અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.7

અથાતો ઽર્શસાં નિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અરિવદ્વિશસન્તીત્યર્શાંસિ તાનિ પુનર્બહુપ્રકારાણિ સુબહૂપદ્રવાણિ ચ પાયુમેઢ્રાદિસંશ્રયા માંસકીલાઃ ।
સમાસતસ્તુ દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ સહજાનિ જન્મોત્તરકાલજાનિ ચ ।
પુનશ્ચ દ્વિવિધાનિ શુષ્કાણ્યાર્દ્રાણિ ચ ।
સર્વેષાં પુનરધિષ્ટાનં મેદો માંસં ત્વક્ ચ ।
સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધો ઽર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલો હિ ગુદઃ ।
તસ્મિન્ પૂર્વ મુક્તા વલીસંજ્ઞાસ્તિસ્રઃ પેશ્યો ઽધ્યર્ધાઙ્ગુલાઃ ।
તાઃ પ્રવાહિણી વિસર્જની સંવરણી ચ ।
રોમાન્તાદધ્યર્ધયવં ગુદૌષ્ઠમાહુઃ ।
પ્રથમા તુ ગુદૌષ્ઠાદઙ્ગુલમાત્રો ॥

તત્ર સહજાનાં ગુદવલીબીજોપતપ્તિરાયતનમ્ ।
તસ્યા દ્વિવિધો હેતુઃ માતાપિત્રોરપચારો દૈવં ચ ।
તાભ્યાં સન્નિપાતપ્રકોપઃ ।
તસ્માત્તાન્યસાધ્યાનિ ।
એતેન કુલજાઃ સર્વે વિકારા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

વિશેષતસ્તુ સહજાનિ દુર્દર્શનપરુષપાણ્ડૂપચિતદારુણાન્યન્તર્મુખાનિ બહૂપદ્રવોપદ્રુતાનિ ભવતિ ॥

અથેતરાણિ ષડ્વિધાનિ પૃથગ્દોષૈઃ સંસૃષ્ટૈઃ સન્નિપતિતૈઃ શોણિતેન ચ ।
તત્ર વાતશ્લેષ્મોત્તરાણિ શુષ્કાણિ રક્તપિત્તોત્તરાણ્યાર્દ્રાણિ ॥

દોષપ્રકોપહેતુસ્તુ પ્રાગુક્તઃ ।
સ યદા મલોપચયમાદધાતિ પુનશ્ચોત્કટકવિષમકઠિનાસનસેવનાદુદ્ભ્રાન્તયાનોષ્ટ્રાદિપ્રયાણાદતિવ્યવાયદ્બાસ્તિનેત્રાસમ્યક્પ્રણિધાનાદિના ગુદક્ષણનાદભીક્ષ્ણં શીતામ્બુસંસ્પર્શાચ્ચૈલલોષ્ટતૃણાદિસઙ્ઘર્ષાત્ પ્રતતાતિપ્રવાહણાદ્વાતમૂત્રપુરીષવેગોદીરણધારણાત્ સ્ત્રીણાં ચમગર્ભભ્રંશાદ્ગર્ભોત્પીડનાદ્વિષમપ્રસૂતેરેવંવિધશ્ચાપરઃ કુપિતો વાયુરપાનસ્તં મલમુપચિતમધોગતમાસાદ્ય ગુદવલીષ્વાધત્તે ।
તતસ્તાસ્વભિષ્યણ્ણાસ્વર્શાંસિ સમ્ભવન્તિ ॥

તેષાં પૂર્વરૂપાણિ કૃચ્છ્રાત્ પક્તિરાન્ત્રકૂજનમુદ્ગારબાહુલ્યમમ્લકો ઽન્નાશ્રદ્ધાવિષ્ટમ્ભોશ્મગર્ભાભનાભિત્વમાટોપો ઽધસ્તાત્ કૃચ્છ્રેણ સશબ્દસ્ય ચ વાયોઃ પ્રવૃત્તિર્બહુમૂત્રત્વમલ્પપુરીષતા ગુદપરિકર્તનં સક્થિરદનમક્ષ્ણોઃ શ્વયથુરવિમલેન્દ્રિયત્વમાલસ્યં તન્દ્રા કાર્શ્યં દૌર્બલ્યમાશઙ્કા ગ્રહણીદોષશોફોદરપાણ્ડુરોગગુલ્મેષુ ।
જાતેષુ ચૈતાનિ લિઙ્ગાનિ પ્રવ્યક્તતરાણિ ભવન્તિ ॥

