અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.24

અથાતો વાતશોણિતચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વાતશોણિતિનઃ સ્નિગ્ધસ્ય દાહરાગરુક્તોદેષુ જલૌકોભિઃ કણ્ડૂપતાપસ્વાપચિમિચિમાયનેષુ શૃઙ્ગતુમ્બૈર્દશાદ્દેશાન્તરં સઞ્ચરત્ સિરયા પ્રચ્છાનેન વા દુષ્ટમસૃગસકૃદલ્પમવસેચયેત્ ॥

અસૃક્ક્ષયે હિ ગમ્ભીરશોફસ્તમ્ભકમ્પગ્લાનિ સઙ્ગોચાદયઃ સ્યુઃ ।
સિરાવ્યધોક્તાશ્ચ મૂર્છાદયઃ ।
નૈવ ચ સ્રાવયેદઙ્ગગ્લાનૌ રૂક્ષે વાતોત્તરં ચ રક્તમ્ ।
તતશ્ચ પુનઃ સ્નેહયુક્તાનિ રૂક્ષાણિ વા વિરેચનાનિ બસ્તિકર્મ ચાસકૃત્ પ્રયોજયેત્ ॥

અથ વાતપ્રબલે પુરાણઘૃતં પિબેચ્છતાવરીઘૃતં વા ॥

દશમૂલપુનર્નવદ્વયૈરણ્ડમુદ્ગપર્ણીમાષપર્ણીમહામેદાશતાવરીરાસ્નાવાક્પુષ્પીશઙ્ખપુષ્પીબલાતિબલા દ્વિપલાંશાઃ પૃથક્ જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ।
પાદશેષે ચ તત્તુલ્યાનિ પૃથક્ છાગમાંસામલકેક્ષુરસઘૃતક્ષીરાણિ સંયોજ્ય કલ્કં ચ પિપ્પલીમરિચકાશ્મર્યફલોત્પલદ્વિમેદાદ્વિશ્રાવણીવીરાપુનર્નવનાગરસમઙ્ગાતુગાક્ષીરીક્ષીરકાકોલીદ્રાક્ષાક્ષોડપદ્મબીજશૃઙ્ગાટકનિકોચકભવ્યોરુમાણખર્જૂરવાતામમુઞ્જાતાભિષુકાણાં પુનઃ પચેત્ ।
એતજ્જીવનીયાખ્યં સર્પિર્વાતવિકારાન્ વિશેષતશ્ચ પાણ્ડુરોગજ્વરાપસ્મારભગન્દરશ્વાસકાસહિધ્માસ્વરભેદપાર્શ્વશૂલયકૃત્પ્લીહમૂત્રસઙ્ગાશ્મરીવાત્તશોણિતસર્વાઙ્ગૈકાઙ્ગરોગાનપહરતિ ।
બલ્યં વર્ણ્યં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં પુત્રદં ચ ।
તૈલસાત્મ્યો વા ક્ષીરસિતોપેતં તૈલં પિબેત્ ॥

અથવા શતાવરીમયૂરકક્ષીરવિદારીબલાદ્વયતૃણપઞ્ચમૂલક્વાથે પદ્મકાદિગર્ભં સાધિતમ્ ।
બલાતૈલં વા વાતવ્યાધ્યુક્તમ્ ।
શતપાકં વા ।
વાતહરસિદ્ધેન પયસામ્લૈર્વા સ્પર્શસુખં પરિષેકં કુર્વીત ॥

પ્રત્યેકશો યવગોધૂમતિલમુદ્ગમાષેષુ કાકોલીજીવકર્ષભકબલાતિબલાતિબલાશૃગાલવિન્નામેષશૃઙ્ગીપ્રિયાલસિતોપલાસુરભિવચાકશેરુકલ્કમિશ્રેષૂપનાહાર્થં સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદુગ્ધસિદ્ધાન્ પઞ્ચ પાયસાનુપકલ્પયેત્ ।
સ્નૈહિકફલમજ્જોત્કારિકાં વા ।
બિલ્વપેશિકાતગરદેવદારુસરલરાસ્નાહરેણુકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા દધિમસ્તુયુક્તાભિરુપનાહઃ ॥

