Ashtanga Sangraha · Chapter 2.1

athātaḥ putrakāmīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ /
iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ //

atha khalu pumānekaviṃśativarṣaḥ kanyāmatulyagotrāṃ tulyābhijanāmasañcārirogakulaprasūtaṃ rūpaśīlalakṣaṇasampannāmanūnāvinaṣṭadantauṣṭhakarṇanāsānakhakeśastanīṃ mṛdumarogaprakṛtimakapilamapiṅgalāmahīnādhikāṅgīṃ dvādaśavarṣadeśīyāmamarabhujagasaridacalavṛkṣapakṣinakṣatrāntyapreṣyabhīṣaṇakanāmānyanudvahantīmanaghāmanindyāmanindyena vidhinodvahet //

tasyāṃ ṣoḍaśavarṣāyāṃ pañcaviṃśativarṣaḥ puruṣaḥ putrārthaṃ prayateta /
tadā hi tau prāptavīryau vīryānvitamapatyaṃ janayataḥ /
ūnapañcaviṃśativarṣeṇonaṣoḍaśavarṣāyāmāhito garbhaḥ kukṣistha eva vināśamāpnuyādalpāyurbalārogyavibhavo vā syādvikalendriyo vā /
ṛtāvādye ca rātritraye tathā duṣṭe śukrārtava iti //

tatrāhārasya samyakpariṇatasya kramānmajjānamanuprāptasya sāraḥ śukrasaṃjñāṃ labhate /
tattu kṣīra iva sarpirikṣurasa iva guḍaḥ śarīre śukradharāṃ kalāmāśrityāsrutaṃ sarvāṅgavyāpitayā sthitam /
viśeṣataśca majjamuṣkastaneṣu /
harṣodīritaṃ tu saṃghaṭṭanena hṛdayāveśāt piṇḍībhūtamaṅgādaṅgāt pravartate /
tat saumyaṃ snigdhaṃ guru śuklaṃ madhugandhi madhuraṃ picchilaṃ bahu bahalaṃ ghṛtatailakṣaudrānyatamavarṇaṃ ca śukraṃ garbhādhānayogyaṃ bhavati //

tathā raktameva ca strīṇāṃ māse māse garbhakoṣṭhamanuprāpya tryahaṃ pravartamānamārtavamityāhuḥ /
atiprasaṅgenānṛtāvṛtau vā tadevāsṛgdaraṃ pradaraṃ vyāpadaṃ ca raktayonisaṃjñāṃ labhate /
tatsādhane raktapittacikitsitaṃ guhyarogapratiṣedhaṃ cekṣeta //

vātakaphāvṛtamārgāṇāṃ cāpravartamānaṃ pittalairupācaret /
taddhi varddhamānamantarvartamānaṃ saśukramaśukraṃ vā jīvarahitaṃ vātalānyāsevamānāyā yoṣito garbhaliṅgāni darśayad gulmībhavati /
tatra gulmacikitsitamīkṣeta //

kadācidvā garbha iva vātodaraṃ bhavati tadvātopaśamanairupaśāmyati //

tadeva kadācidārtavaṃ saumyairbṛṃhaṇātmabhirāhāravihāraiḥ stambhitamanupadravamevodaraṃ garbhādhiṣṭhitamiva vardhayati /
yena tāmagarbhāṃ garbhiṇīmāhurmūḍhāḥ /
tato viparītairyadṛcchayā vā pravṛtte rakte garbhaśarīramapaśyanto bhūtahṛtamityajñā vruvate /
yasmātsambhavatyojaso 'paharaṇaṃ rakṣobhirna tu śarīrāpaharaṇamaniṣṭatvādaśaktervā /
icchāśaktyorhi pravṛtterupalabdhiḥ /
na ca dṛśyate kasyacidamānuṣairdehāpahāraḥ //

yadi ca dṛṣṭamapi samullaṅghya kecidatiśaktiyuktā garbhasya śarīrākṣepe pravartante tadā kathamiva prāptāvasarāstajjananīmupekṣeran //

ārtavaṃ punaśśaśarudhiralākṣārasopamaṃ dhautaṃ ca virajyamānaṃ śuddhamāhuḥ //

yathā ca bālasya jīrṇasya vā taroḥ puṣpaphalaṃ puṣpaphalasya vā tadvidhasya gandho nopalabhyate tathaiva nonaṣoḍaśātītasaptītavarṣasya puṃsaḥ śukraromādayo yoṣitaśconadvādaśātītapañcāśadvarṣāyā rajastanyādaya iti //

atha śuddhaśukrārtavamarogaṃ mitho 'nuraktaṃ mithunamupasnehya vidhivat saṃśodhyāsthāpanānuvāsanābhyāmupācaret /
viśeṣatastu ghṛtakṣīravadbhirmadhurauṣadhasaṃskāraiḥ puruṣam /
tailena nārīṃ pittalaiśca māṃsaiḥ /
evaṃ hi samānaguṇatayā śukrārtavamāpyāyate //

