અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 4.10

અથાતો ઽર્શસ ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અથ ખલુ બલવન્તમર્શોભિરુપદ્રુતં યથાર્હસ્નેહોપસ્નિગ્ધસ્વિન્નમનિલવેદનાવૃદ્ધિશમનાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તં શુચિં કૃતસ્વસ્ત્યયનં ભુક્તવિણ્મૂત્રમવ્યથં સમે શુચૌ વિવિક્તે દેશે સાધારણે વ્યભ્રે કાલે શય્યાયાં સમે ફલકે વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયં ઉત્તાનમુન્નતકટીદેશં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષિપ્તગ્રીવાસક્થિસન્ધિમલજ્જાર્હૈરાપ્તપરિચારકૈઃ સુપરિગૃહીતં કૃત્વા તતો ઽસ્મ ઘૃતાભ્યક્તગુદાય ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રમૃજ્વનુસુખં શનૈઃ પાયૌ પ્રણિદધ્યાત્ ।
પ્રવાહણપ્રવિષ્ટં ચાર્શો ઽભિવીક્ષ્યપિચુપ્લોતકયોરન્યતરેણાવગુણ્ઠિતયા શલાકયોત્પીડ્ય યથોક્તવિધિનાગ્નિક્ષારાભ્યામુપાચરેત્ સમ્યઙ્નિર્વાપયેચ્ચ ॥

મહાન્તિ પ્રાણવતશ્છિત્વા દહેત્ ।
છત્રાકારાણ્યૂર્ધ્વવિસૃતાનિ ક્ષારસૂત્રેણ બધ્વા ॥

તતો યન્ત્રમપનીયોત્થાપ્યાતુરં સ્વભ્યક્તગુદજઘનવઙ્ક્ષણં યથાકાલમુષ્ણોદકકોષ્ઠે ઽવગાહયેત્ ।
તતો નિવાતમગારં પ્રવેશ્યાચારિકમુપદિશેત્ ॥

સાવશેષં પુનર્દાહયેત્ ।
એવં સપ્તરાત્રાત્સપ્તરાત્રાદેકૈકમુપક્રમેત્ ।
બહુષુ તુ પ્રાગ્દક્ષિણં તતો વામં વામાત્ પૃષ્ઠાગ્રજમ્ ।
એકાહાત્તુ સર્વાણિ દહતો ઽતિયોગોક્તો દેષઃ ।
તત્ર શુષ્કાણ્યગ્નિના ક્ષારેણ વા સાધયેત્ ।
ક્ષારેણૈવ મૃદુનાર્દ્રાણિ ।
એષ સર્વપ્રદેશેષ્વર્શસાં દહનવિકલ્પઃ ।
તૃતીયે તુ ગુદવલૌ પ્રત્યાખ્યાયોપચરેન્ન વેત્યેકે ॥

અથ સમ્યગ્દગ્ધે વાતાનુલોમ્યમન્નાભિરુચિરગ્નેર્દીપ્તિર્લાઘવમિન્દ્રિયપ્રસાદો યથોક્તોપદ્રવનિવૃત્તિર્બલવર્ણોપપત્તિશ્ચ ।
અસમ્યગ્દાહે તુ ક્ષારાગ્નિકર્મણોર્વિધિમીક્ષેત્ ॥

બસ્તિવેદનાયાં કુષ્ઠશતપુષ્પાદેવદારુસુરભિપુનર્નવાગરુકલ્કેન નાભેરધઃ સર્વમાલિમ્પેત્ ।
મૂત્રપુરીષપ્રતીઘાતે વરણાલમ્બુસૈરણ્ડપુનર્નવાશ્વદંષ્ટ્રાસુરભીસુષવીકષાયં સુખોષ્ણં સ્વભ્યક્તપૃષ્ઠકટીવઙ્ક્ષણગુદસ્ય પરિષેકે ઽવાઅહે વા યોજયેત્ ।
ક્ષીરં સસ્નેહં તૈલમેવ વા ।
દગ્ધેષુ ચાર્શઃસુ શકૃચ્છૈથિલ્યાર્થં ત્રિવૃદ્વાસ્તુકોપોદકાચુઞ્જ્ચુપર્ણીશાકયુક્તમન્નમશ્નીયાત્ ॥

અનિલાનલરક્ષણોત્તેજનાર્થં દેહપુષ્ટયે ચ સ્નેહાદીન્ સમ્યગાસેવેત્ ।
સંશોધનાઃ પ્રલેપાદ્યાઃ કષાયાસ્તૈલયુક્તયઃ ।
વ્રણાધિકારમાલોચ્ય યોક્તવ્યા હત્નામસુ ॥

