અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 5.2

અથાતો વિરેચનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિરેચનદ્રવ્યાણાં મૂલેષુ ત્રિવૃત્ ।
ત્વક્ષુ તિલ્વકઃ ।
ક્ષીરેષુ સ્નુહી ।
ફલેષુ હરીતકી પ્રધાનાનિ ।
ત્રિવૃતાયાઃ ખલુ દ્વિવિધં મૂલમરુણં શ્યાવં ચ ।
તત્રારુણં કષાયમધુરં વિપાકે કટુકં રૂક્ષં શ્લેષ્મપિત્તહરં કલ્પનાંવિશેષાત્ પુનઃ સર્વવ્યાધિપ્રશમનમ્ ।
સુખવિરેચનત્વાત્ શિશુસ્થવિરસુકુમારમૃદુકોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં ત્રિવૃચ્છબ્દવાચ્યં ચ ॥

ઇતરદપિ તસ્માત્ ગુણૈઃ કિઞ્ચિદૂનં તીક્ષ્ણં કણ્ઠહૃદયકર્ષણં મૂર્છાસમ્મોહકૃદાશુ દોષહરત્વાત્ બહુદોષક્લેશક્ષમક્રૂરકોષ્ઠેષુ પ્રશસ્તં શ્યામાશબ્દવાચ્યં ચ ॥

અથ તયોર્મૂલમતિર્યગ્વિસૃતં ગમ્ભીરાનુગતં શ્લક્ષ્ણમાહરેત્ ।
તતસ્ત્વચં શોષયિત્વા સમ્યક્ સુગુપ્તં સ્થાપયેત્ ॥

તચ્ચૂર્ણં શુણ્ઠીસૈન્ધવયુક્તમમ્લૈર્માંસરસેન વા પિબેદ્વાતામયેષુ ।
ક્ષીરક્ષૌદ્રદ્રાક્ષેક્ષુકાશ્મર્યસ્વરસસર્પિઃસ્વાદુદ્રવ્યક્વાથૈઃ સશર્કરં પિત્તોત્થેષુ ।
મૂત્રક્સૌદ્રદ્રાક્ષારિષ્ટપીલુરસત્રિફલાપઞ્ચકોલક્વાથૈર્વ્યોષચૂર્ણાનુવિદ્ધં કફજેષુ ॥

એભિરેવ ચ દ્રવ્યૈર્યથાસ્વં ઘૃતશર્કરાદ્રાક્ષેક્ષુરસતુગાક્ષીરીમધુરાણિ માતુલુઙ્ગદાડિમામલકકોલકરમર્દકપિત્થરસતક્રામ્લાનિ સૈન્ધવલવણાનિ વ્યોષતીક્ષ્ણાનિ વિવિધવેશવારપરિપૂરિતાનિ સહકારરસત્રિજાતનાગકેસરકર્પૂરસુરભીણિ લેહગુટિકામોદકભક્ષ્યભોજ્યાન્યુપકલ્પયેદિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ત્રિવૃત્કલ્કકષાયેણ સાધિતઃ સસિતો હિમઃ ।
મધુત્રિજાતસંયુક્તો લેહો હૃદ્યં વિરેચનમ્ ॥

અજગન્ધા તુગાક્સીરી વિદારી શર્કરા ત્રિવૃત્ ।
ચૂર્ણિતં મધુસર્પિર્ભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે ।
સન્નિપાતજ્વરસ્તમ્ભપિપાસાદાહપીડિતઃ ॥

લિમ્પેદન્તસ્ત્રિવૃતયા દ્વિધાકૃત્વેક્ષુગણ્ડિકામ્ ।
એકીકૃત્ય ચ તત્સ્વિન્નં પુટપાકેન ભક્ષયેત્ ॥

ત્વગેલાભ્યાં સમા નીલી તૈસ્ત્રિવૃત્તશ્ચ શર્કરા ।
ચૂર્ણં ફલરસક્ષૌદ્રસક્તુભિસ્તર્પણં પિબેત્ ॥

વાતપિત્તકફોત્થેષુ રોગેષ્વલ્પાનલેષુ ચ ।
નરેષુ સુકુમારેષુ નિરપાયં વિરેચનમ્ ॥

વિડઙ્ગતણ્ડુલવરાયાવશૂકકણાસ્ત્રિવૃત્ ।
સર્વતો ઽર્ધેન તલ્લીઢં મધ્વાજ્યેન ગુડેન વા ॥

ગુલ્મં પ્લીહોદરં કાસં હલીમકમરોચકમ્ ।
કફવાતકૃતાંશ્ચાન્યાન્ પરિમાર્ષ્ટિગદાન્ બહૂન્ ॥

