અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 3.10

અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

વિંશતિઃ પ્રમેહા ભવન્તિ ।
તદ્યથા ।
કફાદુદકેક્ષુસાન્દ્રસુરાપિષ્ટશુક્રસિકતાશીતશનૈર્લાલાપ્રમેહાઃ દશ ।
પિત્તાત્ ક્ષારકાલનીલહારિદ્રમાઞ્જિષ્ઠશોણિતમેહાઃ ષટ્ ।
વાતાદ્વસામજ્જહસ્તિમધુમેહાશ્ચત્વાર ઇતિ ॥

તેષાં યત્કિઞ્ચિદાહારવિહારજાતં શ્લેષ્મમેદોમૂત્રજનનં સ હેતુઃ ।
તત્ર વાતપિત્તમેદઃક્લેદમાંસશુક્રરસૈરન્વિતો બસ્તિગતઃ શ્લેષ્મા પ્રમેહાન્ જનયતિ ।
તૈઃ કફશોણિતાભ્યાં ચ યુક્તં પિત્તમ્ ।
તૈર્વસાલસીકામજ્જૌજોભિશ્ચ વાયુઃ ॥

ત્રયાણામપિ દોષાણાં શ્લેષ્મા પ્રમેહેષુ પ્રાક્ પ્રકોપમાપદ્યતે શ્લેષ્માધિષ્ઠાનત્વાન્મૂત્રસ્ય ।
તદ્વૃદ્ધેર્મેદ એવ ચ તેન પ્રથમં દૂષ્યતે ઽત્યન્તસભાગત્વાત્ ।
તદનન્તરં દેહક્લેદાદયઃ ।
તતઃ શ્લેષ્માદિક્ષયે પિત્તં પ્રબલીભવચ્છોણિતમપિ દૂષયતિ ।
તત્ક્ષયે ઽપિ વાયુર્વસાદીન્ ધાતૂન્ શરીરસ્ય પરમસારભૂતાન્ બસ્તિમાકૃષ્ય મૂત્રેણ સહ વિસૃજતિ ॥

તસ્માત્ કફપિત્તવાતજાઃ ક્રમેણ સાધ્યયાપ્યાસાધ્યાઃ ।
તથા પિત્તજાઃ સંસૃષ્ટદોષમેદઃસ્થાનત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ ।
વાતજઃ પુનઃ ક્ષીણેષુ ધાતુષુ મહાત્યયતયા વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચ ।
મેદસિ તુ નાતિદુષ્ટે પિત્તજા અપિ સાધ્યતાં ગચ્છેયુઃ ॥

ધાતુસમ્પર્કાત્ પુનઃ સર્વમેહેષુ મૂત્રમાવિલં ભૂરિ ચ ભવતિ ।
દોષાણાં દૂષ્યાણાં ચોત્કૃષ્ટાપકૃષ્ટસંયોગેન મૂત્રવર્ણરસસ્પર્શગન્ધવિશેષાદ્વર્ણાનામિવ શુક્લકૃષ્ણાદીનાં શબલકલ્માષાદયઃ પ્રમેહાણાં પ્રભેદા ભવન્તિ ॥

તેષાં પૂર્વરૂપાણ્યતિવૃદ્ધિર્નખાદીનાં જટિલીભાવશ્ચ કેશાનાં માધુર્યમાસ્યસ્ય તાલુકણ્ઠશોષઃ ।
પિપાસા મલાધિક્યં બહિઃકાયે કાયછિદ્રેષુ ચ શીતેચ્છા સ્નેહઃ સ્વેદઃ સુપ્તતા ચાઙ્ગેષુ પાણિપાદદાહોતિમાધુર્યાત્ પિપીલિકોપસર્પણં વિસ્રગન્ધતા ચ મૂત્રશરીરયોઃ શુક્લતા ચ મૂત્રે શ્વાસનિદ્રાતન્દ્રાલસ્યપ્રકર્ષશ્ચ ॥