અથાનવચારણીયશસ્ત્રક્ષારાગ્નેર્વાતકફોલ્બણાનિ દોષસમ્પૂર્ણત્વાન્નિર્ગતાનિ સસ્તમ્ભકણ્ડૂશોફશૂલાનિ ક્ષારચિત્રકકુષ્ઠબિલ્વમૂલકસિદ્ધેન તૈલેન વા કૃષ્ણાહિબિડાલૌષ્ટ્રજલૌકઃસૂકરવસાભિર્વાભ્યજ્ય ।
પિણ્ડેન સ્વેદયેદ્દ્રવસ્વેદેન વા ।
ધૂપયેચ્ચ સઘૃતશમીપત્રાર્કમૂલમાનુષકેશાહિનિર્મોકબિડાલચર્મભિઃ ।
કુઞ્જરવરાહવૃષશકૃત્સક્તુસર્જરસૈર્વા ।
સુરસાબૃહતીપિપ્પલ્યશ્વગન્ધાભિર્વા સઘૃતાભિઃ ।
અરિષ્ટશિગ્રુપત્રકુલત્થવચાભિર્વા ।
પ્રદિહ્યાચ્ચ સ્નુહીક્ષીરયુક્તેન હરિદ્રાચૂર્ણેન ।
ગોમૂત્રપિષ્ટૈર્વા કુક્કુટશકૃન્નિશાપિપ્પલીગુઞ્જામૂલૈઃ ।
ગોપિત્તપિષ્ટાભિર્વા દન્તીચિત્રકસુવર્ચિકાભિઃ ।
સુધાક્ષીરપિષ્ટૈર્વા ગુડકૃષ્ણાસૈન્ધવકુષ્ઠશિરીષબીજૈઃ ।
તદ્વચ્ચ ગજાસ્થિતુત્થભલ્લાતકલાઙ્ગલીકુલીરશૃઙ્ગીવચાભયાહિંગુકુષ્ઠબિલ્વશિગ્રુમૂલકબીજનિમ્બાશ્વમારપત્રપીલુમૂલૈઃ બસ્તમૂત્રપિષ્ટૈર્વા સુધાકાણ્ડાર્કક્ષીરતુમ્બપ્રસવકરઞ્જૈઃ ।
પિપ્પલ્યાદિભિર્વાનુવાસનદ્રવ્યૈઃ ।
એભિર્હિ પ્રદિગ્ધાન્ય શાર્ંસિ દુષ્ટમસૃક્સઞ્ચિતં પિચ્છાં ચ વિમુચ્ય પ્રશામ્યન્તિ ।
એભિશ્ચ તૈલાન્યભ્યઙ્ગાર્થમુપકલ્પયેત્ ॥

તથા કાસીસસૈન્ધવાલપિપ્પલીકુષ્ઠશુણ્ઠીવિડઙ્ગવિદારીલાઙ્ગલીકરવીરાર્દ્રકસ્વર્ણક્ષીરીદન્તીચિત્રકાલર્કસૂધાપયોભિસ્તૈલં ચતુર્ગુણમૂત્રવિપક્વમપ્રદૂષયત્ ગુદમભ્યઙ્ગાત્ ક્ષારવદર્શાંસિ શાતયતિ ।
તૈલાભ્યક્તં વા પાયુપ્રદેશં પક્વેષ્ટકાશકલૈસ્તીક્ષ્ણકોટિભિરગ્નિવર્ણૈર્મહિષીમૂત્રનિર્વાપિતૈર્નિષ્પીડયન્ દ્વિકાલં સપ્તદિનાનિ સ્વેદયેત્ ।
અનન્તાં ચ યથોક્તેનાવગાહરેન ।
તતો ગતે સપ્તરાત્રે પૂતીકરઞ્જપલ્લવકલ્કેન સસૈન્ધવેન સ્નુહી પયસા વર્તિં કૃત્વા નાતિશુષ્કાં ગુદે વિદધ્યાત્ ।
કૃતવિણ્મૂત્રં ચાવગાહે સ્થાપયેત્ ।
પ્રાતઃ સાયં ચૈષ વિધિઃ પ્રત્યહમેકાન્તરં વા યાવત્ત્રિરાત્રમ્ ।
તતો દેવદાલીક્ષારહરીતકીઃ શીલયેત્ ।
એવમર્શાંસિ શીર્યન્તે ॥

અથ હરીતકીપાકવિધિઃ ।
સજાલમૂલં જીમૂતકમન્તર્ધૂમં દહેત્ તસ્યભસ્મનોર્દ્ધાઢકં ગોમૂત્રપાત્રદ્વયેનૈકવિંશતિકૃત્વો ગાલયેત્ ।
તતસ્તેન ક્ષારમૂત્રેણ કુટજચિત્રકવ્યાધિઘાતચૂર્ણપ્રસૃતત્રયાન્વિતેન પથ્યાશતદ્વયમાઘનીભાવાત્ પચેત્ ।
અવતીર્ણં ચ તમવલેહં વ્યોષરજઃપ્રસૃતયુક્તં ઘૃતભાવિતે ભાજને નિદધ્યાત્ ।
સ લેહઃ સાવલેહવિજયાદ્વયોપયોગમભ્યસ્યમાનો ગુદજજઠરજઘનવઙ્ક્ષણશૂલગરાનાહગુલ્મપાણ્ડુરોગાશ્મરીશર્કરાશ્વાસકાસાન્ નિયચ્છતિ ।
સદા ચ પત્રભઙ્ગોદકેન કોષ્ણેનામ્બુના વા શૌચમાચરેત્ ।
અપ્રવર્તમાનં ચ રુધિરમુચ્છૂનકઠિનેષ્વર્શઃસુ જલૌકાભિઃ સૂચીકૂર્ચેન વા પ્રવર્તયેત્ ॥

અગ્નિસાદે ગુદશોફશૂલાર્તૌ ચ હિઙ્ગ્વર્ધકર્ષં સૌવર્ચલયવક્ષારેન્દ્રયવપિપ્પલીનાં પૃથક્ કર્ષં મૂર્વાર્ધપલં પાઠાપલં શુણ્ઠીદ્વિપલં ચૈકત્ર ચૂર્ણિતમુષ્ણામ્બુસર્પિર્મદ્યાદ્યૈરુપયોજ્યમ્ ।
ત્રિલવણાદિચૂર્ણં વા ।
હિઙ્ગ્વતિવિષાકુષ્ઠસ્વર્જિકાક્ષારબિડલવણાનિ વા દ્વિગુણોત્તરાણિ પ્રથોજયેત્ ।
પ્રાણદાં વા તક્રાનુપાનં સગુડામ્ ।
પ્રાતઃ પ્રાગ્ભક્તં વા નિરન્નો વા તક્રમહરહસ્તસ્મિન્ જીર્ણે તક્રે સાયં તક્રપેયાં સસૈન્ધવાં પિબેત્ ।
તક્રેણૈવ વા લાજસક્તૂનવલિહ્યાત્ ।
પીલૂનિ વા તક્રાનુપાનાનિ પ્રાતઃ પક્ષં પક્ષાર્ધં વા પ્રયોજયેત્ ।
કટુકિકામૂલકલ્કં વા પ્રાતસ્તક્રેણ ॥

