અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.3

અથાતો રક્તપિત્તકાસનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણકટ્વમ્લલવણાતિવિદાહિભિઃ ।
કોદ્રવોદ્દાલકૈશ્ચાન્નૈસ્તદ્યુક્તૈરતિસેવિતૈઃ ॥

કુપિતં પિત્તલૈઃ પિત્તં દ્રવં રક્તં ચ મૂર્છિતે ।
તે મિથસ્તુલ્યરૂપત્વમાગમ્ય વ્યાપ્નુતસ્તનુમ્ ॥

પિત્તં રક્તસ્ય વિકૃતેઃ સંસર્ગાદ્ દૂષણાદપિ ।
ગન્ધવર્ણાનુવૃત્તેશ્ચ રક્તેન વ્યપદિશ્યતે ॥

પ્રભવત્યસૃજઃ સ્થાનાત્ પ્લીહતો યકૃતશ્ચ તત્ ॥

શિરોગુરુત્વમરુચિઃ શીતેચ્છા ધૂમકો ઽમ્લકઃ ।
છર્દિશ્છર્દિતબૈભત્સ્યં કાસશ્વાસૌ ભ્રમઃ ક્લમઃ ॥

લોહલોહિતમત્સ્યામગન્ધાસ્યત્વં સ્વરક્ષયઃ ।
રક્તહારિદ્રહરિતવર્ણતા નયનાદિષુ ॥

નીલલોહિતપીતાનાં વર્ણાનામવિવેચનમ્ ।
સ્વપ્ને તદ્વર્ણદર્શિત્વં ભવત્યસ્મિન્ ભવિષ્યતિ ॥

ઊર્ધ્વં નાસાક્ષિકર્ણાસ્યૈર્મેઢ્રયોનિગુદૈરધઃ ।
કુપિતં રોમકૂપૈશ્ચ સમસ્તૈસ્તત્ પ્રવર્તતે ॥

ઊર્ધ્વં સાધ્યં કફાદ્યસ્માત્તદ્વિરેચનસાધનમ્ ।
બહ્વૌષધં ચ પિત્તસ્ય વિરેકો હિ વરૌષધમ્ ॥

અનુબન્ધી કફો યશ્ચ તત્ર તસ્યાપિ શુદ્ધિકૃત્ ।
કષાયાઃ સ્વાદવો ઽપ્યસ્ય વિશુદ્ધશ્લેષ્મણો હિતાઃ ॥

કિમુ તિક્તાઃ કષાયા વા યે નિસર્ગાત્ કફાપહાઃ ॥

અધો યાપ્યં ચલાદ્યસ્માત્તત્ પ્રચ્છર્દનસાધનમ્ ।
સ્વલ્પૌષધં ચ પિત્તસ્ય વમનં ન વરૌષધમ્ ॥

અનુબન્ધી ચલો યશ્ચ શાન્તયેપિ ન તસ્ય તત્ ।
કષાયાશ્ચ હિતાસ્તસ્ય મધુરા એવ કેવલમ્ ॥

કફમારુતસંસૃષ્ટમસાધ્યમુભયાયનમ્ ।
અશક્યપ્રાતિલોમ્યત્વાદભાવાદૌષધસ્ય ચ ॥

ન હિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિલોમનમ્ ।
શોધનં પ્રતિલોમં ચ રક્તપિત્તે ભિષગ્જિતમ્ ॥

એવમેવોપશમનં સર્વશો નાસ્ય વિદ્યતે ।
સંસૃષ્ટેષુ હિ દોષેષુ સર્વજિચ્છમનં હિતમ્ ॥

તત્ર દોષાનુગમનં સિરાસ્ર એવ લક્ષયેત્ ।
ઉપદ્રવાંશ્ચ વિકૃતિજ્ઞાનતઃ તેષુ ચાધિકમ્ ॥

આશુકારી યતઃ કાસસ્તમેવાતઃ પ્રવક્ષ્યતે ॥

પઞ્ચ કાસાઃ વાતપિત્તશ્લેષ્મક્ષતક્ષયૈઃ ।
ક્ષયાયોપેક્ષિતાઃ સર્વે બલિનશ્ચોત્તરોત્તરમ્ ॥

તેષાં ભવિષ્યતાં રૂપં કણ્ઠે કણ્ડૂરરોચકઃ ।
શૂકપૂર્ણાભકણ્ઠત્વમસ્વાસ્થ્યં હૃદયસ્ય ચ ॥

કષાયવિજ્જલાસાત્મ્યકટ્વમ્લલવણોષણૈઃ ।
રૂક્ષશીતગુરુસ્નિગ્ધોત્ક્લેદિપર્યુષિતાશનૈઃ ॥

ધારણોદીરણાયાસરાત્ર્યહઃસ્વપ્નજાગરૈઃ ।
અન્યૈશ્ચ તદ્વિધૈર્ધાતુક્ષયાવરણકારિભિઃ ॥

ક્રુદ્ધઃ પ્રતિહતો ઽપાને યદાપાનઃ પ્રપદ્યતે ।
ઊર્ધ્વં રસસ્ય સ સ્થાને તિષ્ઠન્નુરસિ પીડ્યતે ॥