તત્ર શીતં શ્વેતમગન્ધમચ્છમુદકમિવોદકમેહી મેહતિ ।
ઇક્ષુરસમિવાતિમધુરં શીતમીષત્પિચ્છિલાવિલામિક્ષુમેહી ।
પર્યુષિતં સાન્દ્રીભવત્ સાન્દ્રમેહી ।
સુરાતુલ્યમુપરિ પ્રસન્નમધઃસાન્દ્રં સુરામેહી ।
હૃષ્ટરોમા પિષ્ટમિવ સાન્દ્રં સિતં ચ પિષ્ટમેહી ।
શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા શુક્રમેહી ।
સરુજં સસિકતં સિકતામેહી ।
પ્રાયો મધુરમતિશીતં શીતમેહી ।
મન્દંમન્દં શનૈઃશનૈઃ શનૈર્મેહી ।
પિચ્છિલં તન્તુબદ્ધમિવ લાલામેહી ।
વર્ણગન્ધરસસ્પર્શૈઃ સ્રુતક્ષારોપમં ક્ષારમેહી ।
ઉષ્ણં મષીકાલં કાલમેહી ।
સફેનમચ્છમમ્લં ચાષપત્રનીલં નીલમેહી ।
કટુકં સદાહં હરિદ્રાયુક્તમિવ હારિદ્રમેહી ।
વિસ્રં મઞ્જિષ્ઠોદકવર્ણમિવ મઞ્જિષ્ઠામેહી ।
વિસ્રમુષ્ણં સલવણં શોણિતસઙ્કાશં શોણિતમેહી ।
વસામિશ્રં વસાં વા વસામેહી ।
મજ્જમિશ્રં મજ્જાનં વા મજ્જમેહી ।
સલસીકં મધુરમવેગં લસીકયૈવ ચ વિબદ્ધમનુબદ્ધમજસ્રં મત્ત ઇવ હસ્તી સ્રવતિ હસ્તિમેહી ॥

ઔજઃ સ્નિગ્ધમધુરં તદ્રૌક્ષ્યાદ્વાયુઃ કષાયત્વેનોપસૃજતિ તેન કષાયમધુરાનુયાતં મધ્વિવ મેહતિ મધુમેહી ।
સ તુ દ્વિધા કૈશ્ચિદિષ્યતે ।
ધાતુક્ષયેણાનિલકોપાદ્દોષાવરણેન વા ।
તદાવૃતો હિ વાયુરાહારપ્રસાદમાદાય મુહુર્મુહુરનિમિત્તં દોષલિઙ્ગાનિ વૃદ્ધિક્ષયૌ ચાવિર્ભાવયન્ કૃચ્છ્રસાધ્યં મધુમેહં પ્રવર્તયતિ ।
સર્વ એવ ચોપેક્ષ્યમાણા મધુમેહત્વમાયાન્તિ ।
તસ્માત્સર્વે ઽપિ મધુમેહશબ્દેનોચ્યન્તે ।
યતઃ સર્વેષ્વપિ પ્રાઙ્મધિવિવ મધુરં મેહતિ મધુરરસશ્ચાસ્ય દેહો ભવતીતિ ॥

તત્ર પ્રતિશ્યાયઃ શરીરશૈથિલ્યમરોચકાવિપાકૌ પ્રસેકચ્છર્દિર્નિદ્રા કાસશ્ચ શ્લેષ્મજાનામુપદ્રવા ભવન્તિ ।
વૃષણાવદરણં બસ્તિર્મેઢ્રતોદો ઽમ્લકઃ પિપાસા જ્વરો દાહો મૂર્ચ્છાતીસારઃ પાણ્ડુરોગશ્ચ પિત્તજાનામ્ ।
હૃદ્ગ્રહો લૌલ્યમનિદ્રતા કમ્પઃ શૂલં બદ્ધપુરીષત્વં શોષઃ કાસઃ શ્વાસશ્ચ વાતજાનામ્ ॥

