અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.5

અથાતો ઽઙ્ગવિભાગં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સકલમપિ શરીરમઙ્ગમિત્યુચ્યતે તત્ર પુનઃ ષડઙ્ગં શિરોન્તરાધિર્દ્વૌ બાહૂ સક્થિની ચ નેત્રનાભિપાણિપાદાદીનિ ત્વસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ ॥

મહાગુણમયેભ્યશ્ચ ખપવનતેજોજલભૂમ્યાખ્યેભ્યો મહાભૂતેભ્યશ્ચેતનાધિષ્ઠિતેભ્યો ઽભિનિર્વૃત્તિરઙ્ગસ્ય ॥

ભૂતાનામેવ ચ દૃષ્ટાદૃષ્ટવિવિધકર્મવશાદનેકરૂપાત્સન્નિવેશવિશેષાદાકૃતિપ્રમાણસ્નેહદીપ્તિસ્વરાદીનાં સારૂપ્યમસારૂપ્યં વા સૂક્ષ્મસ્થૂલતારતમ્યભેદભિન્નમતિબહુપ્રકારં નિષ્પદ્યતે ॥

તત્ર સત્ત્વબહુલમાકાશમ્ ।
રજોબહુલો વાયુઃ ।
ઉભયબહુલો ઽગ્નિઃ ।
સત્ત્વતમોબહુલમમ્બુ ।
તમોબહુલા ભૂઃ ।
તેષામપ્રતિઘાતશ્ચલત્વમૌષ્ણ્યં દ્રવતા કાઠિન્યમિતિ ક્રમાલ્લિઙ્ગાનિ ।
વિશેષતશ્ચ શ્રોત્રાદિષ્વિન્દ્રિયેષ્વવસ્થાનમ્ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધૈરેકૈકપ્રવૃદ્ધૈરન્વયઃ ॥

તત્રાકાશજાનિ શ્રોત્રં શબ્દઃ સર્વસ્રોતાંસિ વિવિક્તા ચ ।
વાયવીયાનિ સ્પર્શનં સ્પર્શઃ પ્રશ્વાસોચ્છ્વાસાદિપરિસ્પન્દનાનિ લાઘવં ચ ।
આગ્નેયાનિ દર્શનં રૂપં પિત્તમૂષ્મા પક્તિઃ સન્તાપો મેધા વર્ણો ભાસ્તેજઃ શૌર્યં ચ ।
આમ્ભસાનિ રસનં રસઃ સ્વેદક્લેદવસારસાસૃક્શુક્રમૂત્રાદિદ્રવસમૂહઃ શૈત્યં સ્નેહશ્ચ ।
પાર્થિવાનિ ઘ્રાણં ગન્ધઃ કેશનખાસ્થ્યાદિમૂર્તસમૂહો ધૈર્યં સ્થૈર્યં ચ ॥

તેષુ માતૃજાનિ મૃદૂનિ ત્વગ્રક્તમાંસમેદોમજ્જનાભિહૃદયામાશયગર્ભશયયકૃત્પ્લીહાક્લોમાન્ત્રગુદાદીનિ ॥

ષિતૃજાનિ સ્થિરાણિ કેશનખાસ્થિશુક્રસિરાસ્નાય્વાદીનિ ॥

આત્મજાનિ નાનાયોનિષૂત્પત્તિર્મનશ્ચેતનેન્દ્રિયાણિ પ્રાણાપાનૌ ધારણમાકૃતિસ્વરવર્ણવિશેષાઃ કામક્રોધલોભભયહર્ષધર્માર્ધમશીલતાસ્મૃતિબુદ્ધીચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાહઙ્કારસુખદુઃખાયુરાત્મજ્ઞાનાનિ ચ ॥

સાત્મ્યજાન્યાયુરારોગ્યમનાલસ્યલોલુપત્વમિન્દ્રિયપ્રસાદસ્વરવર્ણૌજઃસમ્પત્પ્રશસ્તતા પ્રહર્ષભૂયસ્ત્વં મેધાબલં ચ ॥

