇḍalaṃ bhāskarasyeva na prakāśāya jāyate //

dhruvaṃ vaidyeṣu kalyāṇamāyurvedānusāriṣu /
itareṣvitaracchatraviṣajvalanakarmasu //

kuryāt prayuktaṃ śastrādi saśeṣamapi rogiṇam /
na tvevaṃ bheṣajaṃ mohādanālocitayojitam //

sadā doṣauṣadhādīni vīkṣya dvādaśa tatvataḥ /
kuryāccikitsitaṃ prājño na yogaireva kevalaiḥ //

mātrādi samyagajñātvā yadṛcchāpratipāditaḥ /
hinasti vyādhitaṃ yogo ghṛtamākṣikayoriva //

dṛṣṭvā viṣeṣyamṛtatāṃ ghṛtādau māraṇātmatām /
śāstratatvaṃ na vijñāya sa durātmā cikitsati //

sugītaścaiṣa kasyāpi mahāśloko mahātmanaḥ /
vaidyāścāśrutaśāstrārthā mūrkhāśca prabhāviṣṇavaḥ /
akālamṛtyavo hyete vicaranti mahītale //

lobhayantyāturaṃ mūḍhā ye citraiḥ karmakauśalaiḥ /
tebhyo rakṣetsadātmānamātmā yasmāt sudurlabhaḥ //

te dhruṇākṣaravatkañciduttārya niyatāyuṣam /
ghnanti vaidyābhimānena śatānyaniyatāyuṣām //

rogārtasya viṣaṇṇasya yatnalabhyasukhāyuṣaḥ /
avaidyo nirghṛṇaḥkrūro yaḥ karoti bhiṣagjitam //

pāpasya mṛtyudūtasya durmatestyaktadharmaṇaḥ /
naro narakapātī syāttasya sambhāṣaṇādapi //

atantrīkṛtatantrārthaḥ śāstramātropajīvinaḥ /
rājñāṃ pramādādrāṣṭrāṇi caranti vyādhavṛttayaḥ //

tān kālapāśasadṛśān varjayecchāstradūṣakān /
seveta śamavijñānajñānapūrṇān bhiṣaktamān //

annapānāni pathyāni vyādhinirghātamauṣadham /
rasāyanāni vṛṣyāṇi prāpyante vaidyasaṃśrayāt //

arājakā yathā deśā bhartṛhīnā yathā gṛhāḥ /
āturādyāstathā pādāḥ śocyā vaidyānadhiṣṭhitāḥ //

prāṇācāryaṃ budhastasmāddayāluṃ vijitendriyam /
aśvināviva devendraḥ pūjayedādṛtaḥ sadā //

yajñasya hi śiraśchinnamaśvibhyāṃ sandhitaṃ punaḥ /
pātitā daśanāḥ pūṣṇo bhagasya ca vilocane //

rājayakṣmārditaścandrastābhyāmeva cikitsitaḥ /
somānnipatito vajrī bhujastambhe ca dāruṇe //

bhārgavaścavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ /
vīryavarṇabalopetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā //

ebhiścānyaiśca bahubhiḥ karmābhīrbhiṣaguttamau /
babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāvindrādīnāṃ mahātmanām //

aśvibhyāṃ sahitaḥ somaṃ prātaḥ pibati vāsavaḥ /
sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate //

aśvinoḥ kalpyate bhāgo yajñeṣu brāhmaṇairapi /
aśvināvagnirindraśca vedeṣu sutarāṃ stutāḥ //

vaidyavityaśvinau tasmāt pūjyete vibudhairapi /
ajarairamarairnityaṃ sukhitairevamādṛtaiḥ //

vyādhimṛtyujarāgrastairduḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ /
kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syurnātiśaktitaḥ //

