અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.9

અથાતો વિકૃતિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સ્વસ્થાનામાતુરાણાં વા પુરુષાણાં દેહાન્તરાભિલાષિણામૌષધવિષયમતીતાઃ સકલશરીરવ્યાપિનો દોષા ઘના ઘના ઇવ વર્ષમાયુષઃ ક્ષયં સૂચયન્તો ઽકસ્માત્સ્વભાવવિપર્યાસં જનયન્તિ ।
તત્સમાસતો રિષ્ટમિત્યાહુઃ ॥

તત્ર ગૌરઃ શ્યામઃ કૃષ્ણો ગૌરશ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામ ઇતિ દેહપ્રકૃતિવર્ણાઃ । તદ્ભેદાશ્ચ પદ્મગૌરાદયઃ ।
નીલશ્યામતામ્રહારિદ્રશુક્લાદયસ્તુ વિકૃતયઃ ।
તત્ર પ્રકૃતિવિકૃતિવર્ણૌ યુગપદઙ્ગે ઽઙ્ગૈકદેશે વા મરણાય ।
એતેન ગ્લાન્યુપચયશોકહર્ષરૌક્ષ્યસ્નેહાદયસ્તથા પ્રકૃતિભેદીયોક્તાનાં મહદુપચયસૂક્ષ્મદીર્ઘાણાં સર્વેષાં ચ દોષાદિભાગેન પ્રતિનિયતાનાં ભાવાનામ્નિમિત્તતો ઽન્યથાત્વમુક્તં ભવતિ ॥

છાયાસ્તુ શરીરે પઞ્ચ ।
તત્ર ખાદમલખઙ્ગાકાશનીલનિર્મલા સસ્નેહા સપ્રભેવ ।
વાતાત્ પાંસુભસ્મરૂક્ષા રજો ઽરુણા શ્યાવા નિષ્પ્રભા સ્વેદમલગન્ધિઃ ।
તેજસો હુતહુતાશનવિદ્યુત્તપ્તતપનીયરક્તા દૃષ્ટિસુખા ।
અમ્ભસો વૈડૂર્યેન્દ્રનીલવિમલા ઘના સુસ્નિગ્ધા ।
ભુવો રુચિરાભા ઘના સ્થિરા સ્નિગ્ધા શુદ્ધા શ્યામા શ્વેતા ચ ।
તાસાં વાયવ્યા વિનાશાય ક્લેશાય ચાતિમહતે ।
શેષાસ્તુ સુખોદયાઃ ॥

સપ્ત પ્રભા રક્તા પીતા પાણ્ડુરા સિતાસિતા શ્યાવા હરિતા ચ ।
તાઃ સ્નિગ્ધા વિકાસિન્યો ઽમલાઃ શુભાઃ ।
વિપરીતાસ્ત્વશુભાઃ ॥

તયોર્વિશેષાઃ ।
છાયાવર્ણમાક્રામત્યાસન્ના ચ લક્ષ્યતે પઞ્ચભૂતાત્મિકા ચ ।
પ્રભા તુ વર્ણં પ્રકાશયતિ વિપ્રકૃષ્ટાલ્લક્ષ્યતે તેજઃપ્રભવૈવ ચ ॥

યસ્ય દૃષ્ટૌ પ્રતિચ્છાયામયી કુમારિકા ન દૃશ્યતે સ પરાસુઃ ॥

યસ્યાતપાદર્શાદિષ્વકસ્માત્ પ્રતિચ્છાયા છિન્ના ભિન્ના હીનાધિકાકુલા નષ્ટા જિહ્મા ઽન્યથા વા વિકૃતા વા દૃશ્યતે ।
યસ્ય લલાટં ન સ્વિદ્યતિ યસ્ય કેશરોમાણ્યનભ્યક્તાન્યભ્યક્તવદ્ દૃશ્યન્તે ।
નયને ચાતિપ્રવિષ્ટે નિર્ગતે વિસ્તૃતે સઙ્ક્ષિપ્તે સઙ્ક્ષિપ્તભ્રુણી વિનતભ્રુણી જિહ્મો વિષમે વિભ્રાન્તદર્શને હીનદર્શને નકુલાભે કપોતાભે અલાતવર્ણે નીલાદિવિકૃતવર્ણે અતિચલે સ્તબ્ધસ્રસ્તે પ્રસ્રુતે અત્યુન્મિષિતે અતિનિમિષિતે લુલિતપક્ષ્મણી વા ।
નાસિકા વાતિવિવૃતાતિસંવૃતા કુટિલા સ્ફુટિતા પિટકાચિતા શુષ્કા વા સ ગતાયુઃ ॥

