અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.11

અથાતો વિકૃતવ્યાધિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સર્વૈર્યથાસ્વં હેતુપ્રાગ્રૂપરૂપૈરતિમાત્રૈર્યસ્ય વ્યાધિરુત્પદ્યતે ।
વ્યાધિતસ્ય વા યસ્યાશુ મુખે પિપ્લુવ્યઙ્ગલેખાતિલકાલકાઃ ।
કરજરદનેષુ વા પુષ્પાણ્યુદરે વા નાનાવર્ણાઃ સિરાઃ ।
યસ્ય શુષ્યતો નેત્રોપદેહો વર્ત્મનાસિકાન્યતરશ્વયથુર્વર્ત્મસ્રંસો વા ।
યસ્ય ક્ષીણસ્ય ક્ષુત્તૃષ્ણા વા હૃદ્યૈર્બહુભિરપ્યન્નપાનૈર્ન શામ્યતિ ।
યસ્ય સફેનમસૃક્ પ્રસિચ્યતે ।
કુક્ષિશૂલં ચ ।
ઉરસો વા ।
યસ્ય શ્લેષ્મા નીલપીતલોહિતો બહુશશ્ચ ।
યસ્ય બલવાન્ ગ્રીવાવમર્દો જિહ્વાશોષઃ કણ્ઠાસ્યગુદપાકશ્ચ ।
યસ્યામાશયોત્થા પરિકર્તિકાતિતૃષ્ણા શકૃદ્ભેદશ્ચ ।
યસ્ય પક્વાશયોત્થા પરિકર્તિકાતિતૃષ્ણાતિમાત્રશ્ચ ગુદગ્રહઃ ।
યસ્યામપક્વાશયાન્યતરમાશ્રિત્ય સંજ્ઞાં ચ હત્વા વાયુઃ કણ્ઠે ઘુર્ઘુરકં કરોતિ ।
યસ્ય ક્ષીણસ્ય તૃષ્ણાભિવૃદ્ધિર્હૃદિ શૂલં ચ ।
તથા હિધ્મારક્તાતિસારૌ વાધ્માનાતીસારૌ વા ભૃશં સતૃષ્ણૌ ।
સપરાસુરિતિ ભવતિ ચાત્ર ॥

જ્વરો નિહન્તિ બલવાન્ ગમ્ભીરો દૈર્ઘરાત્રિકઃ ।
સપ્રલાપભ્રમશ્વાસઃ ક્ષીણં શૂનં હતાનલમ્ ॥

અક્ષામં સક્તવચનં રક્તાક્ષં હૃદિ શૂલિનમ્ ।
સશુષ્કકાસઃપૂર્વાહ્ણે યો ઽપરાહ્ણે ઽપિ વા ભવેત્ ॥

બલમાંસવિહીનસ્ય શ્લેષ્મકાસસમન્વિતઃ ।
રક્તપિત્તં ભૃશં રક્તં કૃષ્ણમિન્દ્રધનુષ્પ્રભમ્ ॥

તામ્રહારિદ્રહરિતં રૂપં રક્તં પ્રદર્શયેત્ ।
રોમકૂપપ્રવિસૃતં કણ્ઠાસ્યહૃદયે સજત્ ॥

વાસસો ઽરઞ્જનં પૂતિ વેગવચ્ચાતિભૂરિ ચ ।
વૃદ્ધં પાણ્ડુજ્વરચ્છર્દિકાસશોફાતિસારિણમ્ ॥

કાસશ્વાસૌ જ્વરચ્છર્દિતૃષ્ણાતીસારશોફિનમ્ ।
યક્ષ્મા પાર્શ્વરુજાનાહરક્તચ્છર્દ્યં સતાપિતમ્ ॥

છર્દિર્વેગવતી મૂત્રશકૃદ્ગન્ધિઃ સચન્દ્રિકા ।
સાસ્રવિટ્પૂયરુક્કાસશ્વાસવત્યનુષઙ્ગિણી ॥

