Ashtanga Sangraha · Chapter 2.11

athāto vikṛtavyādhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

sarvairyathāsvaṃ hetuprāgrūparūpairatimātrairyasya vyādhirutpadyate /
vyādhitasya vā yasyāśu mukhe pipluvyaṅgalekhātilakālakāḥ /
karajaradaneṣu vā puṣpāṇyudare vā nānāvarṇāḥ sirāḥ /
yasya śuṣyato netropadeho vartmanāsikānyataraśvayathurvartmasraṃso vā /
yasya kṣīṇasya kṣuttṛṣṇā vā hṛdyairbahubhirapyannapānairna śāmyati /
yasya saphenamasṛk prasicyate /
kukṣiśūlaṃ ca /
uraso vā /
yasya śleṣmā nīlapītalohito bahuśaśca /
yasya balavān grīvāvamardo jihvāśoṣaḥ kaṇṭhāsyagudapākaśca /
yasyāmāśayotthā parikartikātitṛṣṇā śakṛdbhedaśca /
yasya pakvāśayotthā parikartikātitṛṣṇātimātraśca gudagrahaḥ /
yasyāmapakvāśayānyataramāśritya saṃjñāṃ ca hatvā vāyuḥ kaṇṭhe ghurghurakaṃ karoti /
yasya kṣīṇasya tṛṣṇābhivṛddhirhṛdi śūlaṃ ca /
tathā hidhmāraktātisārau vādhmānātīsārau vā bhṛśaṃ satṛṣṇau /
saparāsuriti bhavati cātra //

jvaro nihanti balavān gambhīro dairgharātrikaḥ /
sapralāpabhramaśvāsaḥ kṣīṇaṃ śūnaṃ hatānalam //

akṣāmaṃ saktavacanaṃ raktākṣaṃ hṛdi śūlinam /
saśuṣkakāsaḥpūrvāhṇe yo 'parāhṇe 'pi vā bhavet //

balamāṃsavihīnasya śleṣmakāsasamanvitaḥ /
raktapittaṃ bhṛśaṃ raktaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham //

tāmrahāridraharitaṃ rūpaṃ raktaṃ pradarśayet /
romakūpapravisṛtaṃ kaṇṭhāsyahṛdaye sajat //

vāsaso 'rañjanaṃ pūti vegavaccātibhūri ca /
vṛddhaṃ pāṇḍujvaracchardikāsaśophātisāriṇam //

kāsaśvāsau jvaraccharditṛṣṇātīsāraśophinam /
yakṣmā pārśvarujānāharaktacchardyaṃ satāpitam //

chardirvegavatī mūtraśakṛdgandhiḥ sacandrikā /
sāsraviṭpūyarukkāsaśvāsavatyanuṣaṅgiṇī //

tṛṣṇānyarogakṣapitaṃ bahirjihvaṃ vicetanam /
madātyayo 'tiśītārtaṃ kṣīṇaṃ tailaprabhānanam //

arśāṃsi pāṇipannābhigudamuṣkāsyaśophinam /
hṛtpārśvāṅgarujācchardipāyupākajvarāturam //

atīsāro yakṛtpiṇḍamāṃsadhāvanamecakaiḥ /
tulyastailaghṛtakṣīradadhimajjavasāsavaiḥ //

mastuluṅgamaṣīpūyaveśavārāmbumākṣikaiḥ /
atiraktāsitasnigdhapūtyacchaghanavedanaḥ //

karburaṃ prasravan dhatūn niṣpurīṣo 'thavātiviṭ /
tantumān makṣikākrānto rājīmāṃścandrakairyutaḥ //

śīrṇapāyuvaliṃ muktanālaṃ parvāsthiśūlinam /
srastapāyuṃ balakṣīṇamannamevopaveśayet //

satṛṭkāsajvaracchardidāhānāhapravāhikaḥ /
aśmarī śūnavṛṣaṇaṃ baddhamūtraṃ rujārditam //

mehastṛḍdāhapiṭakāmāṃsakothātisāriṇam /
piṭakā marmahṛtpṛṣṭhastanāṃsagudamūrddhagā //

parvapādakarasthā vā mandotsāhaṃ pramehiṇam /
sarvaṃ ca māṃsasaṅkothadāhatṛṣṇāmadajvaraiḥ //

visarpamarmasaṃrodhahidhmāśvāsabhramaklamaiḥ /
gulmaḥ pṛthuparīṇāho ghanaḥ kūrma ivonnataḥ //

sirānaddho jvaracchardihidhmādhmānarujānvitaḥ /
kāsapīnasahṛllāsaśvāsātīsāraśophavān //

viṇmūtrasaṅgrahaśvāsaśophahidhmājvarabhramaiḥ /
mūrcchāchardyatisāraiśca jaṭharaṃ hanti durbalam //

śūnākṣaṃ kuṭilopasthamupaklinnatanutvacam /
virecanahṛtānāhamānahyantaṃ punaḥpunaḥ //

pāṇḍurogaḥ śvayathumān pītākṣinakhadarśanam /
tandrādāhārucicchardimūrcchādhmānātisāravān //

anekopadravayutaḥ pādābhyāṃ prasṛto naram /
nārīṃ śopho mukhāddhanti kukṣiguhyādubhāvapi //

rājīcitaḥ sravaṃśchardijvaraśvāsātisāriṇam //

jvarātisārau śophānte śvayathurvā tayoḥ kṣaye /
durbalasya viśeṣeṇa jāyante 'ntāya dehinaḥ //

śvayathuryasya pādasthaḥ parisraste ca piṇḍike /
sīdataḥ sakthinī caiva taṃ bhiṣak parivarjayet //