vātapittaśleṣmakuṇapagandhigranthipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi tvabījāni bhavanti /
tatra tanu rūkṣaṃ phenilamaruṇamalpaṃ vicchinnaṃ sarujaṃ cirācca niṣicyeta vātena kiñcitpītamapicchilamānīlaṃ vā dahadiva pravartate pittena /
majjopasaṃsṛṣṭaṃ prabhūtaṃ vibaddhaṃ cāmbhasi ca kiñcinmajjati śleṣmaṇā /
kuṇapagandhyanalpaṃ raktena /
granthibhūtaṃ vātaśleṣmabhyām /
pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyām /
kṣīṇaṃ vātapittābhyām /
taduktaṃ sasādhanaṃ prāk /
mūtrapurīṣagandhi sannipātena //

ārtavamapi śukravaddoṣairupasṛṣṭamabījameva /
tasya liṅgaṃ nāma ca pūrvavat /
teṣu kuṇapagranthipūyakṣīṇaretāṃsi kṛcchrasādhyāni /
mūtrapurīṣaśukrātavaṃ tvasādhyaṃ kuṇapagranthipūyārtavaṃ ca /
tatrādyāṃstrīn śukrārtavadoṣānyathāsvaṃ doṣasādhanena sādhayet /
guhyayonirogapratiṣedhena cobhayān //

api ca vātike śukradoṣe vasukasaindhavaphalāmlasiddhaṃ yavakṣārapratīvāpaṃ sarpiṣpānam /
bilvavidārīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam /
madhukabhadradārusiddhaṃ tailamanuvāsanam /
kṣīrakulīrarasasiddhaṃ tailamuttarabastiḥ /
paittike kāṇḍekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīsiddhaṃ mūrvāmadhūkapratīvāpaṃ sarpiṣpānam /
trivṛccūrṇaḥ saghṛto virekaḥ /
payasyāśrīparṇīsiddhaṃ kṣīrayuktamāsthāpanam /
madhukamudgaparṇīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca /
ślaiṣmike pāṣāṇabhedāśmantakāmalakakvāthasiddhaṃ pippalīmadhukacūrṇapratīvāpaṃ sarpiṣpānam /
madanaphalakaṣāyo vamanam /
dantīviḍaṅgacūrṇastailalīḍho virekaḥ /
rājavṛkṣamadanaphalakaṣāyapragāḍhamāsthāpanam /
madhukapippalīsiddhaṃ tailamanuvāsanamuttarabastiśca //

vātaje puṣpadoṣe bhārṅgīmadhukabhadradārusiddhaṃ sarpiṣpānam /
kāśmaryakṣudrasahāsiddhaṃ vā kṣīram /
madhukasṛgālavinnākalkaṃ payassarpissahitaṃ priyaṅgutilakalkaṃ vā yonau dhārayet /
saralamudgaparṇīkaṣāyaḥ prakṣālanam /
pittaje kākolīdvayavidārīmūlakvāthamutpalapadmakakvāthaṃ madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthaṃ vā saśarkaraṃ pibet /
śvetacandakvāthaṃ vā sakṣaudram /
dhavadhātakīkalkaṃ vā ghṛtena vā madhukamadhurasāmṛdvīkākalkam /
śamyākagavākṣīkṣīraṃ virekaḥ /
candanapayasyākalkaṃ yonau dhārayet /
gaurikāriṣṭakaṣāyaḥ prakṣālanam /
ślaiṣmike kuṭajakaṭukāśvagandhākvāthaṃ pibet /
samākṣikaṃ vā kṣīrivṛkṣapravālakvāthameteṣāmeva vā cūrṇaṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt /
madanaphalakaṣāyeṇa vamanam /
tatkalkameva ca yonau dhārayet /
lodhratindukakaṣāyaḥ prakṣālanaṃ bastameṣamūtraṃ vā //

kuṇaparetasi dhātakīpuṣpakhadirārjunadāḍimaiḥ siddhamasanādibhirvā sarpiḥ pāyayet /
granthiretasi pāṣāṇābhidā palāśabhasmanā vā /
pūyaretasi parūṣakādinyagrodhādibhyām /
mūtrapurīṣaretasi vāyunātivikṛte hiṅgūśīracitrakairathavā citrakavitunnakapriyaṅguhiṅgusamaṅgāmṛṇālasiddhamelāmocacūrṇapratīvāpam /
tathā granthyārtave pāṭhātrikaṇṭakavṛkṣakakvātham /
kuṇapapūyārtave candanakvāthaṃ pibet /
triphalākalkakvāthau cātra dhāraṇācamane //

sarveṣu ca śukrārtavadoṣeṣu strīpuṃsau snehādikarmabhirviśeṣeṇa cottarabastibhiḥ punaḥ punarupācaret /
yathāsvaṃ ca yonau kalkaiḥ picubhiśca /
ityevaṃ viśuddhaśukrārtavau pūrvoktaṃ vidhimāsevevām //