વિડઙ્ગપિપ્પલીમૂલત્રિફલાધાન્યચિત્રકાન્ ।
મરિચેન્દ્રયવાજાજીપિપ્પલીહસ્તિપિપ્પલીઃ ॥

દીપ્યકં પઞ્ચલવણં ચૂર્ણિતં કાર્ષિકં પૃથક્ ।
તિલતૈલત્રિવૃચ્ચૂર્ણભાગૌ ચાષ્ટપલોન્મિતૌ ॥

ધાત્રીફલરસપ્રસ્થાંસ્ત્રીન્ ગુડાર્ધતુલાન્વિતાન્ ।
પક્ત્વા મૃદ્વગ્નિના ખાદેત્તતો માત્રામયન્ત્રણઃ ॥

કુષ્ઠાર્શઃકામલાગુલ્મમેહોદરભગન્દરાન્ ।
ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાંશ્ચ હન્તિ પુંસવનશ્ચ સઃ ॥

ગુડઃ કલ્યાણકો નામ સર્વર્તુષુ ચ યૌગિકઃ ।
વ્યોષત્રિજાતકામ્ભોદકૃમિઘ્નામલકૈસ્ત્રિવૃત્ ॥

સર્વૈઃ સમા સમસિતા ક્ષૌદ્રેણ ગુટિકાઃ કૃતાઃ ।
મૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરચ્છર્દિકાસશોષભ્રમક્ષયે ।
તાપે પાણ્ડ્વામયે ઽલ્પેગ્નૌ શસ્તાઃ સર્વવિષેષુ ચ ॥

ત્રિવૃતા કૌટજં બીજં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્ ।
ક્ષૌદ્રદ્રાક્ષારસોપેતં વર્ષાકાલે વિરેચનમ્ ॥

ત્રિવૃદ્દુરાલભામુસ્તાશર્કરોદીચ્યચન્દનમ્ ।
દ્રાક્ષામ્બુના સયષ્ટ્યાહ્વસાતલં જલદાત્યયે ॥

ત્રિવૃતાં ચિત્રકં પાઠામજાજીં સરલં વચામ્ ।
સ્વર્ણક્ષીરીં ચ હેમન્તે ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્ ॥

ત્રિવૃતા શર્કરાતુલ્યા ગ્રીષ્મકાલે વિરેચનમ્ ॥

ત્રિવૃત્ત્રાયન્તિહપુષાસાતલાકટુરોહિણીઃ ।
સ્વર્ણક્ષીરીં ચ સંચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રે ભાવયેત્ત્ર્યહમ્ ।
એષ સર્વર્તુકો યોગઃ સ્નિગ્ધાનાં મલદોષહૃત્ ॥

શ્યામાત્રિવૃદ્દુરાલમ્ભાહાસ્તિપિપ્પલિવત્સકમ્ ।
નીલિનીકટુકામુસ્તાશ્રેષ્ઠાયુક્તં સુચૂર્ણિતમ્ ।
રસાજ્યોષ્ણામ્બુભિઃ શસ્તં રૂક્ષાણામપિ સર્વદા ॥

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા હિઙ્ગુ કાર્ષિકં ત્રિવૃતાપલમ્ ।
સૌવર્ચલાર્ધકર્ષં ચ પલાર્ધં ચામ્લવેતસાત્ ॥

તચ્ચૂર્ણં શર્કરાતુલ્યં મણ્ડેનામ્લેન વા પિબેત્ ।
ગુલ્મપાર્શ્વાર્તિનુત્ સિદ્ધં જીર્ણે ચાસ્મિન્રસૌદનમ્ ॥

ત્રિવૃતાત્રિફલાદન્તીસાતલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ ।
પ્રકલ્પ્ય ચૂર્ણં સપ્તાહં ભાવ્યમામલકાદ્રસે ।
તદ્યોજ્યં તર્પણે યૂષે પિશિતે રાગયુક્તિષુ ॥

તુલ્યામ્લં ત્રિવૃતાકલ્કસિદ્ધં ગુલ્મહરં ઘૃતમ્ ।
શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સિદ્ધં સર્પિઃ પયો ઽપિ વા ॥

ત્રિવૃન્મુષ્ટીંસ્તુ સનખાનષ્ટૌ દ્રોણે ઽમ્ભસઃ પચેત્ ।
પાદશેષં કષાયં તં પૂતં ગુડતુલાયુતમ્ ॥

