Ashtanga Sangraha · Chapter 3.10

athātaḥ pramehanidānaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

viṃśatiḥ pramehā bhavanti /
tadyathā /
kaphādudakekṣusāndrasurāpiṣṭaśukrasikatāśītaśanairlālāpramehāḥ daśa /
pittāt kṣārakālanīlahāridramāñjiṣṭhaśoṇitamehāḥ ṣaṭ /
vātādvasāmajjahastimadhumehāścatvāra iti //

teṣāṃ yatkiñcidāhāravihārajātaṃ śleṣmamedomūtrajananaṃ sa hetuḥ /
tatra vātapittamedaḥkledamāṃsaśukrarasairanvito bastigataḥ śleṣmā pramehān janayati /
taiḥ kaphaśoṇitābhyāṃ ca yuktaṃ pittam /
tairvasālasīkāmajjaujobhiśca vāyuḥ //

trayāṇāmapi doṣāṇāṃ śleṣmā prameheṣu prāk prakopamāpadyate śleṣmādhiṣṭhānatvānmūtrasya /
tadvṛddhermeda eva ca tena prathamaṃ dūṣyate 'tyantasabhāgatvāt /
tadanantaraṃ dehakledādayaḥ /
tataḥ śleṣmādikṣaye pittaṃ prabalībhavacchoṇitamapi dūṣayati /
tatkṣaye 'pi vāyurvasādīn dhātūn śarīrasya paramasārabhūtān bastimākṛṣya mūtreṇa saha visṛjati //

tasmāt kaphapittavātajāḥ krameṇa sādhyayāpyāsādhyāḥ /
tathā pittajāḥ saṃsṛṣṭadoṣamedaḥsthānatvādviruddhopakramatvācca /
vātajaḥ punaḥ kṣīṇeṣu dhātuṣu mahātyayatayā viruddhopakramatvācca /
medasi tu nātiduṣṭe pittajā api sādhyatāṃ gaccheyuḥ //

dhātusamparkāt punaḥ sarvameheṣu mūtramāvilaṃ bhūri ca bhavati /
doṣāṇāṃ dūṣyāṇāṃ cotkṛṣṭāpakṛṣṭasaṃyogena mūtravarṇarasasparśagandhaviśeṣādvarṇānāmiva śuklakṛṣṇādīnāṃ śabalakalmāṣādayaḥ pramehāṇāṃ prabhedā bhavanti //

teṣāṃ pūrvarūpāṇyativṛddhirnakhādīnāṃ jaṭilībhāvaśca keśānāṃ mādhuryamāsyasya tālukaṇṭhaśoṣaḥ /
pipāsā malādhikyaṃ bahiḥkāye kāyachidreṣu ca śītecchā snehaḥ svedaḥ suptatā cāṅgeṣu pāṇipādadāhotimādhuryāt pipīlikopasarpaṇaṃ visragandhatā ca mūtraśarīrayoḥ śuklatā ca mūtre śvāsanidrātandrālasyaprakarṣaśca //

tatra śītaṃ śvetamagandhamacchamudakamivodakamehī mehati /
ikṣurasamivātimadhuraṃ śītamīṣatpicchilāvilāmikṣumehī /
paryuṣitaṃ sāndrībhavat sāndramehī /
surātulyamupari prasannamadhaḥsāndraṃ surāmehī /
hṛṣṭaromā piṣṭamiva sāndraṃ sitaṃ ca piṣṭamehī /
śukrābhaṃ śukramiśraṃ vā śukramehī /
sarujaṃ sasikataṃ sikatāmehī /
prāyo madhuramatiśītaṃ śītamehī /
mandaṃmandaṃ śanaiḥśanaiḥ śanairmehī /
picchilaṃ tantubaddhamiva lālāmehī /
varṇagandharasasparśaiḥ srutakṣāropamaṃ kṣāramehī /
uṣṇaṃ maṣīkālaṃ kālamehī /
saphenamacchamamlaṃ cāṣapatranīlaṃ nīlamehī /
kaṭukaṃ sadāhaṃ haridrāyuktamiva hāridramehī /
visraṃ mañjiṣṭhodakavarṇamiva mañjiṣṭhāmehī /
visramuṣṇaṃ salavaṇaṃ śoṇitasaṅkāśaṃ śoṇitamehī /
vasāmiśraṃ vasāṃ vā vasāmehī /
majjamiśraṃ majjānaṃ vā majjamehī /
salasīkaṃ madhuramavegaṃ lasīkayaiva ca vibaddhamanubaddhamajasraṃ matta iva hastī sravati hastimehī //