ṛtustu dṛṣṭārtavo dvādaśarātraṃ bhavati /
ṣoḍaśarātramityanye /
śuddhayonigarbhāśayārtavāyā māsamapi kecit /
tadvadadṛṣṭārtavo 'pyastītyapare //

kṣāmaprasannavadanāṃ sphuracchroṇipayodharām /
srāstākṣikukṣiṃ puṃskāmāṃ vidyādṛtumatīṃ striyam //

padmaṃ saṃkocamāyāti dine 'tīte yathā tathā /
ṛtāvatīte yoniḥsyācchukraṃnātaḥ pratīcchati //

masenopacitaṃ raktaṃ dhamanībhyāmṛtau punaḥ /
īṣatkṛṣṇaṃ vigandhaṃ ca vāyuryonimukhānnudet //

tataḥ puṣpadarśane prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānādyalaṅkārarahitā darbhasaṃstaraśāyinī trirātramāsīta /
parṇaśarāvakaratalānyatamena yāvakaṃ payasā siddhamalpaṃ karśanārthamaśnīyāt /
tīkṣṇoṣṇāmlalavaṇāni ca varjayet //

caturthe 'hanyudvartitā śītasalilasnātānuliptālaṅkṛtāśuklamālyāmbarā kṛtamaṅgalasvastyayanaivaṃvidhameva bhartāraṃ paśyedananyamanāḥ /
tadā hi yādṛśameva paśyati cintayati vā tādṛśaṃ prasūta iti //

tataḥ snānāt punarapi guṇavatputrārthī trirātramupekṣeta /
puṣpadarśanāt saptarātram /
athāṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ vā rātrau putrakāmaḥ saṃvaset /
paccamyāṃ saptamyāṃ navamyāṃ vā duhitṛkāmaḥ /
tāsūttarottaramāyurārogyaiśvaryasaubhāgyabalavarṇendriyasampadapatyasya bhavati /
ataḥ paraṃ tūttarottaramevāyurādīnāṃ hrāsaḥ //

tatra yugmāsu rātriṣvalpībhavatyārtavamayugmāsvāpyāyyate /
tasmāttāsu kramāt putrasya duhituśca janma /
ata eva cānuparatārtavadarśanāṃ putrārthī viprakṛṣṭeṣvapyahassu nopeyāt /
yadi tvāhārānurodhādayugmāsu śukrasyādhikatā yugmāsu ca nyūnatā syāttataḥ pumān stryākṛtirdurbalo hīnāṅgo vā jāyate /
strī ca puruṣākṛtirdurbalā hīnāṅgā vā /
ekādaśītrayodaśyostu napuṃsakaṃ syāt //

athopādhyāyaḥ putrīyaṃ vidhānamācaret /
śūdrāyāstu mantravarjitam /
yādṛśaṃ ca putramāśāsīta tadrūpavarṇacaritān janapadānanucintayeti strī vācyā /
tajjanapadāhāravihāropacāraparicchadāṃścānuvidaghīta //

karmānte ca pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥ kṣīrābhyā śālyodanamabhiprāśya nātyāśitaḥ sukhī sragvī sumanāḥ prīṇitāṅgaḥ śuklanivasano mauhūrtikānumate rātribhāge kalyāṇāni cintayānastadabhikāmaḥ svāstīrṇaṃ śayanaṃ dakṣiṇena pādena prāgārohet /
tādvidhaiva ca pramadā karṇitāṅgī tailamāṣottarāhārā pūrvaṃ vāmapādena puruṣasya dakṣiṇataḥ śayyāmadhirohet /
tatra mantraṃ prayuñjīta /
āyurasi sarvataḥ pratiṣṭhāsi dhātā tvā dadhātu vidhātā tvā dadhātu brahmavarcasā bhaveti /
brahmābṛhaspatirviṣṇussomassūryastathāśvinau /
bhago 'tha mitrāvaruṇau vīraṃ dadhatu me sutamiti //

tataḥ parasparaṃ sāmabhirabhisāntvya saharṣamanukūlaṃ saṃviśetām /
paryāpte caināṃ śītodakena sahasā pariṣiñcet //