અથૈવમસ્ય મેદઃક્લેદાદિભિરભિષ્યણ્ણદહેસ્ય દોષૈરનુગતધાતોઃ પ્રમેહાભિવૃદ્ધૌ માંસલેષ્વવકાશેષુ સન્ધિમર્મસુ ચ પ્રદેશવિશેષાશ્રયત્વાત્ પ્રાણાપહારિણ્યો ભૂયઃ કષ્ટતમોપદ્રવા દશ પિટકા જાયન્તે ।
સુતરાં ચાધઃકાયે ।
તદભિમુખા હિ પ્રમેહિણાં દોષાઃ ।
તદ્યથા ।
શરાવિકા કચ્છપિકા જાલિની પુત્રિણી વિદારિકા સર્ષપિકા મસૂરિકાલજી વિનતા વિદ્રધિશ્ચ ॥

તત્ર શ્યાવા ક્લેદવેદનાયુક્તા નિમ્નમધ્યોન્નતૌષ્ઠા શરાવસંસ્થાનપ્રમાણા શરાવિકા ।
મહામૂલાવગાઢાર્તિતોદા શ્લક્ષ્ણા કચ્છપપૃષ્ઠનિભા કચ્છપિકા ।
મહાશયાર્તિતોદા સ્તબ્ધા સ્નિગ્ધસ્રાવિણી સૂક્ષ્મચ્છિદ્રા માંસસિરાજાલાવૃતા જાલિની ।
મહતી પિટકાભિરલ્પાભિરાચિતા પુત્રિણી ।
કંઠિના વિદારીકન્દવદ્વૃત્તા વિદારિકા ।
શીઘ્રપાકા મહાવેદના સર્ષપાકૃતિપ્રમાણા તદ્વિધાભિશ્ચ પિટકાભિશ્ચિતા સર્ષપિકા ।
મસૂરાકાર પ્રમાણા મસૂરિકા ।
ત્વચમુત્થાન એવ દહન્તી સ્ફોટૈરાવૃતા વિસર્પન્તી રક્તા કૃષ્ણાતિતૃણ્મોહજ્વરકરી દાહભૂયિષ્ઠાતિકષ્ટા ચાલજી ।
મહતી નીલાવગાઢરુજાક્લેદા પૃષ્ઠોદરાન્યતરાધિષ્ઠાના વિનતા વિનતા ।
વિદ્રધિસ્તુ વક્ષ્યતે પૃથગેવ ॥

તાસામાદ્યાઃ પઞ્ચાતિબલશ્લેષ્મમેદઃસમ્ભવેન મૂલવ્યાધ્યેકરૂપત્વાત્તદ્વૃદ્ધિકારિતયા દુઃસહાઃ ।
ન ત્વિતરાઃ પિત્તોલ્બણતયાલ્પકફમેદોભાવાત્ ।
પ્રમેહવશાચ્ચ પિટકાસુ યથાસ્વં દોષોદ્રેકો ભવતીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ ॥

પ્રમેહેણ વિનાપ્યેતા જાયન્તે દુષ્ટમેદસઃ ।
તાવચ્ચ નોપલક્ષ્યન્તે યાવદ્વસ્તુપરિગ્રહઃ ॥

હારિદ્રવર્ણં રક્તં વા મેહપ્રાગ્રૂપવર્જિતમ્ ।
યો મૂત્રયેન્ન તં મેહં રક્તપિત્તં તુ તં વિદુઃ ॥

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાત્ દ્વિવિધો વિચારઃ ।
સમ્પૂરણાચ્છ્રલેષ્મસમુદ્ભવઃ સ્યાત્ ક્ષીણેષુ દોષોષ્વનિલાત્મકો વા ॥

સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ ।
સાધ્યા ન તે પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ નાતિદુષ્ટમ્ ॥