સ્નિગ્ધે સ્થાપ્યં ઘટે ક્ષૌદ્રપિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ ।
લિપ્તે માસે ગતે પીતં પાણ્ડુશ્વયથુગુલ્મજિત્ ॥

સુરા વા ત્રિવૃતાપાદાકણ્વા તત્ક્વાથસંયુતા ।
યવૈઃ શ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથસ્વિન્નૈઃ કુલ્માષમમ્ભસા ।
આસુતં ષડહં પલ્લે જાતં સૌવીરકં પિબેત્ ॥

ભૃષ્ટાન્વા સતુષાન્શુષ્કાન્યવાંસ્તચ્ચૂર્ણસંયુતાન્ ।
આસુતાનમ્ભસા તદ્વત્ પિબેજ્જાતં તુષોદકમ્ ॥

જ્વરહૃદ્રોગવાતાસૃગુદાવર્તાદિરોગિષુ ।
રાજવૃક્ષો ઽધિકં પથ્યો મૃદુર્મધુરશીતલઃ ॥

બાલે વૃદ્ધે ક્ષતે ક્ષીણે સુકુમારે ચ માનવે ।
યોજ્યો મૃદ્વનપાયિત્વાદ્વિશેષાચ્ચતુરઙ્ગુલઃ ॥

ફલકાલે પરિણતં ફલં તસ્ય સમાહરેત્ ।
તેષાં ગુણવતાં ભારં સિકતાસુ વિનિક્ષિપેત્ ॥

સપ્તરાત્રાત્સમુદ્ધૃત્ય શોષયેદાતપે તતઃ ।
તતોમજ્જાનમુદ્ધૃત્ય શુચૌ પાત્રે નિધાપયેત્ ॥

દ્રાક્ષારસેન તં દદ્યાદ્દાહોદાવર્તપીડિતે ।
ચતુર્વર્ષે સુખં બાલે યાવદ્દ્વાદશવાર્ષિકે ॥

ચતુરઙ્ગુલમજ્ઞો વા કષાયં પાયયેદ્ધિમમ્ ।
દધિમણ્ડસુરામણ્ડધાત્રીફલરસૈઃ પૃથક્ ।
સૌવીરકેણ વા યુક્તં કલ્કેન ત્રૈવૃતેન વા ॥

ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાદ્વા ક્ષીરાદ્યદુદિયાત્ ઘૃતમ્ ।
મજ્જકલ્કેન ધાત્રીણાં રસે તત્સાધિતં પિબેત્ ॥

તદેવ દશમૂલસ્ય કુલત્થાનાં યવસ્ય ચ ।
કષાયે સાધિતં સાપઃકલ્કૈઃશ્યામાદિભિઃ પિબેત્ ॥

દન્તીકષાયે તન્મજ્જ્ઞો ગુડં જીર્ણં ચ નિક્ષિપેત્ ।
તમરિષ્ટં સ્થિતં માસં પાયયેત્ પક્ષમેવ વા ॥

ત્વચં તિલ્વકમૂલસ્ય ત્યક્તાભ્યન્તરવલ્કલમ્ ।
વિશોષ્ય ચૂર્ણયિત્વા ચ દ્વૌ ભાગૌ ગાલયેત્તતઃ ॥

લોધ્રસ્યૈવ કષાયેણ તૃતીયં તેન ભાવયેત્ ।
કષાયે દશમૂલસ્ય તં ભાગં ભાવિતં પુનઃ ॥

શુષ્કચૂર્ણં પુનઃ કૃત્વા તતઃ પાણિતલં પિબેત્ ।
મસ્તુમૂત્રસુરામણ્ડકોલધાત્રીફલામ્બુભિઃ ॥

મેષશૃઙ્ગ્યભયાકૃષ્ણાચિત્રકૈઃ ક્વથિતે જલે ।
મરુજાઃ સુનુયાત્તચ્ચજાતં સૌવીરકં યદા ।
ભવેદઞ્જલિનાતસ્ય લોધ્રકલ્કં પિબેત્તદા ॥

સુરાં લોધ્રકષાયેણ જાતાં પક્ષસ્થિતાં પિબેત્ ।
તિલ્વકસ્ય કષાયેણ કલ્કેન ચ સશર્કરઃ ।
સઘૃતઃ સાધિતો લેહઃ સ ચ શ્રેષ્ઠં વિરેચનમ્ ॥