રસજાનિ કૃત્સ્નસ્ય દેહસ્ય સમ્ભવો વૃત્તિર્વૃદ્ધિસ્તૃપ્તિરલૌલ્યં પુષ્ટિરુત્સાહશ્ચ ॥

શુદ્ધસત્ત્વજાનિ શૌચમાસ્તિકત્વં કૃત્જ્ઞતા દાક્ષિણ્યં વ્યવસાયઃ શૌર્યં ગામ્ભીર્યં બુદ્ધિર્મેધા સ્મૃતિઃ શુક્લવર્ત્મરુચિર્ભાક્તિરાભિષઙ્ગાભાવસ્તમોગુણવિપર્યયશ્ચ ॥

રાજસાનિ દુરુપચારતા ઽનાર્યં શૌર્યં માત્સર્યમમિતભાષિત્વમહઙ્કારો લોલુપત્વં દમ્ભો માનઃ ક્રોધો હર્ષઃ કામશ્ચ ॥

તામસાન્યજ્ઞાનં વિષાદઃ પ્રમાદો નિદ્રાલસ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા શોકો માત્સર્યં વિપ્રતિપત્તિઃ પરાતિસન્ધાનં સત્ત્વગુણવૈપરીત્યં ચ ॥

તત્ર સત્ત્વં મનસ્તસ્યોષપ્લવો રજસ્તમશ્ચેત્યેવં ભૂતાત્મકં દેહમાહુઃ ॥

તસ્ય પુનઃ પ્રવિભાગઃ ।
ત્વચઃ કલા દોષા ધાતવો મલા બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તદધિષ્ઠિતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યતીન્દ્રિયમાશયાઃ પ્રાણાયતનાનિ કણ્ડરાજાલાનિ કૂર્ચારજ્જવસ્સીવન્યો ઽસ્થિસઙ્ઘાતાઃસીમન્તા અસ્થીન્યસ્થિસન્ધયઃ સ્નાયૂનિ પેશ્યસ્સિરાધમન્યસ્સ્રોતાંસ્યૂષ્માણો મર્માણિ કેશશ્મશ્નુલોમાનિ પ્રકૃતિવિકૃતિભેદાશ્ચ ।
તત્રાસૃજઃ પચ્યમાનસ્ય ક્ષીરસ્યેવ સન્તાનિકાઃ ષટ્ ત્વચો ભવન્તિ ।
ત્વક્પ્રસાદાદ્રક્તસ્ય પ્રસાદઃ ॥

તાસામુદકધરા ચાદ્યા ।
દ્વિતીયા ઽસૃગ્ધરા ।
તૃતીયા સિધ્મકિલાસાધિષ્ઠાના ।
ચતુર્થી સર્વકુષ્ઠાધિષ્ઠાના ।
પઞ્ચમી પુનરલજીવિદ્રધ્યધિષ્ઠાના ।
ષષ્ઠી તુ પ્રાણધરા ।
યસ્યાં છિન્નાયાં તામ્યત્યન્ધમિવ ચ તમઃ પ્રવિશતિ યાં ચાધિષ્ઠાયારૂપંષિ જાયન્તે પર્વસુ કૃષ્ણરક્તાનિ સ્થૂલમૂલાનિ દુશ્ચિકિત્સ્યતમાનિ ॥

અન્યે સપ્ત ત્વચો વદન્તિ ।
તત્ર પ્રથમા ભાસિની નામ યા વર્ણાનામવભાસિની ખાદીનાઞ્ચ ષઞ્ચાનાં છાયાનાં સા વ્રીહેરષ્ટાદશભાગપ્રમાણા ।
દ્વિતીયા લોહિની નામ ષોડશભાગપ્રમાણા ।
તૃતીયા શ્વેતા નામ દ્વાદશભાગપ્રમાણા ।
ચતુર્થી તામ્રા નામાષ્ટભાગપ્રમાણા ।
પઞ્ચમી વેદિની નામ પઞ્ચભાગપ્રમાણા ।
ષષ્ઠી રોહિણી નામ વ્રીહિપ્રમાણા ।
સપ્તમી માંસધરા નામ વ્રીહિદ્વયપ્રમાણા ॥