યસ્યાધોધરૌષ્ઠો યાત્યુત્તરૌષ્ઠશ્ચોર્ધ્વમુભૌ વા પક્વજમ્બૂનીલૌ ।
દન્તા વાતિરૂક્ષાસ્તામ્રાઃ શ્યામાઃ પઙ્કિતાઃ પુષ્પિતાઃ સશર્કરા વા સહસા વા પતન્તિ ।
જિહ્વા વા જિહ્માસ્તબ્ધા સુપ્તાવલિપ્તા ગુર્વી શ્યાવા શૂના શુષ્કા વિસર્પિણી કણ્ટકાચિતેવ વા ।
યસ્ય ગણ્ડલલાટહનુબન્ધાનિ સ્થાનાચ્ચ્યુતાનીવ સ્રસ્તાનિ ।
યસ્ય ન ધત્તે શિરઃ શિરોધરાં પૃષ્ઠં વા સ્વભારમ્ ।
હનૂ વા વૃષણાવતો વિપર્યયો વા ।
યસ્ય મૂત્રમત્યુષ્ણમ્ ।
યસ્ય વિષદોષાદ્વિના સ્વેભ્યઃ સરોમકૂપેભ્યો રક્તં પ્રવર્તતે ।
યસ્યાનિમિત્તમઙ્ગાન્યતિલઘૂન્યતિગુરૂણિ વા સ્યુઃ સમુમૂર્ષુઃ ॥

યસ્યૈકો ઽનેકો વા સ્વરો ગદ્ગદો વ્યક્તઃ ક્ષામો દીનો વા સહસા લક્ષ્યતે ।
યો વા વિવક્ષુર્મુહ્યતિ ।
યસ્યા વા વદતો ભૃશમૂર્ધ્વમુરો રુજતિ ।
યસ્યોચ્છ્વાસો ઽતિદીર્ઘો ઽતિહ્રસ્વઃ પૂતિગન્ધિઃ સુગન્ધિર્વા ।
યસ્યાઙ્ગુલય આયમ્યમાના ન સ્ફુટેયુઃ ।
યસ્યાન્યો ઽન્યો ઽપિ ક્ષુતગતમૂત્રણાદિષુ સ્વભાવાતીતઃ શબ્દઃ ।
યસ્યેષ્ટો ઽનિષ્ટો વા માલ્યફલચન્દનકુણપાદિગન્ધો દેહમુખમલવ્રણવસ્ત્રાદિષુ ।
યસ્ય શરીરં વૈરસ્યાત્સૌરસ્યાદ્વાત્યર્થં યૂકામક્ષિકાદયસ્ત્યજન્તિ ભજન્તિ વા ।
યસ્ય સતતોષ્મસ્વઙ્ગાવયવેષુ શૌત્યં શીતેષુ વા કુમુદોત્પલાનુકાર્યતિશૈત્યમતિસ્વેદો ઽતિસ્તમ્ભો વિગતમાંસશોણિતેષ્વિવ ચ સ્રંસઃ ।
યસ્ય ચ યોગોતિયોગો વા શરીરે યુગપન્મહાભૂતાનાં દૃશ્યતે ।
સર્વે તે કાલપક્વા ઇતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

યસ્યાપૂર્વાસ્સિરાલેખા બાલેન્દ્વાકૃતયો ઽપિ વા ।
લલાટે બસ્તિશીર્ષે વા ષણ્માસાન્ન સ જીવતિ ॥

પદ્મિનીપત્રવત્તોયં શરીરે યસ્ય દેહિનઃ ।
પ્લવતે પ્લવમાનસ્ય ષણ્માસં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

હરિતાભાઃ સિરા યસ્ય રોમકૂપાશ્ચ સંવૃતાઃ ।
સો ઽમ્લાભિલાષી પુરુષઃ પિત્તાન્મરણમશ્નુતે ॥

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધ્નિ મુખે ઽપિ વા ।
સસ્નેહં મૂર્ધ્નિ ધૂમો વા માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

મૂર્ધ્નિ ભ્રુવોર્વા કુર્વન્તિ સીમન્તાવર્તકા નવાઃ ।
મૃત્યું સ્વસ્થસ્ય ષડ્રાત્રાત્રિરાત્રાદાતુરસ્ય તુ ॥

યસ્ય સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં શુષ્યત્યુરો ભૃશમ્ ।
આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ સો ઽર્ધમાસં ન જીવતિ ॥

ઉરસ્યૂષ્મા ભવેદ્યસ્ય જઠરે ચાતિશીતતા ।
ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ યથા પ્રેતસ્તથૈવ સઃ ॥

મૂત્રં પુરીષં નિષ્ઠ્યૂતં શુક્રં ચાપ્સુ નિમજ્જતિ ।
નિષ્ઠ્યૂતં બહુર્વર્ણં વા યસ્ય માસાત્સ નશ્યતિ ॥

સ્વરસ્ય દુર્બલીભાવં હાનિં વા બલવર્ણયોઃ ।
રોગવૃદ્ધિમયુક્ત્યા ચ દૃષ્ટ્વા મરણમાદિશેત્ ॥

અપસ્વરં ભાષમાણં પ્રાપ્તં મરણમાત્મનઃ ।
શ્રોતારં ચાસ્ય શબ્દસ્ય દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ॥

ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્ ।
શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્ ॥

યો જાતશીતપિટકઃ શીતાઙ્ગો વા વિદહ્યતે ।
ઉષ્ણદ્વેષી ચ શીતાર્તઃ સ પ્રેતાધિપગોચરઃ ॥

યસ્ય રજ્જુરિવચ્છાયા કણ્ઠે સક્તોપલક્ષ્યતે ।
અવશ્યં કૃષ્યતે જન્તુઃ સો ઽચિરાદ્યમકિઙ્કરૈઃ ॥