શુણ્ઠીચિત્રકપુનર્નવાક્વાથસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્ ।
ગોમૂત્રપરિસ્રુતે વા બહુકૃત્વો જીમૂતકક્ષાર ઉષિતા હરીતકીઃ ।
ગોમૂત્રાર્ધદ્રોણસિદ્ધં વા ક્ષૌદ્રવદભયાશતમ્ ।
વાસિષ્ઠહરીતજીર્વા ।
ભલ્લાતકાનિ વા રસાયનોપદેશેન પુનર્નવામલંબુસાં વા શોફોક્તવિધિના ગુડાર્દ્રકં વા ॥

સકુતુમન્થં વા ભલ્લાતકચૂર્ણયુક્તં નાતિલવણં તક્રેણ ।
તક્રેણ વાષાઢકાર્તિકમાર્ગશીર્ષાણાં માસાનામન્યતમસ્મિન્ પુષ્યયોગે સમુદ્ધૃતં ચિત્રકમથવા મસ્તુયૂષક્ષીરઘૃતતૈલાદ્યન્યતમેન ॥

ચિત્રકમૂલક્વાથં વા લેહતાં ગતં સમધુગુડં તક્રાશી શીલયેત્ ।
કલશે વાન્તશ્ચિત્રકમૂલત્વક્કલ્કલિપ્તશુષ્કે જાતં દધિ કાલશેયં વા પાનભોજનેષુ ।
એવં ભાર્ઙ્ગ્યાસ્ફોતગુડૂચીપઞ્ચકોલેષુ તક્રકલ્પઃ ॥

ઘૃતઘટે વા હપુષોપકુઞ્ચિકાધાનકાજમોદાજાજીશઠીકારવીયવાનીચિત્રકપિપ્પલીદ્વયપિપ્પલીમૂલચૂર્ણાસુતં જાતં તક્રમ્ ।
તક્રમેવ વાતિમન્દવહ્નિઃ સપ્તાહસસ્નેહમમ્લમનમ્લં વા સાન્નમનન્નં વા શીલયેત્ ॥

તતસ્તક્રસિદ્ધાનિ ક્રમશો ઽર્શોઘ્નલઘુદીપનીયદ્રવ્યધાન્યપિશિતશાકોપકલ્પિતાનિ પેયાઅયૂષરસવ્યઞ્જનાનિ ।
તક્રં હિ પરમૌષધમનિલકફાર્તીનાં વિશેષાજ્જઠરાશ્રિતાનામ્ ।
તત્રાપિ વિશેષેણ દુર્નામ્રામ્ ।
ન હિ તદ્વિહતાન્યર્શાંસિ પુનઃ પ્રરોહન્તિ ।
ભૂમાવપિ તન્નિષિચ્યમાનમહરહઃ સમૂલમુચ્છિનત્તિ તૃણજાલમપ્સ્વપિ ચ શૈવાલમ્ ।
તદ્વિશોધિતેષુ પુનર્દેહસ્રોતઃસૂપચીયમાનો ઽન્નરસઃ પુષ્ટિબલવર્ણૌજસામાશુ વૃદ્ધયે સમ્પદ્યતે ॥

મદ્યપશ્ચ સેવેત ચવ્યચિત્રકાજાજીચૂર્ણાનુવિદ્ધં શીધું ગૌડં વા ।
સૌવર્ચલહપુષાન્વિતાં વા સુરામ્ ॥

અભયાપલાષ્ટકં દ્વિગુણામલકમિન્દ્રવારુણીપલપઞ્ચકં ચ દ્વિગુણકપિત્થમધ્યં લોદ્ધ્રવિડઙ્ગૈલવાલુકપિપ્પલીમરિચાનિ દ્વિપલાંશાનિ જર્જરિતાન્યુદકભારે વિપાચ્ય પાદશેષં રસં પૂતશીતં ગુડતુલાદ્વયેન ધાતકીપલાષ્ટકેન સંયોજ્ય ઘૃતભાજને ઽર્ધમાસસ્થં પ્રાતરન્નકાલે વોપયુઞ્જીત ।
અયમભયારિષ્ટો ઽર્શોગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાયક્ષ્મવિષમજ્વરપ્લીહગુલ્મોદરશ્વયથુકુષ્ઠકૃમિગ્રન્થ્યર્બુદઘ્નો ઽગ્નિરુચિવર્ણકરશ્ચ ॥

દન્તીચિત્રકત્રિફલાદશમૂલાનિ પાલિકાન્યુદકદ્રોણે સાધયિત્વા પાદશેષે પૂતશીતે તસ્મિન્ ગુડતુલાર્ધં ધાતકીકુડવં ચ પ્રક્ષિપ્ય ઘૃતભાજને માસમુષિતો દન્ત્યરિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ।
દુરાલભાયાઃ પ્રસ્થમભયામલકવૃષપાઠાચિત્રકદન્તીમહૌષધીનાં પ્રત્યેકં દ્વિપલમમ્ભસાં દ્રોણે પૂર્વવત્ સિદ્ધં પૂતશીતં શર્કરાતુલયોન્મિશ્રં મધુઘૃતપ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીચવિકાકલ્કલિપ્તેઘૃતકુમ્ભે પક્ષં નિધાપયેત્ ।
અયં દુરાલભારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ॥

