Ashtanga Sangraha · Chapter 3.3

athāto raktapittakāsanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭvamlalavaṇātividāhibhiḥ /
kodravoddālakaiścānnaistadyuktairatisevitaiḥ //

kupitaṃ pittalaiḥ pittaṃ dravaṃ raktaṃ ca mūrchite /
te mithastulyarūpatvamāgamya vyāpnutastanum //

pittaṃ raktasya vikṛteḥ saṃsargād dūṣaṇādapi /
gandhavarṇānuvṛtteśca raktena vyapadiśyate //

prabhavatyasṛjaḥ sthānāt plīhato yakṛtaśca tat //

śirogurutvamaruciḥ śītecchā dhūmako 'mlakaḥ /
chardiścharditabaibhatsyaṃ kāsaśvāsau bhramaḥ klamaḥ //

lohalohitamatsyāmagandhāsyatvaṃ svarakṣayaḥ /
raktahāridraharitavarṇatā nayanādiṣu //

nīlalohitapītānāṃ varṇānāmavivecanam /
svapne tadvarṇadarśitvaṃ bhavatyasmin bhaviṣyati //

ūrdhvaṃ nāsākṣikarṇāsyairmeḍhrayonigudairadhaḥ /
kupitaṃ romakūpaiśca samastaistat pravartate //

ūrdhvaṃ sādhyaṃ kaphādyasmāttadvirecanasādhanam /
bahvauṣadhaṃ ca pittasya vireko hi varauṣadham //

anubandhī kapho yaśca tatra tasyāpi śuddhikṛt /
kaṣāyāḥ svādavo 'pyasya viśuddhaśleṣmaṇo hitāḥ //

kimu tiktāḥ kaṣāyā vā ye nisargāt kaphāpahāḥ //

adho yāpyaṃ calādyasmāttat pracchardanasādhanam /
svalpauṣadhaṃ ca pittasya vamanaṃ na varauṣadham //

anubandhī calo yaśca śāntayepi na tasya tat /
kaṣāyāśca hitāstasya madhurā eva kevalam //

kaphamārutasaṃsṛṣṭamasādhyamubhayāyanam /
aśakyaprātilomyatvādabhāvādauṣadhasya ca //

na hi saṃśodhanaṃ kiñcidastyasya pratilomanam /
śodhanaṃ pratilomaṃ ca raktapitte bhiṣagjitam //

evamevopaśamanaṃ sarvaśo nāsya vidyate /
saṃsṛṣṭeṣu hi doṣeṣu sarvajicchamanaṃ hitam //

tatra doṣānugamanaṃ sirāsra eva lakṣayet /
upadravāṃśca vikṛtijñānataḥ teṣu cādhikam //

āśukārī yataḥ kāsastamevātaḥ pravakṣyate //

pañca kāsāḥ vātapittaśleṣmakṣatakṣayaiḥ /
kṣayāyopekṣitāḥ sarve balinaścottarottaram //

teṣāṃ bhaviṣyatāṃ rūpaṃ kaṇṭhe kaṇḍūrarocakaḥ /
śūkapūrṇābhakaṇṭhatvamasvāsthyaṃ hṛdayasya ca //

kaṣāyavijjalāsātmyakaṭvamlalavaṇoṣaṇaiḥ /
rūkṣaśītagurusnigdhotklediparyuṣitāśanaiḥ //

dhāraṇodīraṇāyāsarātryahaḥsvapnajāgaraiḥ /
anyaiśca tadvidhairdhātukṣayāvaraṇakāribhiḥ //

kruddhaḥ pratihato 'pāne yadāpānaḥ prapadyate /
ūrdhvaṃ rasasya sa sthāne tiṣṭhannurasi pīḍyate //

udānena saṃjastatra kaṇṭhe cānuprapūrya ca /
vāhinīrgalamūrdhasthāstato 'ṅgānyutkṣipanniva //

kṣipannivākṣiṇī pṛṣṭhamuraḥpārśve ca pīḍayan /
vivṛtatvānmukhenaiti bhinnakāṃsyopamadhvaniḥ //

yasmāttasmātsa varṇaijobalamāṃsakṣayāvahaḥ //

hetubhedāt pratīghātabhedo vāyoḥ saṃrahasaḥ /
yadrujāśabdavaiṣamyaṃ kāsānāṃ jāyate tataḥ //

kupito vātalairvāyuḥ śuṣkoraḥkaṇṭhavaktratām /
hṛtpārśvoraḥśiraḥśūlaṃ mohakṣobhasvarakṣayān //

karoti śuṣkakāsaṃ ca mahāvegarujāsvanam /
so 'ṅgaharṣī kaphaṃ śuṣkaṃ kṛcchrānmuktvālpatāṃ vrajet //

pittāt pītākṣikaphatā tiktāsyatvaṃ jvaro bhramaḥ /
pittāsṛgvamanaṃ tṛṣṇā vaisvaryaṃ dhūmako madaḥ //

pratataṃ kāsavegena jyotiṣāmiva darśanam /
kaphāduro 'lparuṅmūrdhahṛdayaṃ stimitaṃ guru //

kaṇṭhopalepaḥ sadanaṃ pīnasacchardyarocakāḥ /
romaharṣo ghanasnigdhaśvetaśleṣmapravartanam //

yuddhādyaiḥ sāhasaistaistaiḥ sevitairayathābalam /
urasyantaḥkṣate vāyuḥ pittenānugato balī //

kupitaḥ kurute kāsaṃ kaphaṃ tena saśoṇitam /
pītaṃ śyāvaṃ ca śuṣkaṃ ca grathitaṃ kuthitaṃ bahu //

ṣṭhīvet kaṇṭhena rujatā vibhīnneneva corasā /
sūcībhiriva tīkṣṇābhistudyamānena śūlinā //

parvabhedajvaraśvāsatṛṣṇāvaisvaryakampavān /
pārāvata ivākūjan pārśvaśūlī tato 'sya ca //

kramādvīryaṃ ruciḥ paktirbalaṃ varṇaśca hīyate /
pakṣīṇasya sāsṛṅmūtratvaṃ syācca pṛṣṭhakaṭīgrahaḥ //

vāyupradhānāḥ kupitā dhātavo rājayakṣmiṇaḥ /
kurvanti yakṣmāyatanaiḥ kāsaṃ ṣṭhīvet kaphaṃ tataḥ //

pūtipūtopamaṃ pītaṃ visraṃ haritalohitam /
lupyeta iva pārśve ca hṛdayaṃ patatīva ca //

akasmāduṣṇaśītecchā bahvāśitvaṃ balakṣayaḥ /
snigdhaprasanavaktratvaṃ śrīmaddaśananetratā //

tato 'syakṣayarūpāṇi sarvāṇyāvirbhavanti ca //

ityeṣa kṣayajaḥ kāsaḥ kṣīṇānāṃ dehanāśanaḥ /
yāpyo vā balināṃ tadvat kṣatajo 'bhinavau tu tau //

sidhyetāmapi sānāthyāt sādhyā doṣaiḥ pṛthak trayaḥ /
miśrā yāpyā dvayātsarve jarasā sthavirasya ca //

kāsācchvāsakṣayachardisvarasādādayo gadāḥ /
bhavantyupekṣayā yasmāttasmāttaṃ tvarayā jayet //