યસ્તુ ધાત્વાશયાન્તરેષુ ક્લેદો ઽવતિષ્ઠતે સ યથાસ્વમૂષ્મભિર્વિપક્વઃ સ્નાયુશ્લેષ્મજરાયુચ્છન્નઃ કાષ્ઠ ઇવ સારો ધાતુસારશેષો રસશેષોલ્પત્વાત્ કલાસંજ્ઞઃ ।
તા ધાત્વાશયાન્તરમર્યાદાઃ સપ્ત કલાઃ ॥

તાસાં પ્રથમા માંસધરા નામ યસ્યાં માંસે સિરાસ્નાયુધમનીસ્રોતસાં ભૂમાવિવ પઙ્કોદકેન બિસમૃણાલાનાં પ્રતાનાનિ ભવન્તિ ॥

દ્વિતીયા રક્તધરા નામ માંસસ્યાભ્યન્તરતસ્તસ્યાં શોણિતં વિશેષતશ્ચ સિરાપ્લીહયકૃત્સુ ભવતિ ।
માંસાચ્ચ ક્ષતાત્ ક્ષતજં વૃક્ષાદિવ ક્ષીરિણઃ ક્ષીરં પ્રવર્તતે ॥

તૃતીયા મેદોધરા નામ ।
મેદો હિ તસ્યામુદરે ઽણ્વસ્થિષુ ચ સરક્તં ભવતિ ।
તદેવ ચ શિરસિ કપાલપ્રતિચ્છન્નં મસ્તિષ્કાખ્યં મસ્તુલુઙ્ગાખ્યં ચ સ્થૂલાસ્થિષુ ચ મજ્જા ।
ચતુર્થી શ્લેષ્મધરા નામ ।
તત્સ્થેન હિ શ્લેષ્મણા શ્લેષિતાઃ સર્વસન્ધયો દૃઢા ભવન્તિ સોપાઙ્ગા ઇવાક્ષાઃ ।
પઞ્ચમી પુરીષધરા નામ ।
સા હ્યત્રામપક્વાશયાશ્રિતા કોષ્ઠાન્તરુણ્ડુકસ્થં મલં વિભજતિ ॥

ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ પક્વામાશયમધ્યસ્થા ।
સા હ્યન્તરગ્નેરાધિષ્ઠાનતયામાશયાત્ પક્વાશયોન્મુખમન્નં બલેન વિધાર્ય પિત્તતેજસા શોષયતિ પચતિ પક્વં ચ વિમુઞ્ચતિ દોષાધિષ્ઠિતા તુ દૌર્બલ્યાદામમેવ ।
તતો ઽસાવન્નસ્ય ગ્રહણાત્ પુનર્ગ્રહણીસંજ્ઞા ।
બલં ચ તસ્યાઃ પિત્તમેવાગ્ન્યભિધાનમતઃ સાગ્નિનોપસ્તબ્ધોપબૃંહિતૈકયોગક્ષેમા શરીરં વર્તયતિ ॥

સપ્તમી શુક્રધરા નામ દ્વ્યઙ્ગુલે દક્ષિણે પાર્ણ્વે બસ્તિદ્વારસ્યાધો મૂત્રમાર્ગમાશ્રિતા સકલશરીરવ્યાપિની શુક્રં પ્રવર્તયતિ ॥

દોષા ધાતવો મલાશ્ચ પ્રાગુદિતાઃ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રં સ્પર્શનં દર્શનં રસનં ઘ્રાણં ચ ।
તેષાં સભાગતયા ક્રમાદ્વિષયાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ ।
પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાધિષ્ઠાનાનિ કર્ણૌ ત્વગક્ષિણી જિહ્વા નાસિકે ચ ॥

પઞ્ચ કર્મેન્દિર્યાણિ વાક્પાયૂપસ્થપાણિપાદસંજ્ઞકાનિ ।
તાન્યપિ ચ વચનોત્સર્ગહર્ષાદાનગમનાર્થાનિ ॥

અતીન્દ્રિયં તુ મનઃ સર્વાર્થૈરન્વયાત્ તદ્યોગેન પઞ્ચેન્દ્રિયાણામર્થપ્રવૃત્તેઃ બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયોભયાત્મકત્વાચ્ચ ॥

