અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2.1

અથાતઃ પુત્રકામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

અથ ખલુ પુમાનેકવિંશતિવર્ષઃ કન્યામતુલ્યગોત્રાં તુલ્યાભિજનામસઞ્ચારિરોગકુલપ્રસૂતં રૂપશીલલક્ષણસમ્પન્નામનૂનાવિનષ્ટદન્તૌષ્ઠકર્ણનાસાનખકેશસ્તનીં મૃદુમરોગપ્રકૃતિમકપિલમપિઙ્ગલામહીનાધિકાઙ્ગીં દ્વાદશવર્ષદેશીયામમરભુજગસરિદચલવૃક્ષપક્ષિનક્ષત્રાન્ત્યપ્રેષ્યભીષણકનામાન્યનુદ્વહન્તીમનઘામનિન્દ્યામનિન્દ્યેન વિધિનોદ્વહેત્ ॥

તસ્યાં ષોડશવર્ષાયાં પઞ્ચવિંશતિવર્ષઃ પુરુષઃ પુત્રાર્થં પ્રયતેત ।
તદા હિ તૌ પ્રાપ્તવીર્યૌ વીર્યાન્વિતમપત્યં જનયતઃ ।
ઊનપઞ્ચવિંશતિવર્ષેણોનષોડશવર્ષાયામાહિતો ગર્ભઃ કુક્ષિસ્થ એવ વિનાશમાપ્નુયાદલ્પાયુર્બલારોગ્યવિભવો વા સ્યાદ્વિકલેન્દ્રિયો વા ।
ઋતાવાદ્યે ચ રાત્રિત્રયે તથા દુષ્ટે શુક્રાર્તવ ઇતિ ॥

તત્રાહારસ્ય સમ્યક્પરિણતસ્ય ક્રમાન્મજ્જાનમનુપ્રાપ્તસ્ય સારઃ શુક્રસંજ્ઞાં લભતે ।
તત્તુ ક્ષીર ઇવ સર્પિરિક્ષુરસ ઇવ ગુડઃ શરીરે શુક્રધરાં કલામાશ્રિત્યાસ્રુતં સર્વાઙ્ગવ્યાપિતયા સ્થિતમ્ ।
વિશેષતશ્ચ મજ્જમુષ્કસ્તનેષુ ।
હર્ષોદીરિતં તુ સંઘટ્ટનેન હૃદયાવેશાત્ પિણ્ડીભૂતમઙ્ગાદઙ્ગાત્ પ્રવર્તતે ।
તત્ સૌમ્યં સ્નિગ્ધં ગુરુ શુક્લં મધુગન્ધિ મધુરં પિચ્છિલં બહુ બહલં ઘૃતતૈલક્ષૌદ્રાન્યતમવર્ણં ચ શુક્રં ગર્ભાધાનયોગ્યં ભવતિ ॥

તથા રક્તમેવ ચ સ્ત્રીણાં માસે માસે ગર્ભકોષ્ઠમનુપ્રાપ્ય ત્ર્યહં પ્રવર્તમાનમાર્તવમિત્યાહુઃ ।
અતિપ્રસઙ્ગેનાનૃતાવૃતૌ વા તદેવાસૃગ્દરં પ્રદરં વ્યાપદં ચ રક્તયોનિસંજ્ઞાં લભતે ।
તત્સાધને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં ગુહ્યરોગપ્રતિષેધં ચેક્ષેત ॥

વાતકફાવૃતમાર્ગાણાં ચાપ્રવર્તમાનં પિત્તલૈરુપાચરેત્ ।
તદ્ધિ વર્દ્ધમાનમન્તર્વર્તમાનં સશુક્રમશુક્રં વા જીવરહિતં વાતલાન્યાસેવમાનાયા યોષિતો ગર્ભલિઙ્ગાનિ દર્શયદ્ ગુલ્મીભવતિ ।
તત્ર ગુલ્મચિકિત્સિતમીક્ષેત ॥