તૈઃ ખલ્વધોમાર્ગોપરોધાદ્વાયુરપાનો નિવર્તમાનઃ સમાનવ્યાનોદાનપ્રાણાન્ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ચ પ્રકોપયન્નન લમુપમૃદ્નાતિ ॥

અથ સર્વ એવાર્શસો ભવત્યતિકૃશો વિવર્ણઃ ક્ષામો દીનઃ પ્રચુરવિબદ્ધવાતમૂત્રપુરીષો ઽશ્મરીશર્કરાવાનનિયતવિબદ્ધમુક્તામપક્વભિન્નશુષ્કવર્ચાસ્તથાન્તરાશ્વેતપાણ્ડુહરિતપીતરક્તારુણતનુસાન્દ્રીપચ્છિલોપવેશી નાભિવઙ્ક્ષણોદ્દેશપ્રચુરપરિકર્તિકાન્વિતઃ સગુદશૂલપ્રવાહિકાપ્રહર્ષપ્રમોહો ઽલ્પશુક્રપ્રજો ઽલ્પભુક્ સિરાસન્તતગાત્રઃ ક્રોધનો દુરુપચારઃ ક્રોધનો દુરુપચારઃ કાસશ્વાસપીનસતૃષ્ણારોચકપાણિપાદવદનાક્ષિકૂટશ્ચયથુક્ષવથુવેપથુવમથુપરીતસ્તૈમિરિકઃ શિરઃશૂલી ક્ષામભિન્નસ્વરઃ કર્ણરોગી સજ્વરઃ સાઙ્ગમર્દઃ સર્વપર્વાસ્થિશૂલો ઽન્તરાન્તરા હૃદયકુક્ષિપાર્શ્વપૃષ્ઠબસ્તિત્રિકગ્રહોપતપ્તઃ પ્રધ્યાનપરઃ પરમલસશ્ચ ॥

તત્ર વાતોલ્બણાનિ શુષ્કમ્લાનકઠિનપરુષરૂક્ષશ્યાવારુણાનિ તીક્ષ્ણસ્ફુટિતમુખાનિ વિષમમધ્યાનિ કદમ્બ પુષ્પતુણ્ડિકેરીકર્કન્ધુસિદ્ધાર્થવિમ્બીખર્જૂરફલપ્રમાણાનિ વક્રાણિ મિથો વિસદૃશાનિ કટીપાર્શ્વાદિષ્વધિકવેદનાનિ સશૂલોદાવર્તકરાણિ ગુલ્માષ્ઠીલાપ્લીહોદરાણિ ચાસ્ય તન્નિમિત્તાન્યેવ ।
કૃષ્ણત્વઙ્નખનયનવદનમલાશ્ચ ભવન્તિ ॥

પિત્તોલ્બણાનિ નીલાગ્રાણિ રક્તપીતકૃષ્ણાનિ મૃદુશિથિલાનિ સ્પર્શાસહાનિ વિસ્રગન્ધીનિ તનૂનિ તનુરક્તસ્રાવીણિ દાહપાકવન્તિ જ્વરમોહારુચિકરાણિ યકૃત્પ્રકાશાનિ શુકજિહ્વાજલૌકાવક્ત્રસદૃશાનિ યવમધ્યાનિ પ્રક્લિન્નાનિ ભિન્નપીતવર્ચાંસિ હારિદ્રત્વઙ્નખાદિકરાણિ ચ ॥