aujaḥ snigdhamadhuraṃ tadraukṣyādvāyuḥ kaṣāyatvenopasṛjati tena kaṣāyamadhurānuyātaṃ madhviva mehati madhumehī /
sa tu dvidhā kaiścidiṣyate /
dhātukṣayeṇānilakopāddoṣāvaraṇena vā /
tadāvṛto hi vāyurāhāraprasādamādāya muhurmuhuranimittaṃ doṣaliṅgāni vṛddhikṣayau cāvirbhāvayan kṛcchrasādhyaṃ madhumehaṃ pravartayati /
sarva eva copekṣyamāṇā madhumehatvamāyānti /
tasmātsarve 'pi madhumehaśabdenocyante /
yataḥ sarveṣvapi prāṅmadhiviva madhuraṃ mehati madhurarasaścāsya deho bhavatīti //

tatra pratiśyāyaḥ śarīraśaithilyamarocakāvipākau prasekacchardirnidrā kāsaśca śleṣmajānāmupadravā bhavanti /
vṛṣaṇāvadaraṇaṃ bastirmeḍhratodo 'mlakaḥ pipāsā jvaro dāho mūrcchātīsāraḥ pāṇḍurogaśca pittajānām /
hṛdgraho laulyamanidratā kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsaśca vātajānām //

athaivamasya medaḥkledādibhirabhiṣyaṇṇadahesya doṣairanugatadhātoḥ pramehābhivṛddhau māṃsaleṣvavakāśeṣu sandhimarmasu ca pradeśaviśeṣāśrayatvāt prāṇāpahāriṇyo bhūyaḥ kaṣṭatamopadravā daśa piṭakā jāyante /
sutarāṃ cādhaḥkāye /
tadabhimukhā hi pramehiṇāṃ doṣāḥ /
tadyathā /
śarāvikā kacchapikā jālinī putriṇī vidārikā sarṣapikā masūrikālajī vinatā vidradhiśca //

tatra śyāvā kledavedanāyuktā nimnamadhyonnatauṣṭhā śarāvasaṃsthānapramāṇā śarāvikā /
mahāmūlāvagāḍhārtitodā ślakṣṇā kacchapapṛṣṭhanibhā kacchapikā /
mahāśayārtitodā stabdhā snigdhasrāviṇī sūkṣmacchidrā māṃsasirājālāvṛtā jālinī /
mahatī piṭakābhiralpābhirācitā putriṇī /
kaṃṭhinā vidārīkandavadvṛttā vidārikā /
śīghrapākā mahāvedanā sarṣapākṛtipramāṇā tadvidhābhiśca piṭakābhiścitā sarṣapikā /
masūrākāra pramāṇā masūrikā /
tvacamutthāna eva dahantī sphoṭairāvṛtā visarpantī raktā kṛṣṇātitṛṇmohajvarakarī dāhabhūyiṣṭhātikaṣṭā cālajī /
mahatī nīlāvagāḍharujākledā pṛṣṭhodarānyatarādhiṣṭhānā vinatā vinatā /
vidradhistu vakṣyate pṛthageva //

tāsāmādyāḥ pañcātibalaśleṣmamedaḥsambhavena mūlavyādhyekarūpatvāttadvṛddhikāritayā duḥsahāḥ /
na tvitarāḥ pittolbaṇatayālpakaphamedobhāvāt /
pramehavaśācca piṭakāsu yathāsvaṃ doṣodreko bhavatīti /
bhavati cātra ślokaḥ //

prameheṇa vināpyetā jāyante duṣṭamedasaḥ /
tāvacca nopalakṣyante yāvadvastuparigrahaḥ //

hāridravarṇaṃ raktaṃ vā mehaprāgrūpavarjitam /
yo mūtrayenna taṃ mehaṃ raktapittaṃ tu taṃ viduḥ //

dṛṣṭvā pramehaṃ madhuraṃ sapicchaṃ madhūpamaṃ syāt dvividho vicāraḥ /
sampūraṇācchraleṣmasamudbhavaḥ syāt kṣīṇeṣu doṣoṣvanilātmako vā //

sapūrvarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vātakṛtāśca mehāḥ /
sādhyā na te pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyāstu medo yadi nātiduṣṭam //