યવમધુકૈરણ્ડબીજપુનર્નવૈર્ધાન્યામ્બુપિષ્ટૈઃ પ્રલેપઃ ।
માતુલુઙ્ગામ્લવેતસસૈન્ધવઘૃતમિશ્રં વા શિગ્રુમૂલમ્ ।
સહચરજીવન્તીમૂલં વા ।
રાસ્નામધુકગુડૂચીબલાદ્વયજીવકર્ષભકલ્કક્ષીરસિદ્ધં સસિક્થકં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ ॥

પિત્તપ્રબલે દ્રાક્ષારેવતફલપયસ્યામધુકચન્દનકાશ્મર્યકષાયં શર્કરામધુમધુરં પાયયેત્ ।
શતાવરીપટોલત્રિફલાગુડૂચીકટુકાકષાયં વા ।
સ્વાદુતિક્તવર્ગસિદ્ધં ચ સર્પિઃ ક્ષીરં ચ ।
રાસ્નાભીરુદશમૂલબલાસિદ્ધં વા ।
ધારોષ્ણં વા ।
વિરેકાર્થે ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુક્તં વા ।
ક્ષીરાહારો વા ક્ષીરેણૈરણ્ડતૈલં બહુશઃ પિબેત્ ।
અમૃતારગ્વધાટરૂષકકષાયેણ વા ।
ક્ષીરબસ્તીન્ વા સઘૃતાન્ દદ્યાત્ ॥

શીતૈશ્ચ ચન્દનપદ્મકબિસમૃણાલાદિભિઃ શૃતેન ક્ષીરેણ પરિષેકઃ ।
ક્ષીરેક્ષુરસમધુશર્કરાતણ્ડુલોદકેન વા ।
દ્રાક્ષામધુકકાશ્મર્યયુતેન વા ।
ધાન્યામ્લેન વા જીવનીયસિદ્ધેન વા સર્પિષા શતધૌતેન વા ॥

મસૂરોશીરપ્રપૌણ્ડરીકદાર્વીમધુકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલપદ્મકૈરકાસક્તુભિઃ સઘૃતક્ષીરશર્કરૈઃ પ્રેદહે દાહરાગરુગ્વિસર્પશોફહરઃ ।
ગોધૂમચૂર્ણો વા છાગક્ષીરસંયુક્તો લેપઃ ।
તિલાશ્ચ પયસા પિષ્ટાઃ ભૃષ્ટાઃ કપાલે પુનઃ પયસિ પ્રક્ષિપ્ય નિર્વાપિતાઃ ॥

રક્તપ્રબલે ઽપ્યેવં બહુશશ્ચ શોણિતમવસેચયેત્ ॥

શ્લેષ્મપ્રબલે ધાત્રીનિશામુસ્તાકષાયં મધુમધુરપિબેત્ ।
ત્રિફલાકષાયં વા ।
મધુકશૃઙ્ગિવેરાભયાકટુરોહિણીનિર્યૂહં વા ।
યથાર્હસ્નેહપીતં ચ મૃદુ વામયેદ્વિરૂક્ષયેચ્ચ ।
ન ચાતિસેકલેપાન્ દદ્યાત્ ॥

નિમ્બસર્ષપાશ્વગન્ધાક્ષારતિલૈઃ કોષ્ણૈર્લેપઃ ।
વચાગારધૂમદ્વિનિશાકુષ્ઠશતપુષ્પાભિર્વા ।
પુનર્નવેન વા સઘૃતેન ।
તિલસર્ષપાતસીયવચૂર્ણો વા ।
શ્લેષ્માતકકપિત્થમધુશિગ્રુમિશ્રઃ ક્ષારમૂત્રપિષ્ટઃ કટુકસ્કન્ધસિદ્ધૈઃ ક્ષારોદકતૈલમૂત્રૈઃ સેકઃ ॥

સંસર્ગે મિશ્રં યથોદ્રેકં વા પ્રતિકુર્યાત્ ।
સર્વેષુ ચ યથાયથં ગુડૂચીં ગુડહરીતકીં પિપ્પલીવર્ધમાનં વા શીલયેદ્બસ્તિકર્મ ચાભીક્ષ્ણમિતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

બાહ્યમાલેપનાભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહનૈઃ ।
વિરેકાસ્થાપનસ્નેહપાનૈરાન્તરમાચરેત્ ॥