સપ્તાશયઃ ક્રમાદસૃક્કફામપિત્તપક્વવાયુમૂત્રાધારાઃ સ્ત્રીણાં પિત્તપક્વાશયયોર્મધ્યે ગર્ભાશયો ઽષ્ટમઃ ।
તેષુ સપ્તસુ પ્રતિબદ્ધાનિ કોષ્ઠાઙ્ગાનિ હૃદયયકૃત્પ્લીહફુફ્ફુસોણ્ડુકવૃક્કાન્ત્રાદીનિ ।
તત્ર સમાનેનાધ્માયમાનસ્ય દેહોષ્મણા પચ્યમાનસ્ય શોણિતસ્યાચ્છતો જાયતે યકૃત્ પ્લીહા ચ ।
રક્તફેનાત્ ફુફ્ફુસમ્ ।
રક્તકિટ્ટાદુણ્ડુકઃ ।
રક્તમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃક્કૌ ।
રક્તમાંસપ્રસાદાદાન્ત્રાણિ ।
તાનિ સાર્ધત્રિવ્યામાનિ પુંસામ્ ।
ત્રિવ્યામાનિ સ્રીણામ્ ।
રક્તસ્યાનિલયોગાત્ કાલીયમ્ ।
હૃદયં પુનઃ શ્લેષ્મરક્તપ્રસાદાત્ સમ્ભવતિ પદ્મકોશસઙ્કાશં સુષિરમધોમુખમ્ ।
તદ્વિશેષેણ ચેતનાયાઃ સ્થાનં સર્વભાવાનાં ચ ચેતનાનુગતાનામ્ ।
તસ્ય વામપાર્ણ્વે પ્લીહા ફુફ્ફુસશ્ચ દક્ષિણતો યકૃત્ ક્લોમ ચ ॥

તથા કફરક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મહાભૂતાનાં ચ પ્રસાદાદિન્દ્રિયાણિ ।
તેષ્વપિ ચ નેત્રે શ્લેષ્મણઃ પ્રસાદાચ્છુક્લમણ્ડલં તત્ પિતૃજમ્ ।
અસૃજઃ કૃષ્ણમણ્ડલં તન્માતૃજમ્ ।
મધ્યે દૃષ્ટિમણ્ડલં તદુભયાત્મકમ્ ॥

પક્ષ્મવત્મર્શુક્લકૃષ્ણદૃષ્ટ્યાખ્યાનિ પઞ્ચ મણ્ડલાનિ ।
તત્સન્ધયશ્ચત્વારઃ ।
દ્વૌ ચાપાઙ્ગકનીનયોઃ ઇતિ તે ષટ્ ।
ષટ્ ચ પટલાનિ ।
દ્વે વર્ત્મની ।
બાહ્યં ચાશ્રિતમગ્ન્યમ્ભસી ।
દ્વિતીયં માંસં તૃતીયં મેદશ્ચતુર્થમસ્થિ ।
તેષાં બહલતા દૃષ્ટેઃ પઞ્ચમાંશેન ॥

બન્ધનગુણાસ્તુ ચત્વારઃ સિરાકણ્ડરામેદઃકફાત્મકાઃ ।
શ્લેષ્મા તુ પરં સર્વસન્ધિબન્ધનમિત્યુક્તં પ્રાક્ ।
નેત્રાશ્રિતં તુ તેજો બાહ્યતેજસા સ્વયોનિના યોગાચ્છસ્ત્રમિવાશ્મના કર્મણ્યં ભવતિ ।
અતિયોગાદુપહન્યતે ।
તચ્ચ વૈદ્યુતવદ્ બડવામુખવચ્ચામ્ભોમધ્યગમપિ વીર્યોત્કર્ષાત્તેજસ્ત્વં ન જહાતિ ।
માંસાસૃક્કફપ્રસાદાત્તુ જિહ્વા જાયતે ।
માંસાસૃક્કફમેદઃપ્રસાદાદ્ વૃષણાવિતિ ॥

દશ પ્રાણાયતનાનિ મૂર્ધા જિહ્વાબન્ધનં કણ્ઠો હૃદયં નાભિર્બસ્તિર્ગુદઃ શુક્રમોજો રક્તં ચ ।
તેષામાદ્યાનિ સપ્ત પુનર્મહામર્મસંજ્ઞાનિ ॥