કદાચિદ્વા ગર્ભ ઇવ વાતોદરં ભવતિ તદ્વાતોપશમનૈરુપશામ્યતિ ॥

તદેવ કદાચિદાર્તવં સૌમ્યૈર્બૃંહણાત્મભિરાહારવિહારૈઃ સ્તમ્ભિતમનુપદ્રવમેવોદરં ગર્ભાધિષ્ઠિતમિવ વર્ધયતિ ।
યેન તામગર્ભાં ગર્ભિણીમાહુર્મૂઢાઃ ।
તતો વિપરીતૈર્યદૃચ્છયા વા પ્રવૃત્તે રક્તે ગર્ભશરીરમપશ્યન્તો ભૂતહૃતમિત્યજ્ઞા વ્રુવતે ।
યસ્માત્સમ્ભવત્યોજસો ઽપહરણં રક્ષોભિર્ન તુ શરીરાપહરણમનિષ્ટત્વાદશક્તેર્વા ।
ઇચ્છાશક્ત્યોર્હિ પ્રવૃત્તેરુપલબ્ધિઃ ।
ન ચ દૃશ્યતે કસ્યચિદમાનુષૈર્દેહાપહારઃ ॥

યદિ ચ દૃષ્ટમપિ સમુલ્લઙ્ઘ્ય કેચિદતિશક્તિયુક્તા ગર્ભસ્ય શરીરાક્ષેપે પ્રવર્તન્તે તદા કથમિવ પ્રાપ્તાવસરાસ્તજ્જનનીમુપેક્ષેરન્ ॥

આર્તવં પુનશ્શશરુધિરલાક્ષારસોપમં ધૌતં ચ વિરજ્યમાનં શુદ્ધમાહુઃ ॥

યથા ચ બાલસ્ય જીર્ણસ્ય વા તરોઃ પુષ્પફલં પુષ્પફલસ્ય વા તદ્વિધસ્ય ગન્ધો નોપલભ્યતે તથૈવ નોનષોડશાતીતસપ્તીતવર્ષસ્ય પુંસઃ શુક્રરોમાદયો યોષિતશ્ચોનદ્વાદશાતીતપઞ્ચાશદ્વર્ષાયા રજસ્તન્યાદય ઇતિ ॥

અથ શુદ્ધશુક્રાર્તવમરોગં મિથો ઽનુરક્તં મિથુનમુપસ્નેહ્ય વિધિવત્ સંશોધ્યાસ્થાપનાનુવાસનાભ્યામુપાચરેત્ ।
વિશેષતસ્તુ ઘૃતક્ષીરવદ્ભિર્મધુરૌષધસંસ્કારૈઃ પુરુષમ્ ।
તૈલેન નારીં પિત્તલૈશ્ચ માંસૈઃ ।
એવં હિ સમાનગુણતયા શુક્રાર્તવમાપ્યાયતે ॥

વાતપિત્તશ્લેષ્મકુણપગન્ધિગ્રન્થિપૂયક્ષીણમૂત્રપુરીષરેતાંસિ ત્વબીજાનિ ભવન્તિ ।
તત્ર તનુ રૂક્ષં ફેનિલમરુણમલ્પં વિચ્છિન્નં સરુજં ચિરાચ્ચ નિષિચ્યેત વાતેન કિઞ્ચિત્પીતમપિચ્છિલમાનીલં વા દહદિવ પ્રવર્તતે પિત્તેન ।
મજ્જોપસંસૃષ્ટં પ્રભૂતં વિબદ્ધં ચામ્ભસિ ચ કિઞ્ચિન્મજ્જતિ શ્લેષ્મણા ।
કુણપગન્ધ્યનલ્પં રક્તેન ।
ગ્રન્થિભૂતં વાતશ્લેષ્મભ્યામ્ ।
પૂતિપૂયનિભં પિત્તશ્લેષ્મભ્યામ્ ।
ક્ષીણં વાતપિત્તાભ્યામ્ ।
તદુક્તં સસાધનં પ્રાક્ ।
મૂત્રપુરીષગન્ધિ સન્નિપાતેન ॥

આર્તવમપિ શુક્રવદ્દોષૈરુપસૃષ્ટમબીજમેવ ।
તસ્ય લિઙ્ગં નામ ચ પૂર્વવત્ ।
તેષુ કુણપગ્રન્થિપૂયક્ષીણરેતાંસિ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ ।
મૂત્રપુરીષશુક્રાતવં ત્વસાધ્યં કુણપગ્રન્થિપૂયાર્તવં ચ ।
તત્રાદ્યાંસ્ત્રીન્ શુક્રાર્તવદોષાન્યથાસ્વં દોષસાધનેન સાધયેત્ ।
ગુહ્યયોનિરોગપ્રતિષેધેન ચોભયાન્ ॥