તૃષ્ણાન્યરોગક્ષપિતં બહિર્જિહ્વં વિચેતનમ્ ।
મદાત્યયો ઽતિશીતાર્તં ક્ષીણં તૈલપ્રભાનનમ્ ॥

અર્શાંસિ પાણિપન્નાભિગુદમુષ્કાસ્યશોફિનમ્ ।
હૃત્પાર્શ્વાઙ્ગરુજાચ્છર્દિપાયુપાકજ્વરાતુરમ્ ॥

અતીસારો યકૃત્પિણ્ડમાંસધાવનમેચકૈઃ ।
તુલ્યસ્તૈલઘૃતક્ષીરદધિમજ્જવસાસવૈઃ ॥

મસ્તુલુઙ્ગમષીપૂયવેશવારામ્બુમાક્ષિકૈઃ ।
અતિરક્તાસિતસ્નિગ્ધપૂત્યચ્છઘનવેદનઃ ॥

કર્બુરં પ્રસ્રવન્ ધતૂન્ નિષ્પુરીષો ઽથવાતિવિટ્ ।
તન્તુમાન્ મક્ષિકાક્રાન્તો રાજીમાંશ્ચન્દ્રકૈર્યુતઃ ॥

શીર્ણપાયુવલિં મુક્તનાલં પર્વાસ્થિશૂલિનમ્ ।
સ્રસ્તપાયું બલક્ષીણમન્નમેવોપવેશયેત્ ॥

સતૃટ્કાસજ્વરચ્છર્દિદાહાનાહપ્રવાહિકઃ ।
અશ્મરી શૂનવૃષણં બદ્ધમૂત્રં રુજાર્દિતમ્ ॥

મેહસ્તૃડ્દાહપિટકામાંસકોથાતિસારિણમ્ ।
પિટકા મર્મહૃત્પૃષ્ઠસ્તનાંસગુદમૂર્દ્ધગા ॥

પર્વપાદકરસ્થા વા મન્દોત્સાહં પ્રમેહિણમ્ ।
સર્વં ચ માંસસઙ્કોથદાહતૃષ્ણામદજ્વરૈઃ ॥

વિસર્પમર્મસંરોધહિધ્માશ્વાસભ્રમક્લમૈઃ ।
ગુલ્મઃ પૃથુપરીણાહો ઘનઃ કૂર્મ ઇવોન્નતઃ ॥

સિરાનદ્ધો જ્વરચ્છર્દિહિધ્માધ્માનરુજાન્વિતઃ ।
કાસપીનસહૃલ્લાસશ્વાસાતીસારશોફવાન્ ॥

વિણ્મૂત્રસઙ્ગ્રહશ્વાસશોફહિધ્માજ્વરભ્રમૈઃ ।
મૂર્ચ્છાછર્દ્યતિસારૈશ્ચ જઠરં હન્તિ દુર્બલમ્ ॥

શૂનાક્ષં કુટિલોપસ્થમુપક્લિન્નતનુત્વચમ્ ।
વિરેચનહૃતાનાહમાનહ્યન્તં પુનઃપુનઃ ॥

પાણ્ડુરોગઃ શ્વયથુમાન્ પીતાક્ષિનખદર્શનમ્ ।
તન્દ્રાદાહારુચિચ્છર્દિમૂર્ચ્છાધ્માનાતિસારવાન્ ॥

અનેકોપદ્રવયુતઃ પાદાભ્યાં પ્રસૃતો નરમ્ ।
નારીં શોફો મુખાદ્ધન્તિ કુક્ષિગુહ્યાદુભાવપિ ॥

રાજીચિતઃ સ્રવંશ્છર્દિજ્વરશ્વાસાતિસારિણમ્ ॥

જ્વરાતિસારૌ શોફાન્તે શ્વયથુર્વા તયોઃ ક્ષયે ।
દુર્બલસ્ય વિશેષેણ જાયન્તે ઽન્તાય દેહિનઃ ॥

શ્વયથુર્યસ્ય પાદસ્થઃ પરિસ્રસ્તે ચ પિણ્ડિકે ।
સીદતઃ સક્થિની ચૈવ તં ભિષક્ પરિવર્જયેત્ ॥