ઉદાનેન સંજસ્તત્ર કણ્ઠે ચાનુપ્રપૂર્ય ચ ।
વાહિનીર્ગલમૂર્ધસ્થાસ્તતો ઽઙ્ગાન્યુત્ક્ષિપન્નિવ ॥

ક્ષિપન્નિવાક્ષિણી પૃષ્ઠમુરઃપાર્શ્વે ચ પીડયન્ ।
વિવૃતત્વાન્મુખેનૈતિ ભિન્નકાંસ્યોપમધ્વનિઃ ॥

યસ્માત્તસ્માત્સ વર્ણૈજોબલમાંસક્ષયાવહઃ ॥

હેતુભેદાત્ પ્રતીઘાતભેદો વાયોઃ સંરહસઃ ।
યદ્રુજાશબ્દવૈષમ્યં કાસાનાં જાયતે તતઃ ॥

કુપિતો વાતલૈર્વાયુઃ શુષ્કોરઃકણ્ઠવક્ત્રતામ્ ।
હૃત્પાર્શ્વોરઃશિરઃશૂલં મોહક્ષોભસ્વરક્ષયાન્ ॥

કરોતિ શુષ્કકાસં ચ મહાવેગરુજાસ્વનમ્ ।
સો ઽઙ્ગહર્ષી કફં શુષ્કં કૃચ્છ્રાન્મુક્ત્વાલ્પતાં વ્રજેત્ ॥

પિત્તાત્ પીતાક્ષિકફતા તિક્તાસ્યત્વં જ્વરો ભ્રમઃ ।
પિત્તાસૃગ્વમનં તૃષ્ણા વૈસ્વર્યં ધૂમકો મદઃ ॥

પ્રતતં કાસવેગેન જ્યોતિષામિવ દર્શનમ્ ।
કફાદુરો ઽલ્પરુઙ્મૂર્ધહૃદયં સ્તિમિતં ગુરુ ॥

કણ્ઠોપલેપઃ સદનં પીનસચ્છર્દ્યરોચકાઃ ।
રોમહર્ષો ઘનસ્નિગ્ધશ્વેતશ્લેષ્મપ્રવર્તનમ્ ॥

યુદ્ધાદ્યૈઃ સાહસૈસ્તૈસ્તૈઃ સેવિતૈરયથાબલમ્ ।
ઉરસ્યન્તઃક્ષતે વાયુઃ પિત્તેનાનુગતો બલી ॥

કુપિતઃ કુરુતે કાસં કફં તેન સશોણિતમ્ ।
પીતં શ્યાવં ચ શુષ્કં ચ ગ્રથિતં કુથિતં બહુ ॥

ષ્ઠીવેત્ કણ્ઠેન રુજતા વિભીન્નેનેવ ચોરસા ।
સૂચીભિરિવ તીક્ષ્ણાભિસ્તુદ્યમાનેન શૂલિના ॥

પર્વભેદજ્વરશ્વાસતૃષ્ણાવૈસ્વર્યકમ્પવાન્ ।
પારાવત ઇવાકૂજન્ પાર્શ્વશૂલી તતો ઽસ્ય ચ ॥

ક્રમાદ્વીર્યં રુચિઃ પક્તિર્બલં વર્ણશ્ચ હીયતે ।
પક્ષીણસ્ય સાસૃઙ્મૂત્રત્વં સ્યાચ્ચ પૃષ્ઠકટીગ્રહઃ ॥

વાયુપ્રધાનાઃ કુપિતા ધાતવો રાજયક્ષ્મિણઃ ।
કુર્વન્તિ યક્ષ્માયતનૈઃ કાસં ષ્ઠીવેત્ કફં તતઃ ॥

પૂતિપૂતોપમં પીતં વિસ્રં હરિતલોહિતમ્ ।
લુપ્યેત ઇવ પાર્શ્વે ચ હૃદયં પતતીવ ચ ॥

અકસ્માદુષ્ણશીતેચ્છા બહ્વાશિત્વં બલક્ષયઃ ।
સ્નિગ્ધપ્રસનવક્ત્રત્વં શ્રીમદ્દશનનેત્રતા ॥

તતો ઽસ્યક્ષયરૂપાણિ સર્વાણ્યાવિર્ભવન્તિ ચ ॥

ઇત્યેષ ક્ષયજઃ કાસઃ ક્ષીણાનાં દેહનાશનઃ ।
યાપ્યો વા બલિનાં તદ્વત્ ક્ષતજો ઽભિનવૌ તુ તૌ ॥

સિધ્યેતામપિ સાનાથ્યાત્ સાધ્યા દોષૈઃ પૃથક્ ત્રયઃ ।
મિશ્રા યાપ્યા દ્વયાત્સર્વે જરસા સ્થવિરસ્ય ચ ॥

કાસાચ્છ્વાસક્ષયછર્દિસ્વરસાદાદયો ગદાઃ ।
ભવન્ત્યુપેક્ષયા યસ્માત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્ ॥