અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.9

અથાતો મૂત્રઘાતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિંશતિર્મૂત્રાઘાતા ભવન્તિ ।
તદ્યથા ।
વાતપિત્તકફસન્નિપાતકૃચ્છ્રાણિ ।
વાતપિત્તશ્લેષ્મશુક્રાશ્મર્યઃ ।
વાતબસ્ત્યષ્ઠીલાકુણ્ડલિકામૂત્રાતીતજઠરોત્સઙ્ગગ્રન્થિશુક્રવિડ્વિઘાતોષ્ણવાતમૂત્રક્ષયાવસાદાશ્ચેતિ ॥

તત્ર વાતબસ્ત્યાદયો નવ વાતોલ્બણાઃ ।
તતો દ્વૌ વાતપિત્તોલ્બણૌ ।
અન્ત્યઃ કફપિત્તોલ્બણઃ ॥

સર્વેષાં પુનર્મૂત્રરોગાણામધિષ્ઠાનં બસ્તિઃ ।
સ મર્મસ્વભિહિતઃ પ્રાક્ ।
સ ચાધોમુખો ઽપિ મૂત્રવહાસુ નાડિષુ સૂક્ષ્મમુખસહસ્રનિષ્યન્દેન મૂત્રાખ્યેનાવિરતં નવો ઘટ ઇવાપ્સુ નિમગ્નમુખોપિ પાર્શ્વેભ્યો ઽમ્ભસાપૂર્યતે તૈરેવ ચ સ્રોતોભિર્વાતાદયો ઽપિ દુષ્ટાઃ પ્રવિશ્ય બસ્તિં યથાસ્વમાઘાતાન્ પ્રમેહાંશ્ચ જનયન્તિ ॥

તત્રાલ્પશો મુહુર્મુહુર્બસ્તિમેઢ્રવઙ્ક્ષણેષુ તીવ્રશૂલઃ કૃચ્છ્રાન્મૂત્રયતિ વાતકૃચ્છ્રે ।
સદાહં સરુજં રક્તં પીતં કૃષ્ણં વા પિત્તકૃચ્છ્રે ।
બસ્તિમેઢ્રયોર્ગૌરવં શોફો મૂત્રં ચ સપિચ્છં મેહતિ કફકૃચ્છ્રે ।
સર્વલક્ષણસન્નિપાતેન સન્નિપાતકૃચ્છ્રે ।
સ ચ કૃચ્છ્રતમઃ ॥

યદા તુ વાયુર્બસ્તિમુખમાવૃત્ય સપિત્તં સકફં સશુક્રં વા મૂત્રં પરિશોષયતિ તદા ક્રમેણ ગોરિવ પિત્તાદ્રોચના મણિકસ્યેવ સ્વચ્છાદપિ જલાત્ પઙ્કસ્તદ્વદશ્મર્યભિનિર્વર્તતે ।
સર્વા ચ સા શ્લેષ્માશ્રયા ।
અથાસ્યાઃ પૂર્વરૂપાણિ જ્વરો બસ્ત્યાધ્માનમરુચિર્મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિશિરોમુષ્કશેફસાં દેવના બસ્તગન્ધિત્વં મૂત્રસ્યેતિ ॥

સામાન્યલિઙ્ગાનિ તુ નાભિબસ્તિમેવનીષુ મેહતસ્તયા માર્ગનિરોધને વેદના મૂત્રધારાસઙ્ગસ્તદ્વ્યપાયે ચ ગોમેદકપ્રકાશમનાવિલમસિતં સુસુખં મૂત્રં વિસૃજતિ ।
તત્સઙ્ક્ષોભણાચ્ચ સરુધિરમ્ ।
ધાવનલઙ્ઘનાદિભિશ્ચાસ્ય વિવિધા વેદના ભવન્તિ ।
યથૈવ ચ પક્વાશયાત્ સ્રસ્તેન શકૃતાધિષ્ઠિતે બસ્તૌ મૂત્રં ન પ્રવર્તતે તહાશ્મર્યાપિ ॥

તત્ર વાયુના બસ્તિસેવનીમેહનેષુ તીવ્રવેદનાર્દિતો દન્તાન્ ખાદતિ નાભિં પ્રપીડયતિ મેઢ્રં મૃદ્નાતિ ।
મુહુર્મુહુર્વેપથુમાન્ કૃચ્છ્રાત્સવાતં શકૃદ્વિમુઞ્ચતિ ।
વિશીર્ણધારં ચ મૂત્રયત્યશ્મરી ચાસ્ય શ્યાવા પરુષા વિષમા કદમ્બપુષ્પવત્ કણ્ટકાચિતા ભવતિ ।
પિત્તેન પચ્યમાન ઇવ દહ્યતે બસ્તિઃ ।
અશ્મરી ચ રક્તા પીતાવભાસા કૃષ્ણા ભલ્લાતકાસ્થિસંસ્થાના ।
શ્લેષ્મણા ભિદ્યતે નિસ્તુદ્યત ઇવ ગુરુઃ શીતશ્ચ બસ્તિરશ્મરી ચ શ્વેતા મહતી કુક્કુટાણ્ડપ્રતિમા મધુવર્ણા વા ભવતિ ।
પ્રાયેણૈતાસ્તિસ્રો ઽશ્મર્યો બાલાનાં જાયન્તે ।
તેષામેવ ચાલ્પબસ્તિત્વાદલ્પમાંસોપચયત્વાચ્ચ સુખગ્રહણાહરણા ભવન્તિ ॥

