Ashtanga Sangraha · Chapter 4.24

athāto vātaśoṇitacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

vātaśoṇitinaḥ snigdhasya dāharāgaruktodeṣu jalaukobhiḥ kaṇḍūpatāpasvāpacimicimāyaneṣu śṛṅgatumbairdaśāddeśāntaraṃ sañcarat sirayā pracchānena vā duṣṭamasṛgasakṛdalpamavasecayet //

asṛkkṣaye hi gambhīraśophastambhakampaglāni saṅgocādayaḥ syuḥ /
sirāvyadhoktāśca mūrchādayaḥ /
naiva ca srāvayedaṅgaglānau rūkṣe vātottaraṃ ca raktam /
tataśca punaḥ snehayuktāni rūkṣāṇi vā virecanāni bastikarma cāsakṛt prayojayet //

atha vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pibecchatāvarīghṛtaṃ vā //

daśamūlapunarnavadvayairaṇḍamudgaparṇīmāṣaparṇīmahāmedāśatāvarīrāsnāvākpuṣpīśaṅkhapuṣpībalātibalā dvipalāṃśāḥ pṛthak jaladroṇe vipācayet /
pādaśeṣe ca tattulyāni pṛthak chāgamāṃsāmalakekṣurasaghṛtakṣīrāṇi saṃyojya kalkaṃ ca pippalīmaricakāśmaryaphalotpaladvimedādviśrāvaṇīvīrāpunarnavanāgarasamaṅgātugākṣīrīkṣīrakākolīdrākṣākṣoḍapadmabījaśṛṅgāṭakanikocakabhavyorumāṇakharjūravātāmamuñjātābhiṣukāṇāṃ punaḥ pacet /
etajjīvanīyākhyaṃ sarpirvātavikārān viśeṣataśca pāṇḍurogajvarāpasmārabhagandaraśvāsakāsahidhmāsvarabhedapārśvaśūlayakṛtplīhamūtrasaṅgāśmarīvāttaśoṇitasarvāṅgaikāṅgarogānapaharati /
balyaṃ varṇyaṃ vṛṣyaṃ cakṣuṣyaṃ putradaṃ ca /
tailasātmyo vā kṣīrasitopetaṃ tailaṃ pibet //

athavā śatāvarīmayūrakakṣīravidārībalādvayatṛṇapañcamūlakvāthe padmakādigarbhaṃ sādhitam /
balātailaṃ vā vātavyādhyuktam /
śatapākaṃ vā /
vātaharasiddhena payasāmlairvā sparśasukhaṃ pariṣekaṃ kurvīta //

pratyekaśo yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu kākolījīvakarṣabhakabalātibalātibalāśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālasitopalāsurabhivacākaśerukalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhān pañca pāyasānupakalpayet /
snaihikaphalamajjotkārikāṃ vā /
bilvapeśikātagaradevadārusaralarāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpābhirvā dadhimastuyuktābhirupanāhaḥ //

yavamadhukairaṇḍabījapunarnavairdhānyāmbupiṣṭaiḥ pralepaḥ /
mātuluṅgāmlavetasasaindhavaghṛtamiśraṃ vā śigrumūlam /
sahacarajīvantīmūlaṃ vā /
rāsnāmadhukaguḍūcībalādvayajīvakarṣabhakalkakṣīrasiddhaṃ sasikthakaṃ sarpirabhyaṅgaḥ //

pittaprabale drākṣārevataphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet /
śatāvarīpaṭolatriphalāguḍūcīkaṭukākaṣāyaṃ vā /
svādutiktavargasiddhaṃ ca sarpiḥ kṣīraṃ ca /
rāsnābhīrudaśamūlabalāsiddhaṃ vā /
dhāroṣṇaṃ vā /
virekārthe trivṛccūrṇayuktaṃ vā /
kṣīrāhāro vā kṣīreṇairaṇḍatailaṃ bahuśaḥ pibet /
amṛtāragvadhāṭarūṣakakaṣāyeṇa vā /
kṣīrabastīn vā saghṛtān dadyāt //