નવામલકપલશતં પિપ્પલીનાગપુષ્પકુડવદ્વયં પાલિકાનિ ચવ્યચિત્રકક્રમુકલોધ્રપાઠામરિચવિડઙ્ગમઞ્જિષ્ઠૈલવાલુકપિપ્પલીમૂલાન્યર્ધપલાંશિકાનિ દાર્વીશતાહ્વેન્દ્રાહ્વાસારિવાદ્વયમુસ્તકુષ્ઠાન્યૈકધ્યં ચ જલદ્રોણદ્વયે ઽર્ધાવશેષં સાધયેત્ ।
સ રસઃ પૂતશીતઃ સમદ્રાક્ષાસ્વરસઃ સિતાપલશતદ્વયેન ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થેન પૃથક્ કાર્ષિકેણ ચ ત્વગેલાલોધ્રકુટન્નટામ્બુસેવ્યક્રમુકકેસરચૂર્ણેન યુક્તો ગુડશર્કરાધૂપિતે ઘૃતભાણ્ડે પ્રક્ષિપ્ય પક્ષમુપેક્ષિતો ઽયમામલકારિષ્ટઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ।
અકાલવલીપલિતખલતિશમનશ્ચ ॥

ગુગ્ગુલુપલચતુષ્ટયમામલકપ્રસ્થં ધાતકીપ્રસ્થમભયાશતમક્ષશતઞ્ચ ગુડપલશતદ્વયં પાલિકાનિ પઞ્ચકોલાજમોજચતુર્જાતકકટ્ફલમુસ્તમરિચાનિ દશપલિકાનિ ચ ખણ્ડદ્રાક્ષાદાડિમાનિ સર્વમૈકધ્યમમ્ભસાપ્લાવ્યાલોડ્ય ચ પુરાણે જતુસૃતે દ્રોણક્ષમે ભાજને નિક્ષિપ્ય સ્થાપયેત્ ।
ગન્ધવર્ણરસોપપન્નં ચાસવમભિસમીક્ષ્ય તં કુમ્ભમિક્ષુરસસ્ય પૂરયેત્ ।
એષ ષણ્માસસ્થિતો ગુગ્ગુલ્વાસવઃ સમાનઃ પૂર્વેણ ॥

અમદ્યપો વા પિબેચ્ચ શૃતશીતમલ્પમુદકં શૃતં ધાન્યનાગરાભ્યામ્ ।
લઘુના પઞ્ચમૂલેન વા ।
પઞ્ચકોલકાજાજીકારવીગજશૌણ્ડીબિલ્વશલાટુપાઠાતુમ્બુરુધાન્યકૈર્વા ॥

એભિશ્ચ ફલામ્લાન્ યમકસ્નિગ્ધાન્ પેયાયૂષરસાદીન્ કુર્યાત્ ।
એભિરેવ ઘૃતં સાધયેત્ ।
પિબેદ્વા મસ્તુ ધાન્યામ્લં મધુશુક્તોદકં વા ॥

પૂતીકરઞ્જત્વક્પલશતદ્વયં શુષ્કમુદકદ્રોણે ક્વાથયેત્ ।
પાદશેષે ચ તસ્મિન્ પૂતશીતે ગુડપલાન્યશીતિં વ્યોષાર્ધપસ્થચૂર્ણં ચ દત્વા યવપલ્લે ઘૃતકુમ્ભસ્થં માસં નિધાપયેત્ ।
એતત્ કરઞ્જશુક્રમભ્યસ્યમાનમલમનલજનનમર્શોગુલ્માનાહપ્લીહગરોદરઘ્નં ચ ।
પીલુતુલાં તુલ્યગુડાં મસ્તુનસ્તક્રસ્ય વા દ્રોણે ઽભિષુણુયાત્ ।
તત્ર પાલિકાનામભયાતિવિષાપાઠામુસ્તકટુકાદેવદારુહિંસ્રાજીરકારુષ્કરચવ્યાજમોદૈલાચિત્રકગજપિપ્પલીવ્યોષવિડઙ્ગશતાહ્વાહરેણુચિરબિલ્વત્વક્કુષ્ઠકુટજબીજત્રિવૃત્પિપ્પલીમૂલોપકુઞ્ચિકાનાં ચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા પૂર્વવન્નિધાપયેત્ તદધિકગુણં પૂર્વસ્માત્ ॥

સુતક્ષિતાનામિક્ષુગણ્ડિકાનાં દ્રોણમુદકદ્રોણેન ઘૃતભાવિતે ભાજને ઽભિષુણુયાત્ ।
આવપેચ્ચાત્ર જર્જરીકૃતા યવાનીયવાનકકુસ્તુમ્બરીપૃથવીકાઃ પૃથક્ કુડવાંશાસ્તથા દ્વિપલોન્મિતાસ્તેજોવતીપઞ્ચકોલકાજાજીજીરકદ્વયકારવીઃ ક્ષૌદ્રકુડવં ચ પ્રક્ષિપ્ય તતો દશરાત્રેણ સઞ્જાતાત્ તસ્માન્માત્રાં સૌવર્ચલાર્દ્રકભૂસ્તૃણૈઃ સુરભીકૃતાં ભુઞ્જાનઃ પિબેત્ ।
પુનઃ પુનશ્ચાત્ર પાનીયં પ્રક્ષિપેદિક્ષુગણ્ડિકાદિકઞ્ચ સમ્ભારમ્ ।
તત્ ગણ્ડીરાખ્યં કાઞ્જિકં પરં રુચિકરમગ્નિદીપનમર્શોગ્રહણીવિકારોદરગરકૃમિગુલ્મમદાત્યયપાણ્ડુરોગઘ્નમ્ ॥