સુધા ભિનત્તિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્ ।
આશ્વેવ કષ્ટવિભ્રંશા નૈવ તાં કલ્પયેદતઃ ॥

મૃદુકોષ્ઠે ઽબલે બાલે સ્થવિરે દીર્ઘરોગિણિ ।
કલ્પ્યા ગુલ્મોદરગરત્વગ્રોગમધુમેહિષુ ।
પાણ્ડૌ દૂષીવિષે શોફે દોષવિભ્રાન્તચેતસિ ॥

સા શ્રેષ્ઠા કણ્ટકૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બહુભિશ્ચ સમાચિતા ।
દ્વિવર્ષાં વા ત્રિવર્ષાં વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ ॥

તાં પાટયિત્વા શસ્ત્રેણ ક્ષીરમુદ્ધારયેત્તતઃ ।
બિલ્વાદીનાં બૃહત્યોર્વા ક્વાથેન સમમેકશઃ ॥

મિશ્રયિત્વા સુધાક્ષીરં તતો ઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્ ।
પિબેત્ કૃત્વા તુ ગુટિકાં મસ્તુમૂત્રસુરાદિભિઃ ॥

ત્રિવૃતાદીન્નવ વરાં સ્વર્ણક્ષીરીં સસાતલામ્ ।
સપ્તાહં સ્નુક્પયઃપીતાન્રસેનાજ્યેન વા પિબેત્ ।
તદ્વદ્વ્યોષોત્તમાકુમ્ભનિકુમ્ભાગ્નીન્ ગુડામ્બુના ॥

અદ્યાત્ચ્છ્યામાત્રિવૃત્ક્વાથં સ્નુક્ક્ષીરઘૃતફાણિતૈઃ ।
કાસારિરસયૂષાદ્યૈર્યુક્તં વા સ્નુક્પયઃ પિબેત્ ॥

નિકુમ્ભકુમ્ભશમ્યાકશઙ્ખિનીસપ્તલારજઃ ।
રાત્રૌ મૂત્રે દિવા ઘર્મે સપ્તાહં સ્થાપયેદિતિ ॥

સ્નુક્ક્ષીરે ઽપિ તતસ્તેન માલ્યં વાસો ઽવચૂર્ણિતમ્ ।
આજિઘ્નન્ પ્રાવૃણાનશ્ચ મૃદુકોષ્ઠો વિરિચ્યતે ॥

નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્ ।
સપ્તલાયાસ્તથા મૂલં તે તુ તીક્ષ્ણવિકાષિણી ।
શ્લેષ્મામયોદરગરશ્વયથ્વાદિષુ કલ્પયેત્ ॥

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં મદિરાલવણાન્વિતમ્ ।
હૃદ્રોગે વાતકફજે તદ્વદ્ગુલ્મે ઽપિ યોજયેત્ ॥

શઙ્ખિનીચૂર્ણભાગૌ દ્વૌ તિલકલ્કસ્ય ચાપરઃ ।
હરીતકીકષાયેણ તતૈલં પીડિતં પિબેત્ ।
અતસીસર્ષપૈરણ્ડકરઞ્જેષ્વપ્યયં વિધિઃ ॥

દન્તિદન્તસ્થિરસ્થૂલં મૂલં દન્તીદ્રવન્તિજમ્ ।
આતામ્રશ્યાવતીક્ષ્ણોષ્ણમાશુકારિ વિકાષિ ચ ॥

ગુરુપ્રકોપિવાતસ્ય પીતશ્લેષ્મવિલાયનમ્ ।
તત્ક્ષૌદ્રપિપ્પલીલિપ્તં સ્વેદયેન્મૃત્કુશાન્તરે ।
શોષયેચ્ચાતપે ઽગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યસ્ય વિકાષિતામ્ ॥

તત્ પિબેન્મસ્તુમદિરાતક્રપીલુરસાસવૈઃ ।
અભિષ્યણ્ણતનુર્ગુલ્મી પ્રમેહી જઠરી ગરી ।
ગોમૃગાજરસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી ॥

સિદ્ધં તત્ ક્વાથકલ્કાભ્યાં દશમૂલરસેન ચ ।
વિસર્પાવિદ્રધ્યલજીકક્ષ્યાદાહાન્ જયેત્ ઘૃતમ્ ॥

તૈલં તુ ગુલ્મમેહાર્શોવિબન્ધકફમારુતાન્ ।
મહાસ્નેહઃ શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલવ્યથાઃ ॥