સર્પિસ્તૈલવસામજ્જપાનાભ્યઞ્જનબસ્તિભિઃ ।
લેપોપનાહસેકૈશ્ચ કોષ્ણૈર્વાતોત્તરં જયેત્ ॥

વિરેચનૈર્ઘૃતક્ષીરપાનસેચનબસ્તિભિઃ ।
પિત્તરક્તોત્તરં વાતરક્તં લેપૈશ્ચ શીતલૈઃ ॥

વમનં મૃદુ નાત્યર્થં સ્નેહસેકાદિલઙ્ઘનમ્ ।
કોષ્ણા લેપાશ્ચ શસ્યન્તે વાતરક્તે કફોત્તરે ॥

વાતશ્લેષ્મોત્તરે શીતૈઃ પ્રલિપ્તે વાતશોણિતે ।
વિદાહશોફરુક્કણ્ડૂવિવૃદ્ધિઃ સ્તમ્ભનાદ્ભવેત્ ॥

પિત્તરક્તોત્તરે વાતરક્તે લેપાદયો હિમાઃ ।
ઉષ્ણૈઃ પ્લોષોષરુગ્રાગસ્વેદાવદરણોદ્ભવઃ ॥

મધુયષ્ટ્યાઃ પલશતાત્ કષાયે પાદશેષિતે ।
તૈલાઢકં સમક્ષીરં પચેત્ કલ્કૈઃ પલોન્મિતૈઃ ॥

શતપુષ્પાવરીમૂર્વાપયસ્યાભીરુચન્દનૈઃ ।
સ્થિરાહંસપદીમાંસીદ્વિમેદામધુપર્ણિભિઃ ॥

કાકોલીક્ષીરકાકોલીતામલક્યર્ધિપદ્મકૈઃ ।
જીવન્તીજીવકર્ષભત્વક્પત્રનખવાલકૈઃ ॥

પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાસારિવૈન્દ્રીવિતુન્નકૈઃ ।
ચતુષ્પ્રયોગં વાતાસૃક્પિત્તદાહજ્વરાર્તિનુત્ ॥

મધુયષ્ટ્યાઃ પલં દત્વા તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણે ।
ક્ષીરે પચેચ્છતં વારાંસ્તદેવં મધુકાચ્છતે ॥

સિદ્ધં યોજ્યં તૃડુન્માદશ્વાસકાસવિસર્પિષુ ।
હૃત્પાણ્ડુરોગવાતાસૃક્પિત્તાદિષુ ચ પૂર્વવત્ ॥

કુપિતે માર્ગસંરોધાન્મેદસો વા કફસ્ય વા ।
અતિવૃદ્ધ્યાનિલે શસ્તં નાદૌ સ્નેહનબૃંહણમ્ ॥

કૃત્વા તત્રાઢ્યવાતોક્તં વાતશોણિતિકં તતઃ ।
ભેષજં સ્નેહનં કુર્યાદ્યચ્ચ રક્તપ્રસાદનમ્ ॥

ગમ્ભીરે રક્તમાક્રાન્તં સ્યાચ્ચેદ્વાતેન વર્જયેત્ ।
રક્તપિત્તાતિવૃધ્યા તુ પાકમાશુ નિગચ્છતિ ॥

ભિન્નં સ્રવતિ તદ્રક્તં વિદગ્ધં પૂયમેવ વા ।
તયોશ્ચિકિત્સાં વ્રણવત્ ભેદશોધનરોપણીમ્ ॥

કુર્યાદુપદ્રવાણાં ચ તસ્માત્તસ્માચ્ચિકિત્સિતાત્ ।
પ્રાણાદિકોપે યુગપદ્યથોદ્દિષ્ટં યથામયમ્ ।
યથાસન્નં ચ ભૈષજ્યં વિકલ્પ્યં સ્યાદ્યથાબલમ્ ॥

નીતે નિરામતાં સામે સ્વેદલઙ્ઘનપાચનૈઃ ।
રૂક્ષૈશ્ચાલેપસેકાદ્યૈઃ કુર્યાત્ કેવલવાતનુત્ ॥

વાયૌ પિત્તાવૃતે શીતામુષ્ણાં ચ બહુશઃ ક્રિયામ્ ।
વ્યત્યાસાદ્યોજયેત્સર્પિર્જીવનીયં ચ પાયયેત્ ॥

ધન્વમાંસં યવઃ શાલિર્વિરેકઃ ક્ષીરવાન્મૃદુઃ ।
સક્ષીરા બસ્તયઃ ક્ષીરં પઞ્ચમૂલબલાશૃતમ્ ॥