રૂક્ષકોષ્ઠશ્ચાર્શસો નાગરક્ષારકૃષ્ણાજાજીધાન્યકારવીગર્ભં ફલામ્લં સફાણિતં સર્પિઃ પિબેત્ ।
ગુલ્મોક્તાનિ વા ઘૃતાનિ ।
કિંશુકક્ષારોદકેન વા વિપક્વં વ્યોષગર્ભમ્ ।
પાઠામરિચપઞ્ચકોલકક્ષારયવાનીકુસ્તુમ્બરુહરીતકીબિલ્વવિડઙ્ગસૈન્ધવગર્ભં ચતુર્ગુણેન દધ્ના વિપક્વં સર્પિઃ પ્રવાહિકાગુદભ્રંશપિચ્છાસ્રાવાનાહગુલ્મપાયુપાર્શ્વવઙ્ક્ષણવેદનાગ્રહણીદોષહૃદ્રોગમૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નમ્ ॥

પિપ્પલીપાઠાનાગરગોક્ષુરકાણાં ત્રિપલિકાનાં નિર્યૂહે ગણ્ડીરમરિચપઞ્ચકોલકાન્યર્ધપલિકાનિ કલ્કીકૃત્ય ષડ્ગુણેન દધ્ના ચત્વારિંશત્ ઘૃતપલાનિ તુલ્યચાઙ્ગેરીરસાનિ પાચયેત્ । તત્ સર્પિઃ સમાનં પૂર્વેણ ।
શોફોદરવાસકાસહિધ્માઘ્નં ચ ॥

બદ્ધવર્ચાંસિ ચાર્શાંસ્યુદાવર્તવદુપાચરેત્ ।
ભિન્નવર્ચાંસિ ચાર્શાંસ્યતીસારવત્ ।
અતિપ્રવૃત્તરક્તાનિ રક્તપિત્તાતિસારવત્ ॥

અશુદ્ધં ચ કાલબલાપેક્ષી સ્રવદ્રુધિરમુપેક્ષેત ।
ઉભૌ ચ તત્રાનુબધ્યેતે શ્લેષ્માનિલો વા ।
તત્ર પિત્તશ્લેષ્મોલ્બણં પાચનદીપનદ્રવ્યૈરુપેક્ષયા ચ સંશોધ્ય શમયેત્ ।
પિત્તાનિલોલ્બણમન્તર્બહિરૂર્ધ્વમધશ્ચ યથાગ્નિસ્નેહૈઃ ।
કેવલપિત્તોલ્બણમુષ્ણકાલે વિશેષતશ્ચ દુર્બલસ્ય સ્તમ્ભનૈઃ ॥

અથ શ્લેષ્મોલ્બણે કુટજત્વગ્વિશ્વભેષજક્વાથં પિબેત્ ।
તણ્ડુલોદકેન વા કુટજત્વક્ફલાતિવિષારસાઞ્જનાનિ સક્ષૌદ્રાણિ ।
કુટજત્વક્પલશતમાર્દ્રં દિવ્યામ્બુના ક્વાથયેત્ ।
મુક્તરસે ચ પૂતે તસ્મિન્ પાલિકાન્ સુશ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્ પ્રિયઙ્ગુસમઙ્ગામોચરસાન્ કુટજબીજત્રિપલં ચ પ્રક્ષિપ્ય મૃદ્વગ્નિના પુનઃ સાધયેદાદર્વીલેપાત્ ।
અયમવલેહશ્છાગલીક્ષીરેણ પેયામણ્ડેન વા સહાજક્ષીરભુજઃ પ્રયુક્તો રક્તજાન્યર્શાંસ્યતીસારં કફપિત્તઞ્ચોર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તમપહરતિ ।
કુટજત્વક્પલશતમુદકદ્રોણે ઽષ્ટભાગશેષં સાધયેત્ ।
પરિસ્રાવ્ય તદુદકં કલ્કીકૃતૈર્વ્યોષરસાઞ્જનમોચરસમુસ્તાધાતકીફલબિલ્વશલાટુદાડિમશલાટુત્વક્સમઙ્ગાલોધ્રદ્વયૈઃ પલાંશૈઃ પલૈશ્ચ કુટજત્વચો દશભિસ્તથા વિંશત્યા ઘૃતસ્ય ગુડસ્ય ચ ત્રિંશતા સંસૃષ્ટમધિશ્રયેત્ ।
અથાવલેહતાં ગતમવતારિતં સપ્તાહમર્ધમાસં માસં વા ધાન્યમધ્યે સુગુપ્તં નિહિતમુપયુક્તમાશુ સર્વાર્શોગ્રહણીદોષશ્વાસકાસાનપોહતિ ॥

મોચરસસમઙ્ગાતિલલોધ્રચન્દનનીલોત્પલાનિ વા છાગપયસા પિબેત્ ।
શૂલે તુ બિલ્વયવાનીનાગરરસાઞ્જનદુરાલભાવત્સકબીજાનામન્યતમેનાપિ યુક્તં પાઠાચૂર્ણં શૃતેન કોષ્ણેનાંભસા તક્રેણ વા ।
શૂલે રક્તાતિપ્રવૃત્તૌ ચ લોધ્રધાતકીકુટજત્વગિન્દ્રયવ કેસરનીલોત્પલકલ્કસિદ્ધં સર્પિર્દુગ્ધિકાનિદિગ્ધિકાકલ્કસિદ્ધં વા ॥