અપિ ચ વાતિકે શુક્રદોષે વસુકસૈન્ધવફલામ્લસિદ્ધં યવક્ષારપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્ ।
બિલ્વવિદારીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્ ।
મધુકભદ્રદારુસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમ્ ।
ક્ષીરકુલીરરસસિદ્ધં તૈલમુત્તરબસ્તિઃ ।
પૈત્તિકે કાણ્ડેક્ષુશ્વદંષ્ટ્રાગુડૂચીસિદ્ધં મૂર્વામધૂકપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્ ।
ત્રિવૃચ્ચૂર્ણઃ સઘૃતો વિરેકઃ ।
પયસ્યાશ્રીપર્ણીસિદ્ધં ક્ષીરયુક્તમાસ્થાપનમ્ ।
મધુકમુદ્ગપર્ણીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ ।
શ્લૈષ્મિકે પાષાણભેદાશ્મન્તકામલકક્વાથસિદ્ધં પિપ્પલીમધુકચૂર્ણપ્રતીવાપં સર્પિષ્પાનમ્ ।
મદનફલકષાયો વમનમ્ ।
દન્તીવિડઙ્ગચૂર્ણસ્તૈલલીઢો વિરેકઃ ।
રાજવૃક્ષમદનફલકષાયપ્રગાઢમાસ્થાપનમ્ ।
મધુકપિપ્પલીસિદ્ધં તૈલમનુવાસનમુત્તરબસ્તિશ્ચ ॥

વાતજે પુષ્પદોષે ભાર્ઙ્ગીમધુકભદ્રદારુસિદ્ધં સર્પિષ્પાનમ્ ।
કાશ્મર્યક્ષુદ્રસહાસિદ્ધં વા ક્ષીરમ્ ।
મધુકસૃગાલવિન્નાકલ્કં પયસ્સર્પિસ્સહિતં પ્રિયઙ્ગુતિલકલ્કં વા યોનૌ ધારયેત્ ।
સરલમુદ્ગપર્ણીકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્ ।
પિત્તજે કાકોલીદ્વયવિદારીમૂલક્વાથમુત્પલપદ્મકક્વાથં મધૂકપુષ્પકાશ્મર્યફલક્વાથં વા સશર્કરં પિબેત્ ।
શ્વેતચન્દક્વાથં વા સક્ષૌદ્રમ્ ।
ધવધાતકીકલ્કં વા ઘૃતેન વા મધુકમધુરસામૃદ્વીકાકલ્કમ્ ।
શમ્યાકગવાક્ષીક્ષીરં વિરેકઃ ।
ચન્દનપયસ્યાકલ્કં યોનૌ ધારયેત્ ।
ગૌરિકારિષ્ટકષાયઃ પ્રક્ષાલનમ્ ।
શ્લૈષ્મિકે કુટજકટુકાશ્વગન્ધાક્વાથં પિબેત્ ।
સમાક્ષિકં વા ક્ષીરિવૃક્ષપ્રવાલક્વાથમેતેષામેવ વા ચૂર્ણં મધુઘૃતાભ્યાં લિહ્યાત્ ।
મદનફલકષાયેણ વમનમ્ ।
તત્કલ્કમેવ ચ યોનૌ ધારયેત્ ।
લોધ્રતિન્દુકકષાયઃ પ્રક્ષાલનં બસ્તમેષમૂત્રં વા ॥

કુણપરેતસિ ધાતકીપુષ્પખદિરાર્જુનદાડિમૈઃ સિદ્ધમસનાદિભિર્વા સર્પિઃ પાયયેત્ ।
ગ્રન્થિરેતસિ પાષાણાભિદા પલાશભસ્મના વા ।
પૂયરેતસિ પરૂષકાદિન્યગ્રોધાદિભ્યામ્ ।
મૂત્રપુરીષરેતસિ વાયુનાતિવિકૃતે હિઙ્ગૂશીરચિત્રકૈરથવા ચિત્રકવિતુન્નકપ્રિયઙ્ગુહિઙ્ગુસમઙ્ગામૃણાલસિદ્ધમેલામોચચૂર્ણપ્રતીવાપમ્ ।
તથા ગ્રન્થ્યાર્તવે પાઠાત્રિકણ્ટકવૃક્ષકક્વાથમ્ ।
કુણપપૂયાર્તવે ચન્દનક્વાથં પિબેત્ ।
ત્રિફલાકલ્કક્વાથૌ ચાત્ર ધારણાચમને ॥

સર્વેષુ ચ શુક્રાર્તવદોષેષુ સ્ત્રીપુંસૌ સ્નેહાદિકર્મભિર્વિશેષેણ ચોત્તરબસ્તિભિઃ પુનઃ પુનરુપાચરેત્ ।
યથાસ્વં ચ યોનૌ કલ્કૈઃ પિચુભિશ્ચ ।
ઇત્યેવં વિશુદ્ધશુક્રાર્તવૌ પૂર્વોક્તં વિધિમાસેવેવામ્ ॥

