Ashtanga Sangraha · Chapter 3.9

athāto mūtraghātanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

viṃśatirmūtrāghātā bhavanti /
tadyathā /
vātapittakaphasannipātakṛcchrāṇi /
vātapittaśleṣmaśukrāśmaryaḥ /
vātabastyaṣṭhīlākuṇḍalikāmūtrātītajaṭharotsaṅgagranthiśukraviḍvighātoṣṇavātamūtrakṣayāvasādāśceti //

tatra vātabastyādayo nava vātolbaṇāḥ /
tato dvau vātapittolbaṇau /
antyaḥ kaphapittolbaṇaḥ //

sarveṣāṃ punarmūtrarogāṇāmadhiṣṭhānaṃ bastiḥ /
sa marmasvabhihitaḥ prāk /
sa cādhomukho 'pi mūtravahāsu nāḍiṣu sūkṣmamukhasahasraniṣyandena mūtrākhyenāvirataṃ navo ghaṭa ivāpsu nimagnamukhopi pārśvebhyo 'mbhasāpūryate taireva ca srotobhirvātādayo 'pi duṣṭāḥ praviśya bastiṃ yathāsvamāghātān pramehāṃśca janayanti //

tatrālpaśo muhurmuhurbastimeḍhravaṅkṣaṇeṣu tīvraśūlaḥ kṛcchrānmūtrayati vātakṛcchre /
sadāhaṃ sarujaṃ raktaṃ pītaṃ kṛṣṇaṃ vā pittakṛcchre /
bastimeḍhrayorgauravaṃ śopho mūtraṃ ca sapicchaṃ mehati kaphakṛcchre /
sarvalakṣaṇasannipātena sannipātakṛcchre /
sa ca kṛcchratamaḥ //

yadā tu vāyurbastimukhamāvṛtya sapittaṃ sakaphaṃ saśukraṃ vā mūtraṃ pariśoṣayati tadā krameṇa goriva pittādrocanā maṇikasyeva svacchādapi jalāt paṅkastadvadaśmaryabhinirvartate /
sarvā ca sā śleṣmāśrayā /
athāsyāḥ pūrvarūpāṇi jvaro bastyādhmānamarucirmūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ devanā bastagandhitvaṃ mūtrasyeti //

sāmānyaliṅgāni tu nābhibastimevanīṣu mehatastayā mārganirodhane vedanā mūtradhārāsaṅgastadvyapāye ca gomedakaprakāśamanāvilamasitaṃ susukhaṃ mūtraṃ visṛjati /
tatsaṅkṣobhaṇācca sarudhiram /
dhāvanalaṅghanādibhiścāsya vividhā vedanā bhavanti /
yathaiva ca pakvāśayāt srastena śakṛtādhiṣṭhite bastau mūtraṃ na pravartate tahāśmaryāpi //

tatra vāyunā bastisevanīmehaneṣu tīvravedanārdito dantān khādati nābhiṃ prapīḍayati meḍhraṃ mṛdnāti /
muhurmuhurvepathumān kṛcchrātsavātaṃ śakṛdvimuñcati /
viśīrṇadhāraṃ ca mūtrayatyaśmarī cāsya śyāvā paruṣā viṣamā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati /
pittena pacyamāna iva dahyate bastiḥ /
aśmarī ca raktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthisaṃsthānā /
śleṣmaṇā bhidyate nistudyata iva guruḥ śītaśca bastiraśmarī ca śvetā mahatī kukkuṭāṇḍapratimā madhuvarṇā vā bhavati /
prāyeṇaitāstisro 'śmaryo bālānāṃ jāyante /
teṣāmeva cālpabastitvādalpamāṃsopacayatvācca sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti //

mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati /
maithunavighātācchukramupasthitamanirasyamānaṃ vimārgagamanilo vigṛhya vṛṣaṇayorantare saṃharati saṃhṛtyopaśoṣayati tataḥ śuṣkamaśmarī bhavati /
sā śukramārgamāvṛṇoti mūtrakṛcchraṃ bastivedanāṃ vṛṣaṇayośca śvayathumāpādayati /
utpannamātrāyāṃ ca śukraṃ nireti /
prapīḍitamātre ca tasminnevāvakāśe vilīyata iti //

aśmaryeva tu vāyunāaṇuśo vibhinnā śarkaretyucyate /
anulome ca mārute sā sikateva mūtreṇa saha cyavate //

vāyustu mūtravegarodhādbastimukhamāvṛṇoti /
tato mūtrasaṅgaṃ vedanāṃ kaṇḍūṃ ca karoti /
kadācicca bastiṃ svasthānāt pracyāvya garbhamivodvṛttaṃ sthūlaṃ pariplutaṃ ca kurute /
tatra śūlaspandanadāhodveṣṭanāni binduśaśca mūtrasravaṇam /
pīḍite ca bastau dhārayā pravṛttirayaṃ dvividho 'pi vātabastiḥ kṛcchrasādhyaḥ tayorapi dvitīyo 'nilaprabalaḥ kṛcchrasādhyataraḥ //

bastiviṇmārgāntare vāyurghanonnataṃ tīvrarujamacalamaṣṭhīlābhaṃ granthiṃ karoti /
tenānilaviṇmūtrasaṅgo bhavatyādhmānaṃ ca /
sā vātāṣṭhīlā /
viguṇo vāyuḥ bastau kuṇḍalībhūtastīvraśūlastambhagauravānvito mūtramāvidhyālpaśo vā pravartayan bhramati sā vātakuṇḍalikā /
mūtramativelaṃ vidhārya vimucyamānaṃ na pravartate vāhamānasya tu kṛcchrādalpaṃ pravartate tanmūtrātītam //

mūtrarodhādapāno vāyurnābheradhastāttīvrarujamādhmānaṃ malasaṅgaṃ ca kurvannudaramabhipūrayet tanmūtrajaṭharam /
mārutenākṣiptaṃ chidravaiguṇyena vā mūtrayato mūtramalpaṃ bastau nāle maṇau vā sthitvā taccheṣagurumeḍhrasya sarujamarujaṃ vā śanaiḥ sravet sa mūtrotsaṅgaḥ /
bastidvāre 'lpo vṛttaḥ śīghrasambhavo 'śmarītulyaliṅgo mūtragranthiḥ //

mūtritasya vyavāyagamanādvātoddhataṃ svasthānāccyutaṃ śukraṃ mehato mūtrasya prāk paścādvā bhasmodakasaṅkāśaṃ pravartate tanmūtraśukram /
vāyunā pīḍitaṃ śakṛnmūtrasrotaḥ prapadyate tato viṭgandhi viṭsaṃsṛṣṭaṃ ca kṛcchānmūtrayati sa viḍvighātaḥ /
atyadhvātapoṣṇabhojanādibhiḥ pittaṃ pravṛddhamanileritaṃ bastimeḍhragudadāhaṃ kurvaddharitahāridraktaṃ saraktaṃ vā mūtraṃ kṛchrāt pravartayet sa tūṣṇavātaḥ /
vātapittaṃ bastimāśritya mūtraṃ saśūladāhaṃ kṣapayati sa mūtrakṣayaḥ /
pittaṃ śleṣmobhayamapi vā vātena bastau saṃhanyate tato mūtraṃ sadāhaṃ saraktaṃ pītaṃ śvetaṃ sāndraṃ kṛcchrapravṛtti śuṣkaṃ ca śaṅkharocanānyataracūrṇavarṇaṃ sarvavarṇayuktaṃ vā bhavati /
sa mūtrāvasādaḥ //

iti vistarataḥ proktā rogā mūtrāpravṛttijāḥ /
nidānalakṣaṇairūrdhvaṃ vakṣyante 'tipravṛttijāḥ //