દન્ત્યા રસે ઽજશૃઙ્ગ્યાશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ ।
લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્ ।
વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્સ એવાજગન્ધયા ॥

દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદ્ધાત્રીરસે તતઃ ।
ત્રીનંશાન્ ફાણિતાત્ દ્વૌ ચ ભૃષ્ટસ્તૈલે ઘૃતે ઽથવા ॥

શ્યામાદિકલ્કયુક્તો ઽયં લેહઃ સિદ્ધં વિરેચનમ્ ।
પથ્યાક્ષદશમૂલાનાં તદ્વલ્લેહાઃ પૃથગ્રસૈઃ ॥

તયોર્બિડસમં ચૂર્ણં તદ્રસેનૈવ ભાવિતમ્ ।
વિબદ્ધવિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લયુતં હિતમ્ ।
મુદ્ર્ગાદિસિદ્ધૈસ્તન્મૂલૈર્યૂષાદીંશ્ચ પ્રકલ્પયેત્ ॥

દન્તીદ્રવન્તીમરિચસ્વર્ણક્ષીરીયવાસકમ્ ।
સશુણ્ઠ્યગ્નિકપૃથ્વીકં ચૂર્ણિતં સપ્ત વાસરાન્ ॥

મૂત્રભાવિતમાજ્યેન વિબેજ્જીર્ણે ચ તર્પણમ્ ।
સર્વદા સર્વરોગેષુ બાલે વૃદ્ધે ચ તદ્ધિતમ્ ॥

દુર્ભુક્તાજીર્ણપાંશ્વાર્તિર્ગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ ।
ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે ॥

ગુડસ્યાષ્ટપલે પથ્યા વિંશતિઃ સ્યાત્ પલ્ં પલમ્ ।
દન્તીચિત્રકયોઃ કર્ષૌ પિપ્પલીત્રિવૃતોર્દશ ॥

પ્રકલ્પ્ય મોદકાનેકં દશમે દશમે ઽહનિ ।
ઉષ્ણામ્ભો ઽનુપિબન્ ખાદેત્તાન્ સર્વાન્ વિધિનામુના ॥

એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વવ્યાધિનિબર્હણાઃ ।
વિશેષાદ્ગ્રહણીપાણ્ડુકણ્ડૂકોઠાર્શસાં હિતાઃ ।
વિરેચને મુખ્યતમા નવૈતે ત્રિવૃતાદયઃ ॥

હરીતકીમપિ ત્રિવૃદ્ધિધાનેનોપકલ્પયેત્ ।
વિશેષાત્ ગ્રહણીશોફપાણ્ડુમેહોદરાપહામ્ ॥

પિબેત્ પથ્યાં સસિન્ધૂત્થવિડઙ્ગોષણનાગરામ્ ।
મૂત્રેણ વત્સકાદેર્વા નિર્યૂહેણ હરીતકીમ્ ॥

પથ્યાનાગરચૂર્ણં વા સંયુતં નીલિનીફલૈઃ ।
ગુડેન ભક્ષયેત્તોયં કવોષ્ણં ચ પિબેદનુ ॥

પથ્યાત્રિવૃદ્ભ્યાં ગુટિકાઃ કાર્યા દ્રાક્ષારસાપ્લુતાઃ ।
માષપ્રમાણાસ્તાઃ શુષ્કા લિહ્યાદ્યક્ષ્મી ઘૃતદ્રુતાઃ ।
પથ્યાત્રિવૃત્પટૂષ્ણામ્બુ સર્વત્રેષ્ટં વિરેચનમ્ ॥

સ્નુક્ક્ષીરભાવિતે પથ્યાચૂર્ણે કુર્વીત મોદકાન્ ।
કોલાસ્થિમાત્રાન્ શુષ્કાંશ્ચ નવનીતેન લેહયેત્ ।
ગુલ્મોદરયકૃત્પ્લીહશૂલાનાહવિબન્ધિનઃ ॥

લિહ્યાદેરણ્ડતૈલેન કુષ્ઠં ત્રિકટુકાન્વિતમ્ ।
સુખોદકં ચાનુપિબેત્સુખમેતદ્વિરેચનમ્ ॥

અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતામ્ ।
કુર્યાત્ સંશ્લેષવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ ॥

ત્વક્કેસરામ્રાતકદાડિમૈલાસિતોપલામાક્ષિકમાતુગુઙ્ગૈઃ ।
મદ્યેન તસ્તૈશ્ચ મનો ઽનુકૂલૈર્યુક્તાનિ દેયાનિ વિરેચનાનિ ॥