શ્લેષ્મોલ્બણાનિ મહામૂલાનિ સ્થિરસ્નિગ્ધપાણ્ડુવૃત્તોપચિતાનિ ગુરુસ્તબ્ધશ્લક્ષ્ણપિચ્છિલાનિ સુપ્તસુપ્તાનિ સ્પર્શક્ષમાણિ કરીરપનસાસ્થિગોસ્તનાકારાણ્યતિમાત્રોત્થાનપ્રવાહિકાવઙ્ક્ષણાનાહનાભિપરિકર્તિકાહૃલ્લાસપ્રસકે કાસશ્વાસપીનસારુચિચ્છર્દિકૃછ્રમૂત્રપ્રમેહશીતજ્વરશોફશિરોગૌરવેન્દ્રિયોપલેપાગ્નિમાર્દવક્લૈબ્યામવિકારપ્રબલાનિ ન ભિદ્યન્તે ન સ્રવન્તિ કણ્ડૂબહુલાનિ સશ્લેષ્મવસાપ્રકાશાતિમલોપવેશીનિ શુક્લત્વઙ્નખાદિ કરાણિચ ।
લક્ષણસઙ્કરાત્ સંસર્ગસન્નિપાતજાનિ વિભજેત્ ॥

રક્તોલ્બણાનિ તુ વટપ્રરોહવિદ્રુમકાકનન્દિકાફલાભાનિ પિત્તલક્ષણાનિ ચ તથા ગાઢપુરીષપ્રતિપીડિતાન્યત્યર્થં દુષ્ટમુષ્ણમસૃક્ સહસા વિસૃજન્તિ ।
તસ્યાતિપ્રવૃત્તૌ રક્તક્ષયોપદ્રવા ભવન્તીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ॥

મુદ્ગકોદ્રવજૂર્ણાહ્વકરીરચણકાદિભિઃ ।
રૂક્ષૈઃ સઙ્ગ્રાહિભિર્વાયુઃ સ્વે સ્થાને કુપિતો બલી ॥

અધોવહાનિ સ્રોતાંસિ સંસ્રુધ્યાધઃ પ્રશોષયન્ ।
પુરીષં વાતવિણ્મૂત્રસઙ્ગં કુર્વીત દારુણમ્ ॥

તેન તીવ્રરુજા કોષ્ઠપૃષ્ઠહૃત્પાર્શ્વગા ભવેત્ ।
આધ્માનમુદરાવેષ્ટો હૃલ્લાસઃ પરિકર્તનમ્ ॥

બસ્તૌ ચ સુતરાં શૂલં ગણ્ડે શ્વયથુસમ્ભવઃ ।
પવનસ્યોર્ધ્વગામિત્વં તતશ્છર્દ્યરુચિજ્વરાઃ ॥

હૃદ્રોગગ્રહણીદોષમૂત્રસઙ્ગપ્રવાહિકાઃ ।
બાધિર્યતિમિરશ્વાસશિરોરુક્કાસપીનસાઃ ॥

મનોવિકારસ્તૃષ્ણાસ્રપિત્તગુલ્મોદરાદયઃ ।
તે તે ચ વાતજા રોગા જાયન્તે ભૃશદારુણાઃ ॥

દુર્નામ્નામિત્યુદાવર્તઃ પરમો ઽયમુપદ્રવઃ ।
વાતાભિભૂતકોષ્ઠાનાં તૈર્વિનાપિ સ જાયતે ॥

સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરે બલૌ ।
સ્થિતાનિ તાન્યસાધ્યનિ યાપ્યન્તેગ્નિબલાદિભિઃ ॥

દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં બલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ ।
કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ ॥

બાહ્યાયાં તુ બલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ ।
અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ નચિરોત્પતિતાનિ ચ ॥

મેઢ્રાદિષ્વપિ વક્ષ્યન્તે યથાસ્વં નાભિજાનિ તુ ।
ગણ્ડૂપદાસ્યરૂપાણિ પિચ્છિલાનિ મૃદૂનિ ચ ॥

વ્યાનો ગૃહીત્વા શ્લેષ્માણં કરોત્યર્શસ્ત્વચો બહિઃ ।
કીલોપમં સ્થિરખરં ચર્મકીલં તુ તં વિદુઃ ॥

વાતેન તોદપારુષ્યં પિત્તાદસિતરક્તતા ।
શ્લેષ્મણા સ્નિગ્ધતા તસ્ય ગ્રથિતત્વં સવર્ણતા ॥

અર્શસાં પ્રશમે યત્નમાશુ કુર્વીત બુદ્ધિમાન્ ।
તાન્યાશુ હિ ગુદં બધ્વા કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્ ॥