મહતાં તુ શુક્રાશ્મરી શુક્રનિમિત્તા ભવતિ ।
મૈથુનવિઘાતાચ્છુક્રમુપસ્થિતમનિરસ્યમાનં વિમાર્ગગમનિલો વિગૃહ્ય વૃષણયોરન્તરે સંહરતિ સંહૃત્યોપશોષયતિ તતઃ શુષ્કમશ્મરી ભવતિ ।
સા શુક્રમાર્ગમાવૃણોતિ મૂત્રકૃચ્છ્રં બસ્તિવેદનાં વૃષણયોશ્ચ શ્વયથુમાપાદયતિ ।
ઉત્પન્નમાત્રાયાં ચ શુક્રં નિરેતિ ।
પ્રપીડિતમાત્રે ચ તસ્મિન્નેવાવકાશે વિલીયત ઇતિ ॥

અશ્મર્યેવ તુ વાયુનાઅણુશો વિભિન્ના શર્કરેત્યુચ્યતે ।
અનુલોમે ચ મારુતે સા સિકતેવ મૂત્રેણ સહ ચ્યવતે ॥

વાયુસ્તુ મૂત્રવેગરોધાદ્બસ્તિમુખમાવૃણોતિ ।
તતો મૂત્રસઙ્ગં વેદનાં કણ્ડૂં ચ કરોતિ ।
કદાચિચ્ચ બસ્તિં સ્વસ્થાનાત્ પ્રચ્યાવ્ય ગર્ભમિવોદ્વૃત્તં સ્થૂલં પરિપ્લુતં ચ કુરુતે ।
તત્ર શૂલસ્પન્દનદાહોદ્વેષ્ટનાનિ બિન્દુશશ્ચ મૂત્રસ્રવણમ્ ।
પીડિતે ચ બસ્તૌ ધારયા પ્રવૃત્તિરયં દ્વિવિધો ઽપિ વાતબસ્તિઃ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ તયોરપિ દ્વિતીયો ઽનિલપ્રબલઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતરઃ ॥

બસ્તિવિણ્માર્ગાન્તરે વાયુર્ઘનોન્નતં તીવ્રરુજમચલમષ્ઠીલાભં ગ્રન્થિં કરોતિ ।
તેનાનિલવિણ્મૂત્રસઙ્ગો ભવત્યાધ્માનં ચ ।
સા વાતાષ્ઠીલા ।
વિગુણો વાયુઃ બસ્તૌ કુણ્ડલીભૂતસ્તીવ્રશૂલસ્તમ્ભગૌરવાન્વિતો મૂત્રમાવિધ્યાલ્પશો વા પ્રવર્તયન્ ભ્રમતિ સા વાતકુણ્ડલિકા ।
મૂત્રમતિવેલં વિધાર્ય વિમુચ્યમાનં ન પ્રવર્તતે વાહમાનસ્ય તુ કૃચ્છ્રાદલ્પં પ્રવર્તતે તન્મૂત્રાતીતમ્ ॥

મૂત્રરોધાદપાનો વાયુર્નાભેરધસ્તાત્તીવ્રરુજમાધ્માનં મલસઙ્ગં ચ કુર્વન્નુદરમભિપૂરયેત્ તન્મૂત્રજઠરમ્ ।
મારુતેનાક્ષિપ્તં છિદ્રવૈગુણ્યેન વા મૂત્રયતો મૂત્રમલ્પં બસ્તૌ નાલે મણૌ વા સ્થિત્વા તચ્છેષગુરુમેઢ્રસ્ય સરુજમરુજં વા શનૈઃ સ્રવેત્ સ મૂત્રોત્સઙ્ગઃ ।
બસ્તિદ્વારે ઽલ્પો વૃત્તઃ શીઘ્રસમ્ભવો ઽશ્મરીતુલ્યલિઙ્ગો મૂત્રગ્રન્થિઃ ॥

મૂત્રિતસ્ય વ્યવાયગમનાદ્વાતોદ્ધતં સ્વસ્થાનાચ્ચ્યુતં શુક્રં મેહતો મૂત્રસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા ભસ્મોદકસઙ્કાશં પ્રવર્તતે તન્મૂત્રશુક્રમ્ ।
વાયુના પીડિતં શકૃન્મૂત્રસ્રોતઃ પ્રપદ્યતે તતો વિટ્ગન્ધિ વિટ્સંસૃષ્ટં ચ કૃચ્છાન્મૂત્રયતિ સ વિડ્વિઘાતઃ ।
અત્યધ્વાતપોષ્ણભોજનાદિભિઃ પિત્તં પ્રવૃદ્ધમનિલેરિતં બસ્તિમેઢ્રગુદદાહં કુર્વદ્ધરિતહારિદ્રક્તં સરક્તં વા મૂત્રં કૃછ્રાત્ પ્રવર્તયેત્ સ તૂષ્ણવાતઃ ।
વાતપિત્તં બસ્તિમાશ્રિત્ય મૂત્રં સશૂલદાહં ક્ષપયતિ સ મૂત્રક્ષયઃ ।
પિત્તં શ્લેષ્મોભયમપિ વા વાતેન બસ્તૌ સંહન્યતે તતો મૂત્રં સદાહં સરક્તં પીતં શ્વેતં સાન્દ્રં કૃચ્છ્રપ્રવૃત્તિ શુષ્કં ચ શઙ્ખરોચનાન્યતરચૂર્ણવર્ણં સર્વવર્ણયુક્તં વા ભવતિ ।
સ મૂત્રાવસાદઃ ॥

ઇતિ વિસ્તરતઃ પ્રોક્તા રોગા મૂત્રાપ્રવૃત્તિજાઃ ।
નિદાનલક્ષણૈરૂર્ધ્વં વક્ષ્યન્તે ઽતિપ્રવૃત્તિજાઃ ॥