આનનં હસ્તપાદં ચ વિશેષાદ્યસ્ય શુષ્યતઃ ।
શૂયેતે વા વિના દેહાત્સ માસાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્ ॥

ઉદરી યશ્ચ શોફી વા સ્વં ન પશ્યતિ મેહનમ્ ।
યસ્ય વા જઠરોન્નામાત્ પરિધાનં ન તિષ્ઠતિ ॥

વિસર્પઃ કાસવૈવર્ણ્યજ્વરમૂર્છાઙ્ગભઙ્ગવાન્ ।
ભ્રમાસ્યશોફહૃલ્લાસદેહસાદાતિસારવાન્ ॥

કુષ્ઠં વિશીર્યમાણાઙ્ગં રક્તનેત્રં હતસ્વરમ્ ।
મન્દાગ્નિં જન્તુભિર્જુષ્ટં હન્તિ તૃષ્ણાતિસારિણમ્ ॥

વાયુઃ સુપ્તત્વચં ભુગ્નં કમ્પશોફરુજાતુરમ્ ॥

વાતાસ્રં મોહમૂર્છાયમદાસ્વપ્નજ્વરાન્વિતમ્ ।
શિરોગ્રહારુચિશ્વાસસઙ્કોચસ્ફોટકોથવત્ ॥

શિરોરોગારુચિશ્વાસમોહવિડ્ભેદતૃડ્ભ્રમૈઃ ।
ઘ્નન્તિ સર્વામયાઃ ક્ષીણસ્વરધાતુબલાનલમ્ ॥

વાતવ્યાધિરપસ્મારી કુષ્ઠી રક્ત્યુદરી ક્ષયી ।
ગુલ્મી મેહી ચ તાન્ ક્ષીણાન્ વિકારે ઽલ્પે ઽપિ વર્જયેત્ ॥

બલમાંસક્ષયસ્તીવ્રો રોગવૃદ્ધિરરોચકઃ ।
યસ્યાતુરસ્ય લક્ષ્યન્તે ત્રીન્ પક્ષાન્ન સ જીવતિ ॥

વાતાષ્ઠીલાતિસંવૃદ્ધા તિષ્ઠન્તી દારુણા હૃદિ ।
તૃષ્ણયાનુપરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્ ॥

શૈથિલ્યં પિણ્ડિકે વાયુર્નીત્વા નાસાં ચ જિહ્મતામ્ ।
ક્ષીણસ્યાયમ્ય મન્યે વા સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્ ॥

નાભીગુદાન્તરં ગત્વા વઙ્ક્ષણૌ વા સમાશ્રયન્ ।
ગૃહીત્વા પાયુહૃદયે ક્ષીણદેહસ્ય વા બલી ॥

મલાન્ વસ્તિશિરોનાભિં વિબધ્ય જનયન્ રુજમ્ ।
કુર્વન્ વઙ્ક્ષણયોઃ શૂલં તૃષ્ણાં ભિન્નપુરીષતામ્ ॥

શ્વાસં વા જનયન્ વાયુર્ગૃહીત્વા ગુદવઙ્ક્ષણૌ ।
વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ ॥

સ્તિમિતસ્યાતતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્ ॥

સહસા જ્વરસન્તાપસ્તૃષ્ણામૂર્છાબલક્ષયઃ ।
વિશ્લેષણં ચ સન્ધીનાં મુમૂર્ષોરુપજાયતે ॥

ગોસર્ગે વદનાદ્યસ્ય સ્વેદઃ પ્રચ્યવતે ભૃશમ્ ।
લેપજ્વરોપતપ્તસ્ય દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

પ્રવાલગુલિકાભાસા યસ્ય ગાત્રે મસૂરિકાઃ ।
ઉત્પદ્યાશુ વિનશ્યન્તિ ન ચિરાત્સ વિનશ્યતિ ॥