śītaiśca candanapadmakabisamṛṇālādibhiḥ śṛtena kṣīreṇa pariṣekaḥ /
kṣīrekṣurasamadhuśarkarātaṇḍulodakena vā /
drākṣāmadhukakāśmaryayutena vā /
dhānyāmlena vā jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā śatadhautena vā //

masūrośīraprapauṇḍarīkadārvīmadhukamañjiṣṭhācandanotpalapadmakairakāsaktubhiḥ saghṛtakṣīraśarkaraiḥ predahe dāharāgarugvisarpaśophaharaḥ /
godhūmacūrṇo vā chāgakṣīrasaṃyukto lepaḥ /
tilāśca payasā piṣṭāḥ bhṛṣṭāḥ kapāle punaḥ payasi prakṣipya nirvāpitāḥ //

raktaprabale 'pyevaṃ bahuśaśca śoṇitamavasecayet //

śleṣmaprabale dhātrīniśāmustākaṣāyaṃ madhumadhurapibet /
triphalākaṣāyaṃ vā /
madhukaśṛṅgiverābhayākaṭurohiṇīniryūhaṃ vā /
yathārhasnehapītaṃ ca mṛdu vāmayedvirūkṣayecca /
na cātisekalepān dadyāt //

nimbasarṣapāśvagandhākṣāratilaiḥ koṣṇairlepaḥ /
vacāgāradhūmadviniśākuṣṭhaśatapuṣpābhirvā /
punarnavena vā saghṛtena /
tilasarṣapātasīyavacūrṇo vā /
śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśraḥ kṣāramūtrapiṣṭaḥ kaṭukaskandhasiddhaiḥ kṣārodakatailamūtraiḥ sekaḥ //

saṃsarge miśraṃ yathodrekaṃ vā pratikuryāt /
sarveṣu ca yathāyathaṃ guḍūcīṃ guḍaharītakīṃ pippalīvardhamānaṃ vā śīlayedbastikarma cābhīkṣṇamiti /
bhavati cātra //

bāhyamālepanābhyaṅgapariṣekāvagāhanaiḥ /
virekāsthāpanasnehapānairāntaramācaret //

sarpistailavasāmajjapānābhyañjanabastibhiḥ /
lepopanāhasekaiśca koṣṇairvātottaraṃ jayet //

virecanairghṛtakṣīrapānasecanabastibhiḥ /
pittaraktottaraṃ vātaraktaṃ lepaiśca śītalaiḥ //

vamanaṃ mṛdu nātyarthaṃ snehasekādilaṅghanam /
koṣṇā lepāśca śasyante vātarakte kaphottare //

vātaśleṣmottare śītaiḥ pralipte vātaśoṇite /
vidāhaśopharukkaṇḍūvivṛddhiḥ stambhanādbhavet //

pittaraktottare vātarakte lepādayo himāḥ /
uṣṇaiḥ ploṣoṣarugrāgasvedāvadaraṇodbhavaḥ //

madhuyaṣṭyāḥ palaśatāt kaṣāye pādaśeṣite /
tailāḍhakaṃ samakṣīraṃ pacet kalkaiḥ palonmitaiḥ //

śatapuṣpāvarīmūrvāpayasyābhīrucandanaiḥ /
sthirāhaṃsapadīmāṃsīdvimedāmadhuparṇibhiḥ //

kākolīkṣīrakākolītāmalakyardhipadmakaiḥ /
jīvantījīvakarṣabhatvakpatranakhavālakaiḥ //

prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāsārivaindrīvitunnakaiḥ /
catuṣprayogaṃ vātāsṛkpittadāhajvarārtinut //

madhuyaṣṭyāḥ palaṃ datvā tailaprasthaṃ caturguṇe /
kṣīre pacecchataṃ vārāṃstadevaṃ madhukācchate //

siddhaṃ yojyaṃ tṛḍunmādaśvāsakāsavisarpiṣu /
hṛtpāṇḍurogavātāsṛkpittādiṣu ca pūrvavat //

kupite mārgasaṃrodhānmedaso vā kaphasya vā /
ativṛddhyānile śastaṃ nādau snehanabṛṃhaṇam //

kṛtvā tatrāḍhyavātoktaṃ vātaśoṇitikaṃ tataḥ /
bheṣajaṃ snehanaṃ kuryādyacca raktaprasādanam //

gambhīre raktamākrāntaṃ syāccedvātena varjayet /
raktapittātivṛdhyā tu pākamāśu nigacchati //