વાતોલ્બણે તુ રક્તે બલાતિબલાબિલ્વત્રિફલાહસ્તિપિપ્પલીન્યગ્રોધકરઞ્જપત્રમધુકતિન્દુકોત્પલૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થમજાક્ષીરે દશગુણે પચેત્ ।
તત્ પરં રક્તાર્શોઘ્નમ્ ।
પાઠાલોધ્રહ્રીબેરોત્પલચવ્યચન્દનસમઙ્ગાતિવિષાબિલ્વધાતકીમધુકદેવદારુદાર્વીત્વઙ્મુસ્તામાંસીનાગરયવક્ષારચિત્રકકલ્કેન ચાઙ્ગેરીસ્વરસેન ચ સાધિતં સર્પિર્દ્રોષત્રયઘ્નમર્શો ઽતિસારપ્રવાહિકાબસ્ત્યાનાહગુદભ્રંશપિચ્છાસ્રુતિગ્રહણીપાણ્ડ્વામયજ્વરમૂત્રકૃચ્છ્રારોચકદુર્નામશૂલેષુ યોજ્યમ્ ।
બલાદાર્વ્યવાક્પુષ્પીગોક્ષુરકપૃશ્નિપર્શીનામશ્વત્થોદુમ્બરન્યગ્રોધપ્લક્ષબદરીવેતસપ્રવાલાનાં ચ દ્વિપલોન્મિતાનાં કષાયેણ જીવન્તીકટુકાપઞ્ચકોલેન્દ્રયવદેવદારુશાલ્મલીપુષ્પવીરાચન્દનાઞ્જનકટ્ફલમુસ્તશ્યામાસ્થિરાતિવિષાસમઙ્ગાવ્યાઘ્નીમોચરસબિલ્વકમલોત્પલકિઞ્જલ્કાનાં ચાર્ધકર્ષોન્મિતાનાં કલ્કેન ચાઙ્ગેરીસુનિષણ્ણકસ્વરસપ્રસ્થાભ્યાં ચ ઘૃતપ્રસ્થં પાચયેત્ ।
તત્ સમાનં પૂર્વેણ ॥

રક્તસ્તમ્ભનાય ચ શીતાભ્યઙ્ગપ્રદેહસેકાવગાહાદીન્ પ્રયુઞ્જીત ।
તદશાન્તૌ યથોદિતાનિ ઘૃતાનિ કવોષ્ણાન્યવપીડકયોજનયા પાયયેત્ ।
કવોષ્ણાનેવ ચ ઘૃતૈતલક્ષીરરસકાનથવા સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્માંસરસૈર્ભોજયિત્વા ઘૃતમણ્ડેન કોષ્ણેનાનુવાસયેત્ ।
શીતવીર્યદ્રવ્યસિદ્ધેન વા યથાસ્વં સ્નેહેન ।
શાલ્મલીપુષ્પયવાસકુશકાશમૂલન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશૃઙ્ગાન્ દ્વિપલાશાન્ ક્ષીરપ્રસ્થેન ત્રિગુણોદકેન સાધયિત્વા ક્ષીરાવશેષમવતારયેત્ ।
સ નિર્યૂહઃ શાલ્મલીનિર્યાસસમઙ્ગાચન્દનોત્પલેન્દ્રયવપ્રિયઙ્ગુપદ્મકેસરકલ્કગર્ભો ઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરોપેતઃ પિચ્છાબસ્તિર્ગુદભ્રંશપ્રવાહિકારક્તસ્રુતિજ્વરઘ્નઃ ॥

અપિચ
લાજૈઃ પેયા પીતા ચુક્રીકાકેસરોત્પલૈઃ સિદ્ધા ।
હન્ત્યાશુ રક્તરોગં તથા બલાપૃશ્નિપર્ણીભ્યામ્ ॥

હ્રીબેરબિલ્વનાગરનિર્યૂહે સાધિતાં સનવનીતામ્ ।
વૃક્ષામ્લદાડિમામ્લામમ્લીકામ્લાં સકોલામ્લામ્ ॥

ગૃઞ્જનકસુરસસિદ્ધાં દદ્યાદ્યમકેન ભર્જિતાં પેયામ્ ।
રક્તાતિસારગ્રહણીપ્રવાહિકાશોફનિગ્રહણીમ્ ॥

કાશ્મર્યામલકાનાં સકચ્છુરાણાં ખલાન્ ફલામ્લાંશ્ચ ।
ગૃઞ્જનકશાલ્મલીનાં દુગ્ધીકાચુક્રિકાણાં ચ ॥

ન્યગ્રોધશૃઙ્ગિકાનાં ખલાંસ્તથા કોચિદારપુષ્પાણામ્ ।
દધ્નઃ સરેણ સિદ્ધાન્ દદ્યાદ્રક્તે પ્રવૃત્તે ઽતિ ॥

સિદ્ધં પલાણ્ડુશાકં તક્રેણોપોદકાં સબદરાં ચ ।
રુધિરસ્રુતૌ પ્રદદ્યાન્મસૂરસૂપં સતક્રામ્લમ્ ॥

પયસા શૃતેન યૂષૈઃ સતીનમુદ્ગાઢકીમસૂરાણામ્ ।
ભોજનમદ્યાદમ્લૈઃ શાલિશ્યામાકકોદ્રવજમ્ ॥

શશહરિણલાવમાંસૈઃ સકપિઞ્જલૈણેયકૈઃ સુસિદ્ધૈશ્ચ ।
શાલીનદ્યાન્મધુરૈરમ્લૈરીષત્સમરિચૈર્વા ॥