કાલે ઽનુવાસનં તૈલૈર્મધુરૌષધસાધિતૈઃ ।
યષ્ટીમધુબલાતૈલઘૃતક્ષીરૈશ્ચ સેચનમ્ ।
પઞ્ચમૂલકષાયેણ વારિણા શીતલેન વા ॥

કફાવૃતે યવાન્નાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ ।
સ્વેદાસ્તીક્ષ્ણા નિરૂહાશ્ચ વમનં સવિરેચનમ્ ॥

પુરાણસર્પિસ્તૈલં ચ તિલસર્ષપજં હિતમ્ ।
સંસૃષ્ટે કફપિત્તાભ્યાં પિત્તમાદૌ વિનિર્જયેત્ ॥

કારયેદ્રક્તસંસૃષ્ટે વાતશોણિતિકીં ક્રિયામ્ ।
સ્વેદાભ્યઙ્ગરસાઃ ક્ષીરં સ્નેહો માંસાવૃતે હિતમ્ ॥

પ્રમેહમેદોવાતઘ્નમાઢ્યવાતે ભિષગ્જિતમ્ ।
મહાસ્નેહો ઽસ્થિમજ્જસ્થે પૂર્વોક્તં રેતસાવૃતે ॥

અન્નાવૃતે પાચનીયં વમનં દીપનં લઘુ ।
મૂત્રાવૃતે મૂત્રલાનિ સ્વેદાશ્ચોત્તરબસ્તયઃ ।
એરણ્ડતૈલં વર્ચસ્થે બસ્તિસ્નેહાશ્ચ ભેદિનઃ ॥

કફપિત્તાવિરુદ્ધં યદ્યચ્ચ વાતાનુલોમનમ્ ।
સર્વસ્થાનાવૃતેપ્યાશુ તત્કાર્યં માતરિશ્વનિ ॥

અનભિષ્યન્દિ ચ સ્નિગ્ધં સ્રોતસાં શુદ્ધિકારણમ્ ।
યાપના બસ્તયઃ પ્રાયો મધુરાઃ સાનુવાસનાઃ ॥

પ્રસમીક્ષ્ય બલાધિક્યં મૃદુ કાર્યં વિરેચનમ્ ।
રસાયનાનાં સર્વેષામુપયોગઃ પ્રશસ્યતે ॥

શિલાહ્વસ્ય વિશેષેણ પયસા શુદ્ધગુગ્ગુલોઃ ।
લેહો વા ભાર્ગવસ્તદ્વદેકાદશસિતાશતઃ ॥

અપાને ત્વાવૃતે સર્વં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્ ।
વાતાનુલોમનં કાર્યં મૂત્રાશયવિશોધનમ્ ॥

ઇતિ સઙ્ક્ષેપતઃ પ્રોક્તમાવૃતાનાં ચિકિત્સિતમ્ ।
પ્રાણાદ્યાનાં ભિષક્ કુર્યાદ્વિતર્ક્ય સ્વયમેવ તત્ ॥

ઉદાનં યોજયેદૂર્ધ્વમપાનં ચાનુલોમયેત્ ।
સમાનં શમયોદ્વિદ્વાંસ્ત્રિધા વ્યાનં ચ યોજયેત્ ॥

પ્રાણો રક્ષ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽપિ તત્સ્થિતૌ દેહસંસ્થિતિઃ ।
સ્વં સ્વં સ્થાનં નયેદેવં વૃતાન્ વાતાન્ વિમાર્ગગાન્ ॥

સર્વં ચાવરણં પિત્તરક્તસંસર્ગવર્જિતમ્ ।
રસાયનવિધાનેન લઘુનો હન્તિ શીલિતઃ ॥

પિત્તાવૃતે પિત્તહરં મરુતશ્ચાનુલોમનમ્ ।
રક્તાવૃતે ઽપિ તદ્વચ્ચ ખુડોક્તં યચ્ચ ભેષજમ્ ।
પિત્તરક્તાનિલહિતં વિવિધં ચ રસાયનમ્ ॥

યથાનિદાનં નિર્દિષ્ટમિતિ સમ્યક્ચિકિત્સિતમ્ ।
આયુર્વેદફલં સ્થાનમેતત્સદ્યો ઽર્તિનાશનાત્ ॥

ચિકિત્સિતં હિતં પથ્યં પ્રાયશ્ચિત્તં ભિષગ્જિતમ્ ।
ભેષજં શમનં શસ્તં પર્યાયૈઃ સ્મૃતમૌષધમ્ ॥