tatrātyāśitā kṣudhitā pipāsitā bhītā vimanāḥ śokārtā kruddhātimedurānyakāmā 'vyavāyakāmā vā na garbhaṃ dhatte viguṇaṃ vā /
tathā puruṣo 'pi /
na cāsauadhastiṣṭhet /
tathā hi strīceṣṭaḥ pumān jāyate puṃśceṣṭā vā strī /
na ca nyubjāṃ pārśvagatāṃ vā seveta /
nyubjāyā vāto balavān sa yoniṃ pīḍayati /
dakṣiṇapārśvagatāyāḥ śleṣmā pīḍitaścyutaḥ pidadhāti garbhāśayam /
vāmapārśvagatāyāstadvat pittaṃ vidahati raktaśukre /
tasmāduttānā bījaṃ gṛhṇīyāt /
tathā hi yathāsthānameva tiṣṭhanti doṣāḥ //

labdhagarbhāṃ caināṃ viditvā prāgvyaktībhāvādgarbhasya puṣye puṃsavanāni prayuñjīta /
dvādaśarātramityanye /
tatrāpi yugmadineṣviti kecit /
pratyahamityapare //

tadyathā /
lakṣmaṇāvaṭaśṛṅgasahadevāviśvadevānāmanyatamaṃ kṣīre 'bhiṣutya trīṃścaturo vā bindūn dakṣiṇe nāsāpuṭe svayamāsiñcet picunā /
vāme tu duhitṛkāmā /
na caitān niṣṭhīvet /
tathā puṣyodghṛtāyāḥ śvetabṛhatyā /
mūlakalkādrasaṃ nāvayet /
tadvaccotpalapatraṃ kumudapatra lakṣmaṇāmūlaṃ vaṭaśṛṅgāni cāṣṭau ca nāvayet //

śuklamālyāmbaradharā ca nārī puṣyoddhṛtāyā lakṣmaṇāyā mūlakalkamudumbaramātraṃ payasā pibet putrasyotpādanāya sthitaye ca /
tadvadgauradaṇḍamapāmārgaṃ jīvakarṣabhakau śaṅkhaṣuṣpīmadhyadaṇḍāṃ sahacaraṃ nagnajitamagnijivyāmaṣṭau vā vaṭaśṛṅgāni śālipiṣṭasya ca pacyamānasyoṣmāṇamāghrāya tadrasaṃ dehalyāṃ sthitā pūrvavannāvayet //

yaccānyadapi brāhmaṇā vṛddhastriyo vā brūyustacca kuryāt /
tataḥ prajāsthāpanākhyā daśauṣadhīḥ śirasā dakṣiṇena ca pāṇinā dhārayet /
etābhiśca siddhaṃ payo ghṛtaṃ vā pibet /
etābhireva puṣye puṣye snāyāt sadā ca samālabheta /
tathā sarvāsāṃ jīvanīyānāmauṣadhīnāṃ sadopayogastaistairvidhānairiti garbhasthāpanāni //

saumyākṛtivacanopacāraceṣṭāśca priyahitānuvartinaḥ paricārakāstathā bharteti /
punaścaināṃ māsādupeyāt //

tatra śukre śukle ghṛtamaṇḍābhe vā garbhasya gauratvaṃ tailābhe kṛṣṇatvaṃ madhvābhe śyāmatvam /
tathā kṣīrādimadhurāṇāmupayogānmāturudakavihārācca gauratā tilānnavidāhinā kṛṣṇatā /
vyāmiśrāṇāṃ śyāmatā /
deśakulānuvṛttitaśca varṇabhedaḥ //

tathā tejodhātorudakākāśadhātusamparkādgauratā /
bhūvāyusamparkāt kṛṣṇatā /
sarvadhātusāmye śyāmatā //

satvaviśeṣakarāṇi punarmātāpitṛsatvādayo 'ntarvatnyāḥ śrutayaścābhīkṣṇaṃ svopacitaṃ ca karma bhavati /
pūrvābhyāsaśceti //

bhavanti cātra /
ghṛtakṣīrādinityāsu muditāsu kaphātmasu /
ārtavaṃ tiṣṭhatti ciraṃ viparītāsvato 'nyathā //

nipātādeva gṛhṇāti rāgaṃ vāso yathā 'malam /
dhruvaṃ garbhaṃ tathā bījaṃ kṣetraṃ bījamupaskṛtam //

aviruddhe dhruvaṃ daive kāle yuktasya karmaṇaḥ /
siddhiḥ puṃsavanādyasmāt pūrvaṃ vyakteḥ prayojayet //

jātāścaivaṃ rūpavanto māsattvāścirāyuṣaḥ /
ṛṇānmocayitāraḥ syuḥ suputrāḥ putriṇāṃ matāḥ //

devatācāraśaucādiratā sūte mahāguṇam /
dhāvatyevaṃ cācaritaṃ prāgjanmābhyāsayogataḥ //

yoṣito 'pi sravatyeva śukraṃ puṃsaḥ samāgame /
garbhasya tanna kiñcittu karotīti na cintyate //