śīlavān matimān yukto dvijātirvedapāragaḥ /
prāṇibhiḥ pitṛvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ //

vidyāsamāptau bhiṣajāṃ dvitīyā jātirucyate /
na vaidyo vaidyaśabdaṃ hi labhate pūrvajanmanā //

vidyāsamāptāvāṣa vā brahmaṃ vā bhiṣajaṃ dhruvam /
tasvamāviśati jñānāttena vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ //

nāvadhyāyenna cākrośedahitaṃ na samācaret /
prāṇācāryaṃ budhaḥ kacchidicchannāyuranaśvaram //

bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān /
ābādhebhyo 'bhisaṃrakṣet jñānaṃ dharmanusmaran //

kurvate ye tu vṛtyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam /
te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃsurāśimupāsate //

rogākhyāndāruṇānpāśānantakāntikakarṣiṇaḥ /
yaśchitvā yacchati prāṇāndātā nāstyeva tatsamaḥ //

na jīvitapradānāddhi dānamanyadviśiṣyate /
tasmādupācaret svena svena niḥsvatapasvinaḥ //

satvārthamīhamānasya vaidyasyaivaṃ mahāmateḥ /
vartante sannidhānena niyataṃ siddhidevatāḥ //

kvaciddharmaḥ kvacinmitraṃ kvacidarthaḥ kvacidyaśaḥ /
karmābhyāsaḥ kvacicceti cikitsā nāsti niṣphalā //

nityamādaravān vaidyastasmādārtānupācaret /
prāṇānsahātmanaḥ kīrtyā nihantyeṣāmanādarāta //

sarvatra maitrī karuṇātureṣu nirāmadeheṣu nṛṣu pramodaḥ /
manasyupekṣāpakṛtiṃ vrajatsu vaidyasya sadvṛttamalaṃ tanoti //

sāmiṣeṇāpi cittena jīvitocchedakāriṇaḥ /
yo nihantyāmayān vaidyaḥ sopi kenopamīyatām //

kimuta nirāmiṣeṇa manasā karuṇāmṛdunā kṛpaṇaviśiṣṭayoḥ sadṛśamādaramudvahatā /
atiguru bodhisatvacaritaṃ satataṃ vidadhacchamayati rogajālamapi yotivirodhi mithaḥ //

dāhaḥ śūlaṃ tṛḍādhmānaṃ kṣutkṣāmatvamarocakam /
kaḥ prākṛto jayedrogān nityamanyonyarodhinaḥ //

mārutāmagrahonbhādamadān susadṛśākṛtīn /
ko jānīyāccikitsedvādūrabhitnakriyākramān //

prāṇācārthaṃ vedapāraṃ prayātaṃ budhyā yuktaṃ pūjayennityamasmāt /
yasminyasya prāṇayātrā nibaddhā tasmai yacchan ko dhanānāṃ dhanāyet //

āyurvedaṃ ślokalakṣeṇa pūva brahmāmnāsīdagniveśādayastu /
kṛtsnajñeyaprāptasārāḥ svatantrāstasyaikaikaṃ naikadhāṅgaṃ vitenuḥ //

bhiṣagvaro vāgbhaṭa ityabhūnme pitāmaho nāmadharo 'smi yasya /
sutobhavattasya ca siṃhaguptastasyāpyahaṃ sindhuṣu labdhajanmā //

samadhigamya guroravalokitāt gurutarācca pituḥ pratibhā mayā /
subahubheṣajaśāstravilocanāt suvihito 'ṅgavibhāgavinirṇayaḥ //

pūrvoktameva vadatā kimivoditaṃ syācchraddhālutuṣṭijananaṃ na bhavatyapūrvam /
saṅkṣiptasaṃśayitavistṛtaviprakīrṇaḥ kṛtsnortharāśiriti sādhu sa eva dṛṣṭaḥ //

āyurvedodadheḥ pāramapārasya prayāti kaḥ /
viśvavyādhyauṣadhijñānasārastveṣa samuccitaḥ //

smṛtvedamuditaṃ pūrvaṃ śrutvedānīṃ dvayoḥ punaḥ /
smarttuḥ śrotuśca sutarāṃ śraddhātuṃ kasya yujyate //

athavā śrutamapyetat smartureva kramāgatam /
abhidhātṛviśeṣeṇa kiṃ tathāpi prayojanam //

ūrdhvameti madanaṃ trivṛtādho vastumātraka iti pratipādye /
madvidho yadi vadedathavātriḥ kathyatāṃ ka iva karmaṇi bhedaḥ //

sādhvasādhviti vivekaviyukto lokapaṅktikṛtabhaktiviśeṣaḥ /
bāliśo bhavati no khalu vidvān sūkta eva ramate matirasya //

iti munivacanānāṃ jīvitopāśrayāṇāmabhilaṣitasamṛddhau kalpavṛkṣopamānām /
yaduditamiha puṇyaṃ kurvato menuvādaṃ bhavatu vigatarogo nirvṛtastena lokaḥ //