દક્ષશિખિતિત્તિરિરસૌર્દ્વિકકુલ્લોપાકજૈશ્ચ મધુરામ્લૈઃ ।
અદ્યાદ્રસૈરતિવહેષ્વર્શઃસ્વનિલોલ્બણશરીરઃ ॥

છગલીપયઃ પ્રયુક્તં નિહન્તિરક્તં સવાસ્તુકરસશ્ચ ।
ધન્વવિહગમૃગાણાં રસો નિરમ્લઃ કદમ્લો વા ॥

રસખલશાકયવાગૂઘૃતયુક્તઃ કેવલો ઽથવા જયતિ ।
રક્તમતિવર્તમાનં વાતં ચ પલાણ્ડુરુપયુક્તઃ ।
છાગાન્તરાધિતરુણં સરુધિરમુપસાધિતં બહુપલાણ્ડુ ॥

વ્યત્યાસાન્મધુરામં વિટ્શોણિતસઙ્ક્ષયે યોજ્યમ્ ।
નવનીતતિલાભ્યાસાત્ કેસરનવનીતશર્કરાભ્યાસાત્ ।
દધિસરમથિતાભ્યાસાત્ ગુદજાઃ શામ્યન્તિ રક્તવહાઃ ॥

નવનીતઘૃતં છાગં સપયોમાંસં સષષ્ટિકઃ શાલિઃ ।
તરુણશ્ચ સુરામણ્ડસ્તરુણીવ સુરા જયત્યસ્રમ્ ॥

પ્રાયેણ વાતબહુલાન્યર્શાંસિ ભવન્ત્યતિસ્રુતે રક્તે ।
દૃષ્ટે ઽપિ હિ કફપિત્તે તસ્માદનિલો ઽધિકં જેયઃ ॥

દૃષ્ટ્વા શોણિતપિત્તં પ્રબલં કફવાતરૂપમલ્પં ચ ।
શીતાઃ ક્રિયાઃ પ્રયોજ્યા યથેરિતાઃ પિત્તરોગેષુ ॥

ઉદાવર્તે તુ દોષવિલયનાય શીતજ્વરઘ્નતૈલાભ્યક્તસ્વિન્નસ્ય શ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલીનિકુમ્ભનીલિનીચૂર્ણં ગોમૂત્રપરિપીતં દ્વિગુણલવણગુડેન કરાઙ્ગુષ્ઠાકારાં વર્તિં કૃત્વા ઘૃતાભ્યક્તગુદસ્ય ગુદે વાતવિણ્મૂત્રાનુલોમનાર્થં નિદધ્યાત્ ।
પિપ્પલીમદનફલસર્ષપાગારધૂમૈર્વા સમૂત્રગુડૈઃ ।
તુમ્બીકરઘાટકણાસિદ્ધાર્થકસૈન્ધવજીમૂતકૈર્વા ।
એતેષામેવ વા ચૂર્ણં નાડ્યા પ્રધમેત્ ।
તદ્વિઘાતે ત્વાનુલોમિકૌષધતૈલમૂત્રામ્લલવણક્ષારયુક્તં સુતીક્ષ્ણમાસ્થાપનં દદ્યાત્ ॥

ત્રિફલાત્રિકટુત્રિલવણદન્તીચિત્રકભલ્લાતકાનિ જર્જરિતાનિ સસ્નેહમૂત્રાણિ શરાવદ્વયકોષ્ઠે મૃત્પ્રલિપ્તે ગોમયાગ્નિના વિપચેત્ ।
સ કલ્યાણકાખ્યઃ ક્ષારઃ ક્ષીરમાંસરસાશિના ઘૃતેન પીતો ઽન્નપાને વા પ્રણીતો ઽર્શોગુલ્મપાણ્ડુહૃદ્રોગોદાવર્તગ્રહણીમૂત્રવિબન્ધાશ્મરીકૃમિશ્વયથુહિધ્માશ્વાસકાસશૂલાનાહપ્લીહમેહાપહઃ ।
વૈરેચનિકમૂલફલાનિ સહિંસ્રાર્કમૂલદશમૂલગુડાદ્વીપિદ્વિપુનર્નવાનિ સર્વૈશ્ચ તુલ્યાનિ પઞ્ચલવણાનિ ક્ષારઃ પૂર્વવત્ કૃતઃ કાઙ્કાયનોક્તો ઽધિકગુણઃ પૂર્વસ્માત્ ।
હિઙ્ગુપાઠાત્ર્યૂષણત્રિફલાકટભીબિલ્વમધ્યાયોરજઃ કટુકાપઞ્ચકોલકમુસ્તકુષ્ઠક્ષારદ્વયમુષ્કકમધુકોગ્રગન્ધાવિડઙ્ગમૂર્વાજમોદેન્દ્રયવગુડૂચીદેવદારૂણિ કાર્ષિકાણિપૃથક્ પલાંશાનિ પઞ્ચલવણાન્યૈકધ્યમાપોથ્ય ઘૃતતૈલકુડવેન દધિકુડવેન ચ સંયોજ્ય કલ્યાણકવિધિના દગ્ધો મહાક્ષારસ્તત્તુલ્યઃ ।
સર્વગરવિષનિબર્હણશ્ચ ।
પ્રાગ્ભક્તં વા વિતરેત્ ઘૃતગુડયવક્ષારાન્ ॥