ઋતુસ્તુ દૃષ્ટાર્તવો દ્વાદશરાત્રં ભવતિ ।
ષોડશરાત્રમિત્યન્યે ।
શુદ્ધયોનિગર્ભાશયાર્તવાયા માસમપિ કેચિત્ ।
તદ્વદદૃષ્ટાર્તવો ઽપ્યસ્તીત્યપરે ॥

ક્ષામપ્રસન્નવદનાં સ્ફુરચ્છ્રોણિપયોધરામ્ ।
સ્રાસ્તાક્ષિકુક્ષિં પુંસ્કામાં વિદ્યાદૃતુમતીં સ્ત્રિયમ્ ॥

પદ્મં સંકોચમાયાતિ દિને ઽતીતે યથા તથા ।
ઋતાવતીતે યોનિઃસ્યાચ્છુક્રંનાતઃ પ્રતીચ્છતિ ॥

મસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામૃતૌ પુનઃ ।
ઈષત્કૃષ્ણં વિગન્ધં ચ વાયુર્યોનિમુખાન્નુદેત્ ॥

તતઃ પુષ્પદર્શને પ્રથમદિવસાત્ પ્રભૃતિ બ્રહ્મચારિણી સ્નાનાદ્યલઙ્કારરહિતા દર્ભસંસ્તરશાયિની ત્રિરાત્રમાસીત ।
પર્ણશરાવકરતલાન્યતમેન યાવકં પયસા સિદ્ધમલ્પં કર્શનાર્થમશ્નીયાત્ ।
તીક્ષ્ણોષ્ણામ્લલવણાનિ ચ વર્જયેત્ ॥

ચતુર્થે ઽહન્યુદ્વર્તિતા શીતસલિલસ્નાતાનુલિપ્તાલઙ્કૃતાશુક્લમાલ્યામ્બરા કૃતમઙ્ગલસ્વસ્ત્યયનૈવંવિધમેવ ભર્તારં પશ્યેદનન્યમનાઃ ।
તદા હિ યાદૃશમેવ પશ્યતિ ચિન્તયતિ વા તાદૃશં પ્રસૂત ઇતિ ॥

તતઃ સ્નાનાત્ પુનરપિ ગુણવત્પુત્રાર્થી ત્રિરાત્રમુપેક્ષેત ।
પુષ્પદર્શનાત્ સપ્તરાત્રમ્ ।
અથાષ્ટમ્યાં દશમ્યાં દ્વાદશ્યાં વા રાત્રૌ પુત્રકામઃ સંવસેત્ ।
પચ્ચમ્યાં સપ્તમ્યાં નવમ્યાં વા દુહિતૃકામઃ ।
તાસૂત્તરોત્તરમાયુરારોગ્યૈશ્વર્યસૌભાગ્યબલવર્ણેન્દ્રિયસમ્પદપત્યસ્ય ભવતિ ।
અતઃ પરં તૂત્તરોત્તરમેવાયુરાદીનાં હ્રાસઃ ॥

તત્ર યુગ્માસુ રાત્રિષ્વલ્પીભવત્યાર્તવમયુગ્માસ્વાપ્યાય્યતે ।
તસ્માત્તાસુ ક્રમાત્ પુત્રસ્ય દુહિતુશ્ચ જન્મ ।
અત એવ ચાનુપરતાર્તવદર્શનાં પુત્રાર્થી વિપ્રકૃષ્ટેષ્વપ્યહસ્સુ નોપેયાત્ ।
યદિ ત્વાહારાનુરોધાદયુગ્માસુ શુક્રસ્યાધિકતા યુગ્માસુ ચ ન્યૂનતા સ્યાત્તતઃ પુમાન્ સ્ત્ર્યાકૃતિર્દુર્બલો હીનાઙ્ગો વા જાયતે ।
સ્ત્રી ચ પુરુષાકૃતિર્દુર્બલા હીનાઙ્ગા વા ।
એકાદશીત્રયોદશ્યોસ્તુ નપુંસકં સ્યાત્ ॥

અથોપાધ્યાયઃ પુત્રીયં વિધાનમાચરેત્ ।
શૂદ્રાયાસ્તુ મન્ત્રવર્જિતમ્ ।
યાદૃશં ચ પુત્રમાશાસીત તદ્રૂપવર્ણચરિતાન્ જનપદાનનુચિન્તયેતિ સ્ત્રી વાચ્યા ।
તજ્જનપદાહારવિહારોપચારપરિચ્છદાંશ્ચાનુવિદઘીત ॥