bhinnaṃ sravati tadraktaṃ vidagdhaṃ pūyameva vā /
tayościkitsāṃ vraṇavat bhedaśodhanaropaṇīm //

kuryādupadravāṇāṃ ca tasmāttasmāccikitsitāt /
prāṇādikope yugapadyathoddiṣṭaṃ yathāmayam /
yathāsannaṃ ca bhaiṣajyaṃ vikalpyaṃ syādyathābalam //

nīte nirāmatāṃ sāme svedalaṅghanapācanaiḥ /
rūkṣaiścālepasekādyaiḥ kuryāt kevalavātanut //

vāyau pittāvṛte śītāmuṣṇāṃ ca bahuśaḥ kriyām /
vyatyāsādyojayetsarpirjīvanīyaṃ ca pāyayet //

dhanvamāṃsaṃ yavaḥ śālirvirekaḥ kṣīravānmṛduḥ /
sakṣīrā bastayaḥ kṣīraṃ pañcamūlabalāśṛtam //

kāle 'nuvāsanaṃ tailairmadhurauṣadhasādhitaiḥ /
yaṣṭīmadhubalātailaghṛtakṣīraiśca secanam /
pañcamūlakaṣāyeṇa vāriṇā śītalena vā //

kaphāvṛte yavānnāni jāṅgalā mṛgapakṣiṇaḥ /
svedāstīkṣṇā nirūhāśca vamanaṃ savirecanam //

purāṇasarpistailaṃ ca tilasarṣapajaṃ hitam /
saṃsṛṣṭe kaphapittābhyāṃ pittamādau vinirjayet //

kārayedraktasaṃsṛṣṭe vātaśoṇitikīṃ kriyām /
svedābhyaṅgarasāḥ kṣīraṃ sneho māṃsāvṛte hitam //

pramehamedovātaghnamāḍhyavāte bhiṣagjitam /
mahāsneho 'sthimajjasthe pūrvoktaṃ retasāvṛte //

annāvṛte pācanīyaṃ vamanaṃ dīpanaṃ laghu /
mūtrāvṛte mūtralāni svedāścottarabastayaḥ /
eraṇḍatailaṃ varcasthe bastisnehāśca bhedinaḥ //

kaphapittāviruddhaṃ yadyacca vātānulomanam /
sarvasthānāvṛtepyāśu tatkāryaṃ mātariśvani //

anabhiṣyandi ca snigdhaṃ srotasāṃ śuddhikāraṇam /
yāpanā bastayaḥ prāyo madhurāḥ sānuvāsanāḥ //

prasamīkṣya balādhikyaṃ mṛdu kāryaṃ virecanam /
rasāyanānāṃ sarveṣāmupayogaḥ praśasyate //

śilāhvasya viśeṣeṇa payasā śuddhagugguloḥ /
leho vā bhārgavastadvadekādaśasitāśataḥ //

apāne tvāvṛte sarvaṃ dīpanaṃ grāhi bheṣajam /
vātānulomanaṃ kāryaṃ mūtrāśayaviśodhanam //

iti saṅkṣepataḥ proktamāvṛtānāṃ cikitsitam /
prāṇādyānāṃ bhiṣak kuryādvitarkya svayameva tat //

udānaṃ yojayedūrdhvamapānaṃ cānulomayet /
samānaṃ śamayodvidvāṃstridhā vyānaṃ ca yojayet //

prāṇo rakṣyaścaturbhyo 'pi tatsthitau dehasaṃsthitiḥ /
svaṃ svaṃ sthānaṃ nayedevaṃ vṛtān vātān vimārgagān //

sarvaṃ cāvaraṇaṃ pittaraktasaṃsargavarjitam /
rasāyanavidhānena laghuno hanti śīlitaḥ //

pittāvṛte pittaharaṃ marutaścānulomanam /
raktāvṛte 'pi tadvacca khuḍoktaṃ yacca bheṣajam /
pittaraktānilahitaṃ vividhaṃ ca rasāyanam //

yathānidānaṃ nirdiṣṭamiti samyakcikitsitam /
āyurvedaphalaṃ sthānametatsadyo 'rtināśanāt //

cikitsitaṃ hitaṃ pathyaṃ prāyaścittaṃ bhiṣagjitam /
bheṣajaṃ śamanaṃ śastaṃ paryāyaiḥ smṛtamauṣadham //