દાડિમરસં વા સયવાનીપાઠામહૌષધલવણગુડતક્રમ્ ।
યમકસ્નેહભૃષ્ટાન્ વા સક્તુયુક્તાન્ કરઞ્જપ્રસવાન્ ।
દધિદાડિમામ્લબદરતિન્તિણીકમાતુલુઙ્ગલવણસુરાં યમકસંસ્કૃતામ્ ।
ત્રિવૃદ્દન્તીગુડચિત્રકચાઙ્ગેરીબાલમૂલકલોણીકાસુવર્ચલોપોદકાચુઞ્ચુપર્ણીવીરાવાસ્તુકપલ્લવાંસ્તથા દક્ષશિખિશ્વાવિઙ્ગોધામાર્જારોષ્ટ્રલોપાકકૂર્મશલ્યકમાંસાન્ માંસરસાન્ યવપ્રાયં ચાન્નં ભોજનાર્થે ।
પાનાર્થે તુ સપિપ્પલીચૂર્ણં ગૌડમચ્છસુરાં સલવણાનાસવાંશ્ચ દીપનીયવાતહરાનારનાલમસ્તુ વા સંસ્કૃતમ્ ॥

અનુબન્ધે તુ ભૂયો મદિરામસ્તુમૂત્રયુક્તં વિરેકમ્ ।
સપિપ્પલીં વા ઘૃતભૃષ્ટાં સગુડાં હરીતકીં સકુમ્ભનિકુમ્ભાં વા ।
દ્વિવિધોપક્રમણીયોદિતાન્ વા તર્પણપ્રયોગાન્ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં વા ત્રિફલારસાનુવિદ્ધમ્ ।
અભયામલકવિડઙ્ગાન્ વા સમત્રિવૃતાન્ સગુડાન્ માણિભદ્રકાખ્યાન્ ।
મિશ્રકસ્નેહં સુકુમારકં નીલિનીઘૃતં વા કલ્પોદિતાનિ વા વિરેચનાન્યવચારયેત્ ।
ગુદાશ્રયે હિ દોષે ઽપહૃતે વ્યાધયો ઽપિ તજ્જાઃ પ્રશામ્યન્તિ ॥

રૂક્ષતયા ચ વિડ્વાતવિબ્ન્ધેન શૂલોદાવર્તસમ્ભવઃ તસ્માત્તત્રાશુતરં સ્નેહનમનુવાસનં વિદધ્યાત્ ।
પિપ્પલીમદનબિલ્વવચામધુકશતપુષ્પાશઠીકુષ્ઠપુષ્કરમૂલદ્વીપિદેવદારુભિઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈર્દ્વિગુણપયસ્તૈલં સિદ્ધમર્શોગુદભ્રંશયોનિશૂલવઙ્ક્ષણાનાહગુદશોફોત્થાનપ્રવાહિકપિચ્છાસ્રાવોરુકટીપૃષ્ઠદૌર્બલ્યવૈવર્ણ્યમૂત્રકૃચ્છ્રનિષૂદનં વાતમૂત્રશકૃત્પિત્તશ્લેષ્માનુલોમકરં ચ ।
વાતાનુલોમ્યે હિ સતિ ધ્રુવમનલો યાતિ દીપ્તિમર્શાંસિ ચાતઃ સઙ્કોચમિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર ॥

અર્શાંસિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિલેપાભ્યઙ્ગૈરુપાચરેત્ ।
દૃશ્યાન્યદૃશ્યાનિ પુનઃ સદાન્તઃપરિમાર્જનૈઃ ॥

અલ્પકાલોત્થિતેષ્વલ્પલિઙ્ગદોષેષુ ચૌષધમ્ ।
નાત્યુચ્છ્રિતેષુ મૃદુષુ ક્ષારો ઽસ્રસ્રુતિમત્સુ ચ ॥

ઉચ્છ્રિતેષ્વલ્પમૂલેષુ શસ્તં શસ્ત્રં કુનામસુ ।
યુક્તેષુ સ્થૈર્યકાઠિન્યકાર્કશ્યૈઃ શસ્ત્રપાવકૌ ॥

યોજ્યૌ મહત્સુ વા ક્ષારઃ પાટયિત્વા વિકુટ્ય વા ।
સૂચીકૂર્ચેન તદ્વચ્ચ બડિશં તેષુ શસ્ત્રકમ્ ॥

અતિસ્થૂલાતિદીર્ઘે તુ યન્ત્રકે મર્મઘટ્ટનમ્ ।
અણુચ્છિદ્રે મહદ્રૂપમેકદેશે ઽવશિષ્યતે ॥

અતિચ્છિદ્રે ઽધિકં રૂપાદવતીર્ણં પ્રવાહણાત્ ।
સ્થૂલાન્ત્રમતિ હિંસ્યાચ્ચ યથોક્તં યોજયેદતઃ ॥

શુષ્કેષુ ભલ્લાતકમગ્ર્યમુક્તં ભૈષજ્યમાર્દ્રેષુ તુ વત્સકત્વક્ ।
સર્વેષુ સર્વર્તુષુ કાલશેય મર્શઃસુ બલ્યં ચ મલાપહં ચ ॥

ભિત્ત્વા વિબન્ધાનનુલોમનાય યન્મારુતસ્યાગ્નિબલાય યચ્ચ ।
તદન્નપાનૌષધમર્શસેન સેવ્યં વિવર્જ્યં વિપરીતમસ્માત્ ॥

અર્શો ઽતિસારગ્રહણીવિકારાઃ પ્રાયેણ ચાન્યોન્યનિદાનભૂતાઃ ।
સન્ને ઽનલે સન્તિ ન સન્તિ દીપ્તે રક્ષેદતસ્તેષુ વિશેષતો ઽગ્નિમ્ ॥