ષોડશ કણ્ડરાઃ ।
તાસાં દ્વે દ્વે કરચરણેષુ ।
ચતસ્રઃ પૃથગ્ગ્રીવાપૃષ્ઠયોઃ ॥

ષોડશ જાલાનિ તેષાં માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિજાનિ ચત્વાર્યેકૈકત્ર ગુલ્ફે મણિબન્ધે ચ પ્રસ્પરગવાક્ષિતાનિ તાનિ સ્થિતાનિ ॥

ષટ્ કૂર્ચા હસ્તપાદગ્રીવામેઢ્રેષુ ॥

ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પેશીનિબન્ધનાર્યં તાસાં દ્વે બાહ્યે ।
દ્વે ચાભ્યન્તરસ્થિતે ॥

સપ્ત સીવન્યઃ ।
તાઃ પઞ્ચ શિરસિ જિહ્વામેહનયોરેકૈકા ।
પરિહાર્યાશ્ચ શસ્ત્રેણ ॥

ચતુર્દશાસ્થિસઙ્ઘાતાઃ ।
તેષામેકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણમણિબન્ધકૂર્પરકક્ષ્યાસુ ત્રિકશિરસોશ્ચ ॥

તદ્વત્ સીમન્તાઃ ।
તે તુ પઞ્ચ શિરસીત્યષ્ટાદશ ॥

ત્રીણિ ષષ્ટ્યધિકાન્યસ્થિશતાનિ ।
તેષાં ચ ચત્વારિંશચ્છતં શાખાસુ ।
સવિંશં શતમન્તરાધૌ ।
શતમૂર્ધ્વમિતિ ।
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચ પાદનખાઃ પ્રત્યેકમઙ્ગ્લ્યાં ત્રીણ્યસ્થીનિ તાનિ પઞ્ચદશ ।
પઞ્ચપાદશલાકાઃ ।
તત્પ્રતિબન્ધકમેકમ્ ।
દ્વે દ્વે કૂર્ચગુલ્ફજઙ્ઘાસ્વેકૈકં પાર્ષ્ણિજાનૂરુષુ ।
સર્વાણિ ચ નખાસ્થ્યાદીનિ સક્થિવદ્ બાહ્વોશ્ચ ॥

ચતુર્વિંશતિઃ પરશુકાઃ ।
તાવન્ત્યેવ સ્થાલકાન્યર્બુદાનિ ચ ।
ત્રિંશત્ પૃષ્ઠે ।
અષ્ટાવુરસિ ।
એકૈકં ભાગે ત્રિકે ।
નિતમ્બયોશ્ચ દ્વે ।
તદ્વદક્ષકાંસાંસફલકેષુ ॥

તથા ગણ્ડક્ર્ણશઙ્ખેષુ જત્રુતાલુનોશ્ચ ।
ત્રયોદશ ગ્રીવાયામ્ ।
ચત્વારિ કણ્ઠનાડ્યામ્ ।
દ્વે હનુબન્ધને ।
દ્વાત્રિંશદ્દન્તાઃ ।
તદ્વદુલૂખલાનિ ચ ।
ત્રીણિ નાસાયાં ષટ્ શિરસિ ॥

તાનિ જાનુનિતમ્બાંસગણ્ડતાલુશઙ્ખવઙ્ક્ષણમધ્યશિરસ્સુ કપાલસંજ્ઞાનિ ।
દશનાસ્તુ રુચકાઃ ।
ઘ્રાણકર્ણગ્રીવાક્ષિકોશેષુ તરુણાનિ ।
પાણિપાદપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ વલયાનિ ।
શેષાણિ નલકાનીતિ ।
નામાનુગતાકૃતીનિ પઞ્ચવિધાન્યસ્થીનિ ।
તેષુ હિ સિરાભિઃ સ્નાયુભિશ્ચ નિબદ્ધાનિ માંસાનિ ॥

દશોત્તરં શતદ્વયમસ્થિસન્ધીનામ્ ।
તેષામષ્ટષષ્ટિઃ શાખાસુ ।
એકોનષષ્ટિરન્તરાધૌ ।
ત્ર્યશીતિરૂર્ધ્વમ્ ।
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલૌ પ્રત્યેકં ત્રયઃ ।
દ્વાવઙ્ગુષ્ઠે ।
તે ચતુર્દશ ।
એકૈકો ગુલ્ફજાનુવઙ્ક્ષણેષુ ॥