ānanaṃ hastapādaṃ ca viśeṣādyasya śuṣyataḥ /
śūyete vā vinā dehātsa māsādyāti pañcatām //

udarī yaśca śophī vā svaṃ na paśyati mehanam /
yasya vā jaṭharonnāmāt paridhānaṃ na tiṣṭhati //

visarpaḥ kāsavaivarṇyajvaramūrchāṅgabhaṅgavān /
bhramāsyaśophahṛllāsadehasādātisāravān //

kuṣṭhaṃ viśīryamāṇāṅgaṃ raktanetraṃ hatasvaram /
mandāgniṃ jantubhirjuṣṭaṃ hanti tṛṣṇātisāriṇam //

vāyuḥ suptatvacaṃ bhugnaṃ kampaśopharujāturam //

vātāsraṃ mohamūrchāyamadāsvapnajvarānvitam /
śirograhāruciśvāsasaṅkocasphoṭakothavat //

śirorogāruciśvāsamohaviḍbhedatṛḍbhramaiḥ /
ghnanti sarvāmayāḥ kṣīṇasvaradhātubalānalam //

vātavyādhirapasmārī kuṣṭhī raktyudarī kṣayī /
gulmī mehī ca tān kṣīṇān vikāre 'lpe 'pi varjayet //

balamāṃsakṣayastīvro rogavṛddhirarocakaḥ /
yasyāturasya lakṣyante trīn pakṣānna sa jīvati //

vātāṣṭhīlātisaṃvṛddhā tiṣṭhantī dāruṇā hṛdi /
tṛṣṇayānuparītasya sadyo muṣṇāti jīvitam //

śaithilyaṃ piṇḍike vāyurnītvā nāsāṃ ca jihmatām /
kṣīṇasyāyamya manye vā sadyo muṣṇāti jīvitam //

nābhīgudāntaraṃ gatvā vaṅkṣaṇau vā samāśrayan /
gṛhītvā pāyuhṛdaye kṣīṇadehasya vā balī //

malān vastiśironābhiṃ vibadhya janayan rujam /
kurvan vaṅkṣaṇayoḥ śūlaṃ tṛṣṇāṃ bhinnapurīṣatām //

śvāsaṃ vā janayan vāyurgṛhītvā gudavaṅkṣaṇau /
vitatya parśukāgrāṇi gṛhītvoraśca mārutaḥ //

stimitasyātatākṣasya sadyo muṣṇāti jīvitam //

sahasā jvarasantāpastṛṣṇāmūrchābalakṣayaḥ /
viśleṣaṇaṃ ca sandhīnāṃ mumūrṣorupajāyate //

gosarge vadanādyasya svedaḥ pracyavate bhṛśam /
lepajvaropataptasya durlabhaṃ tasya jīvitam //

pravālagulikābhāsā yasya gātre masūrikāḥ /
utpadyāśu vinaśyanti na cirātsa vinaśyati //

masūravidalaprakhyāstathā vidumasannibhāḥ /
antarvakrāḥ kiṇābhāśca visphoṭā dehanāśanāḥ //

kāmalākṣṇormukhaṃ pūrṇaṃ śaṅkhayormuktamāṃsatā /
santrāsaścoṣṇatāṅge ca yasya taṃ parivarjayet //

akasmādanudhāvacca vighṛṣṭaṃ tvaksamāśrayam /
candanośīramadirākuṇapadhvāṅkṣagandhayaḥ //

śaivālakukkuṭaśikhākuṅkumālamaṣīprabhāḥ /
antardāhā nirūṣmāṇaḥ prāṇanāśakarā vraṇāḥ //

yo vātajo na śūlāya syānna dāhāya pittajaḥ /
kaphajo na ca pūyāya marmajaśca ruje na yaḥ //

acūrṇaścūrṇakīrṇābho yatrākasmācca dṛśyate /
rūpaṃ śaktidhvajādīnāṃ sarvāṃstān varjayed vraṇān //

viṇmūtramārutavahaṃ kṛmiṇaṃ ca bhagandaram //

ghaṭṭayan jānunā jānu pādāvuyamya pātayan /
yo 'pāsyati muhurvaktramāturo na sa jīvati //

dantaiśchindan nakhāgrāṇi taiśca keśāṃstṛṇāni vā /
bhūmiṃ kāṣṭhena vilikhan loṣṭaṃ loṣṭena tāḍayan //

hṛṣṭaromā sāndramūtraḥ śuṣkakāsī jvarī ca yaḥ /
muhurhasan muhuḥ kṣaveḍan śayyāṃ pādena hanti yaḥ //

muhuśchidrāṇi vimṛśannāturo na sa jīvati //

ūrdhvaśvāsaṃ gatoṣmāṇaṃ śūlopahatavaṅkṣaṇam /
śarma cānadhigacchantaṃ buddhimān parivarjayet //

vikārā yasya varddhante prakṛtiḥ parihīyate /
sahasā sahasā tasya mṛtyurharati jīvitam //

yamuddiśyāturaṃ vaidyaḥ sampādayitumauṣadham /
yatamāno na śaknoti durlabhaṃ tasya jīvitam //

vijñātaṃ bahuśaḥ siddhaṃ vidhivaccāvacāritam /
na sidhyatyauṣadhaṃ yasya nāsti tasya cikitsitam //

bhavedyasyauṣadhe 'nne vā kalpyamāne viparyayaḥ /
akasmādvarṇagandhādeḥ svastho 'pi na sa jīvati //

nivāte sendhanaṃ yasya jyotiścāpyupaśāmyati //

āturasya gṛhe yasya bhidyante vā patanti vā /
atimātramamatrāṇi durlabhaṃ tasya jīvitam //

yaṃ naraṃ sahasā rogo durbalaṃ parimuñcati /
saṃśayaprāptamātreyo jīvitaṃ tasya manyate //