મસૂરવિદલપ્રખ્યાસ્તથા વિદુમસન્નિભાઃ ।
અન્તર્વક્રાઃ કિણાભાશ્ચ વિસ્ફોટા દેહનાશનાઃ ॥

કામલાક્ષ્ણોર્મુખં પૂર્ણં શઙ્ખયોર્મુક્તમાંસતા ।
સન્ત્રાસશ્ચોષ્ણતાઙ્ગે ચ યસ્ય તં પરિવર્જયેત્ ॥

અકસ્માદનુધાવચ્ચ વિઘૃષ્ટં ત્વક્સમાશ્રયમ્ ।
ચન્દનોશીરમદિરાકુણપધ્વાઙ્ક્ષગન્ધયઃ ॥

શૈવાલકુક્કુટશિખાકુઙ્કુમાલમષીપ્રભાઃ ।
અન્તર્દાહા નિરૂષ્માણઃ પ્રાણનાશકરા વ્રણાઃ ॥

યો વાતજો ન શૂલાય સ્યાન્ન દાહાય પિત્તજઃ ।
કફજો ન ચ પૂયાય મર્મજશ્ચ રુજે ન યઃ ॥

અચૂર્ણશ્ચૂર્ણકીર્ણાભો યત્રાકસ્માચ્ચ દૃશ્યતે ।
રૂપં શક્તિધ્વજાદીનાં સર્વાંસ્તાન્ વર્જયેદ્ વ્રણાન્ ॥

વિણ્મૂત્રમારુતવહં કૃમિણં ચ ભગન્દરમ્ ॥

ઘટ્ટયન્ જાનુના જાનુ પાદાવુયમ્ય પાતયન્ ।
યો ઽપાસ્યતિ મુહુર્વક્ત્રમાતુરો ન સ જીવતિ ॥

દન્તૈશ્છિન્દન્ નખાગ્રાણિ તૈશ્ચ કેશાંસ્તૃણાનિ વા ।
ભૂમિં કાષ્ઠેન વિલિખન્ લોષ્ટં લોષ્ટેન તાડયન્ ॥

હૃષ્ટરોમા સાન્દ્રમૂત્રઃ શુષ્કકાસી જ્વરી ચ યઃ ।
મુહુર્હસન્ મુહુઃ ક્ષવેડન્ શય્યાં પાદેન હન્તિ યઃ ॥

મુહુશ્છિદ્રાણિ વિમૃશન્નાતુરો ન સ જીવતિ ॥

ઊર્ધ્વશ્વાસં ગતોષ્માણં શૂલોપહતવઙ્ક્ષણમ્ ।
શર્મ ચાનધિગચ્છન્તં બુદ્ધિમાન્ પરિવર્જયેત્ ॥

વિકારા યસ્ય વર્દ્ધન્તે પ્રકૃતિઃ પરિહીયતે ।
સહસા સહસા તસ્ય મૃત્યુર્હરતિ જીવિતમ્ ॥

યમુદ્દિશ્યાતુરં વૈદ્યઃ સમ્પાદયિતુમૌષધમ્ ।
યતમાનો ન શક્નોતિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

વિજ્ઞાતં બહુશઃ સિદ્ધં વિધિવચ્ચાવચારિતમ્ ।
ન સિધ્યત્યૌષધં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્ ॥

ભવેદ્યસ્યૌષધે ઽન્ને વા કલ્પ્યમાને વિપર્યયઃ ।
અકસ્માદ્વર્ણગન્ધાદેઃ સ્વસ્થો ઽપિ ન સ જીવતિ ॥

નિવાતે સેન્ધનં યસ્ય જ્યોતિશ્ચાપ્યુપશામ્યતિ ॥

આતુરસ્ય ગૃહે યસ્ય ભિદ્યન્તે વા પતન્તિ વા ।
અતિમાત્રમમત્રાણિ દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્ ॥

યં નરં સહસા રોગો દુર્બલં પરિમુઞ્ચતિ ।
સંશયપ્રાપ્તમાત્રેયો જીવિતં તસ્ય મન્યતે ॥