ત્રયઃ કટીકપાલેષુ ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠવંશે ।
તદ્વત્ પાર્શ્વયોઃ ।
અષ્ટાવુરસિ ॥

અષ્ટૌ ગ્રીવાયામ્ ।
ત્રયઃ કણ્ઠનાડ્યામ્ ।
અષ્ટદશ કણ્ઠનાડીનિબદ્ધા હૃદયયકૃત્ક્લોમનાડીષુ ।
દ્વાત્રિંશદ્દન્તમૂલેષુ ।
એકૈકઃ કાકલનાસામૂર્દ્ધસુ ।
દ્વૌ દ્વૌ ગણ્ડકર્ણશઙ્ખવર્ત્મનેત્રહનુસન્ધિષુ ।
દ્વાવુપરિષ્ટાત્ ભ્રુવોઃ ।
પઞ્ચ શિરઃકપાલેષુ ॥

તે ઽઙ્ગુલિગુલ્ફજાનુમણિબન્ધકૂર્પરેષુ કોરસંજ્ઞાઃ ।
કક્ષાવઙ્ક્ષણદન્તમૂલેષૂલૂખલસંજ્ઞાઃ ।
અંસપીઠગુદભગનિતમ્બેષુ સામુદ્ગાઃ ।
ગ્રીવાપૃષ્ઠવંશયોઃ પ્રતરાઃ ।
શિરઃકટીકપાલેષુ તુન્નસેવનીસંજ્ઞાઃ ।
હનૂભયતો વાયસતુણ્ડાઃ ।
કણ્ઠનેત્રહૃદયયકૃત્પ્લીહક્લોમનાડીષુ મણ્ડલસંજ્ઞાઃ ।
શ્રોત્રશૃઙ્ગાટકેષુ શઙ્ખાવર્તાઃ ।
ઇત્યસ્થિસન્ધયો ઽષ્ટવિધાઃ ॥

સ્નાયુપેશીસિરાશ્રિતૈસ્તુ સહસ્રદ્વયં ન પુનઃ શસ્ત્રપ્રણિધાને તેષુ વાચ્યમસ્તીતિ પૃથઙ્ નોચ્યતે ॥

નવ સ્નાયુશતાનિ ।
તેષાં ષટ્ શતાનિ શાખાસુ ।
ત્રિંશચ્છતદ્વયમન્તરાધૌ ।
ઊર્ધ્વં સપ્તતિઃ ।
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં ષટ્ ષટ્ ।
તાનિ ત્રિંશત્ ।
દશ દશ પાદતલકૂર્ચગુલ્ફેષુ ।
ત્રિંશજ્જઙ્ઘાયામ્ ।
દશ જાનુનિ ।
ચત્વારિંશદૂરૌ ।
દશ વઙ્ક્ષણે ॥

ચત્વારિંશત્ કટ્યામ્ ।
વિંશતિર્મુષ્કમેઢ્રબસ્ત્યન્ત્રેષુ ।
અશીતિઃ પૃષ્ઠે ।
ષષ્ટિઃ પ્રાર્શ્વયોઃ ।
અષ્ટાદશોરસિ ।
ચત્વાર્યક્ષકયોઃ ।
અષ્ટાવંસયોઃ ॥

દ્વે દ્વે મન્યાવટુનેત્રૌષ્ઠતાલુષુ ।
ત્રિંશદ્ ગ્રીવાયામ્ ।
ત્રીણિ જત્રુણિ ।
ચત્વારિ હન્વોઃ ।
પઞ્ચ જિહ્વાયામ્ ।
દ્વાદશોત્તરાધરેષુ દન્તમાંસેષુ ।
ષણ્મૂર્ધનિ ॥

તત્ર શાખાસુ સન્ધિષુ ચ પ્રતાનવન્તિ ।
મહાસ્નાવાનિ તુ વૃત્તાનિ તાનિ કણ્ડરાસંજ્ઞાનિ ।
બસ્ત્યામપક્વાશયાન્ત્રેષુ સુષિરાણિ ।
પાર્શ્વપૃષ્ઠોરશ્શિરસ્સુ પૃથૂનિ ॥

સ્નાવબન્ધનૈર્હિ સન્ધિષુ સુબદ્ધા તનુર્નૌરિવ સમ્યગીહતે ।
તસ્માદસ્થિસિરાદિભ્યો ઽપિ તાનિ યત્નતો રક્ષેત્ ।
યશ્ચ સ્નાવાનિ બાહ્યાન્યભ્યન્તરાણિ ચ સમ્યગ્ જાનાતિ સ ગૂઢમપિ શલ્યમાહર્તું સમર્થો ભવતિ ॥

પઞ્ચ પેશીશતાનિ ।
તાસાં ચત્વારિ શતાનિ શાખાસુ ।
ષષ્ટિરન્તરાધૌ ।
ચત્વારિંશદૂર્ધ્વમ્ ।
તત્રૈકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ પાદાઙ્ગુલ્યાં પ્રત્યેકં તિસ્રઃ ।
તાઃ પઞ્ચદશ ।
દશ દશ પ્રપદે પાદતલે ગુલ્ફે ચ ।
તથા પાદસ્યોપરિ કૂર્ચે સન્નિવિષ્ટાઃ ।
વિંશતિર્જઙ્ઘાયામ્ ।
પઞ્ચ જાનુનિ ।
વિંશતિરૂરૌ ॥

એકૈકા મેઢ્રસેવન્યોઃ ।
દ્વે વૃષણયોઃ ।
દશ સ્ફિજોઃ ।
તિસ્રો ગુદે તાસ્તુ વલીસંજ્ઞાઃ ।
દ્વે બસ્તિશિરસિ ।
ચતસ્ર ઉદરે ।
નાભ્યામેકા ।
હૃદ્યામાશયે ચ ।
ષટ્ યકૃત્પ્લીહોણ્ડુકેષુ ।
પૃષ્ઠે પઞ્ચોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટાઃ ।
દશ દીર્ઘાઃ પાર્શ્વયોઃ ।
દશ વક્ષસિ ।
તિસ્રો ઽંસાક્ષકોપરિતઃ ॥

દશ ગ્રીવાયામ્ ।
અષ્ટૌ ગણ્ડયોઃ ।
અષ્ટૌ હન્વોઃ ।
એકૈકા ગલકાકલજિહ્વામૂર્ધસુ ।
દ્વે દ્વે તાલુલલાટયોઃ ।
નાસૌષ્ઠકર્ણેષુ ચ ॥

સ્ત્રીણાં તુ વિંશતિરધિકા ।
તત્ર દશ સ્તનયોઃ ।
તાસાં યૌવને પરિવૃદ્ધિર્ભવતિ ।
દશ યોનૌ ।
તાસામભ્યન્તરાશ્રિતે દ્વે ।
મુખાશ્રિતે વૃત્તે દ્વે ।
તિસ્રો ગર્ભમાર્ગાશ્રયાઃ ।
યસ્યાં ગર્ભસ્તિષ્ઠતિ ।
યોનિસ્તુ શઙ્ખનાભ્યાકૃતિસ્ત્ર્યાવર્તા ।
તસ્યાસ્તૃતીય આવર્તે પિત્તપક્વાશયાન્તરે ગર્ભશય્યા ।
તસ્યાં શુક્રાર્તવપ્રવેશિન્યસ્તિસ્રઃ પેશ્યઃ ॥

તાભિર્હિ શરીરે તનુબહલસ્થૂલાણુપૃથુવૃત્તહ્રસ્વદીર્ઘસ્થિરમૃદુશ્લક્ષ્ણકર્કશાભિઃ સન્ધ્યસ્થિસિરાસ્નાવાનિ પ્રચ્છાદિતાનિ ॥

સિરાધમનીમુખાનાં ત્વણુશો વિભજ્યમાનાનામેકોનત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ નવ ચ શતાનિ ષટ્પઞ્ચાશાનિ ભવન્તિ ।
તાભિરિદં ગવાક્ષિતં પિનદ્ધમાતતં ચ ॥

તાવન્તિ ચ કેશશ્મશ્રુલોમાનિ ।
તાસાં હિ મુખાનિ તત્પ્રતિબદ્ધાન્યતસ્તાનિ તાભિરાપ્યાય્યન્તે ।
તૈશ્ચ તાઃ સ્વેદમભિવહન્તિ ।
તથાભ્યઙ્ગલેપાદિવીર્યં ત્વચિ વિપક્વમન્તર્નયન્તિ સ્પર્શં ચ ગૃહ્ણન્તિ ॥

સ્રોતાંસિ પુનરસઙ્ખ્યેયાન્યેવ ।
તથાપિ તુ સિરાદીનિ યથાસ્થૂલં યથોપયોગં ચાન્યત્રોપદેક્ષ્યન્તે ।
ઇત્યેવં પરિસઙ્ખ્યાતાઃ શરીરે મૂર્તિમન્તઃ સ્થિરા ભાવાઃ ॥

દ્રવાસ્તુ યત્તદતિયોગેન ચ્યવમાનં પુરીષમનુબધ્નાતિ ।
તથા મૂત્રં રુધિરમન્યાંશ્ચશરીરે ધાતૂન્ ।
યચ્ચ સર્વશરીરગતં બાહ્યા ત્વગ્બિભર્તિ ।
યચ્ચ ત્વગન્તરે વ્રણગતં લસીકાશબ્દવાચ્યમ્ ।
યચ્ચોષ્માનુબદ્ધં રોમકૂપેભ્યો ઽભિનિષ્પતત્સ્વેદવાચ્યમ્ ।
તદુદકમ્ ॥

તસ્યાદ્યસ્ય ચાહારસારસ્ય રસાખ્યસ્ય રક્તસ્ય શકૃતઃ શ્લેષ્મણઃ પિત્તસ્ય મૂત્રસ્ય વસાયાઃ મેદસો મજ્ઞશ્ચ સ્વેન સ્વેનાઞ્જલિપ્રમાણેન યથાપૂર્વમેકાદિસઙ્ખ્યાપ્રવૃદ્ધિઃ ।
અર્દ્ધાઞ્જલિઃ શુક્રસ્ય ।
તાવદેવ મસ્તિષ્કમોજશ્ચ ।
સ્ત્રીણાં રજસો ઽઞ્જલયશ્ચત્વારઃ ।
સ્તન્યસ્ય દ્વૌ ।
ઉભયમપિ ચૈતદ્રસપ્રસાદાત્મકમિતિ ॥

સમધાતોઃ પરિમાણમિદમ્ ।
અતો વૃદ્ધિક્ષયૌ યથાસ્વં લક્ષણૈર્વિભાવયેદપરાશ્ચાપરિસઙ્ખ્યાતાન્મૂર્તામૂર્તાન્ ભાવાન્ ।
તદ્યથા ।
માંસકર્ણાદિમલાન્ વાયુબુદ્ધિસ્મૃત્યાદીશ્ચ ॥

ધન્વન્તરીયાઃ પુનઃ પઠન્તિ ।
વિલક્ષણાનિ હિ શરીરાણિ નિત્યમેવ ચ ચલા દોષધાતુમલાઃ ।
તસ્માદુદકાદીનામપિ સમત્વં માંસાદિવત્ પરિમાણતો નિર્દેષ્ટુમશક્યમ્ ।
કેવલં સ્વાસ્થ્યમાત્રેણાનુમાનતો લક્ષયેદિતિ ॥

સર્વ એવ ત્વવયવાઃ પરમાણુભેદેનાતિ સૌક્ષ્મ્યાદસઙ્ખ્યેયતાં યાન્તિ ।
તેષાં સંયોગવિભાગે પરમાણૂનાં કર્મપ્રેરિતો વાયુઃ કારણમ્ ॥

તદેતદઙ્ગમભેદેન ભેદતશ્ચ ગૃહ્યમાણં બન્ધાય મોક્ષાય ચ ભવતીતિ ।
ભવતિ ચાત્ર ॥

ઇતિ સર્વાવયવશો યો જાનાતિ કલેવરમ્ ।
અહિતેષુ સ મોહેન ન કદાચિત્ પ્રવર્તતે ॥