કર્માન્તે ચ પુમાન્ માસં બ્રહ્મચારી સર્પિઃ ક્ષીરાભ્યા શાલ્યોદનમભિપ્રાશ્ય નાત્યાશિતઃ સુખી સ્રગ્વી સુમનાઃ પ્રીણિતાઙ્ગઃ શુક્લનિવસનો મૌહૂર્તિકાનુમતે રાત્રિભાગે કલ્યાણાનિ ચિન્તયાનસ્તદભિકામઃ સ્વાસ્તીર્ણં શયનં દક્ષિણેન પાદેન પ્રાગારોહેત્ ।
તાદ્વિધૈવ ચ પ્રમદા કર્ણિતાઙ્ગી તૈલમાષોત્તરાહારા પૂર્વં વામપાદેન પુરુષસ્ય દક્ષિણતઃ શય્યામધિરોહેત્ ।
તત્ર મન્ત્રં પ્રયુઞ્જીત ।
આયુરસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ ધાતા ત્વા દધાતુ વિધાતા ત્વા દધાતુ બ્રહ્મવર્ચસા ભવેતિ ।
બ્રહ્માબૃહસ્પતિર્વિષ્ણુસ્સોમસ્સૂર્યસ્તથાશ્વિનૌ ।
ભગો ઽથ મિત્રાવરુણૌ વીરં દધતુ મે સુતમિતિ ॥

તતઃ પરસ્પરં સામભિરભિસાન્ત્વ્ય સહર્ષમનુકૂલં સંવિશેતામ્ ।
પર્યાપ્તે ચૈનાં શીતોદકેન સહસા પરિષિઞ્ચેત્ ॥

તત્રાત્યાશિતા ક્ષુધિતા પિપાસિતા ભીતા વિમનાઃ શોકાર્તા ક્રુદ્ધાતિમેદુરાન્યકામા ઽવ્યવાયકામા વા ન ગર્ભં ધત્તે વિગુણં વા ।
તથા પુરુષો ઽપિ ।
ન ચાસૌઅધસ્તિષ્ઠેત્ ।
તથા હિ સ્ત્રીચેષ્ટઃ પુમાન્ જાયતે પુંશ્ચેષ્ટા વા સ્ત્રી ।
ન ચ ન્યુબ્જાં પાર્શ્વગતાં વા સેવેત ।
ન્યુબ્જાયા વાતો બલવાન્ સ યોનિં પીડયતિ ।
દક્ષિણપાર્શ્વગતાયાઃ શ્લેષ્મા પીડિતશ્ચ્યુતઃ પિદધાતિ ગર્ભાશયમ્ ।
વામપાર્શ્વગતાયાસ્તદ્વત્ પિત્તં વિદહતિ રક્તશુક્રે ।
તસ્માદુત્તાના બીજં ગૃહ્ણીયાત્ ।
તથા હિ યથાસ્થાનમેવ તિષ્ઠન્તિ દોષાઃ ॥

લબ્ધગર્ભાં ચૈનાં વિદિત્વા પ્રાગ્વ્યક્તીભાવાદ્ગર્ભસ્ય પુષ્યે પુંસવનાનિ પ્રયુઞ્જીત ।
દ્વાદશરાત્રમિત્યન્યે ।
તત્રાપિ યુગ્મદિનેષ્વિતિ કેચિત્ ।
પ્રત્યહમિત્યપરે ॥

તદ્યથા ।
લક્ષ્મણાવટશૃઙ્ગસહદેવાવિશ્વદેવાનામન્યતમં ક્ષીરે ઽભિષુત્ય ત્રીંશ્ચતુરો વા બિન્દૂન્ દક્ષિણે નાસાપુટે સ્વયમાસિઞ્ચેત્ પિચુના ।
વામે તુ દુહિતૃકામા ।
ન ચૈતાન્ નિષ્ઠીવેત્ ।
તથા પુષ્યોદ્ઘૃતાયાઃ શ્વેતબૃહત્યા ।
મૂલકલ્કાદ્રસં નાવયેત્ ।
તદ્વચ્ચોત્પલપત્રં કુમુદપત્ર લક્ષ્મણામૂલં વટશૃઙ્ગાનિ ચાષ્ટૌ ચ નાવયેત્ ॥

શુક્લમાલ્યામ્બરધરા ચ નારી પુષ્યોદ્ધૃતાયા લક્ષ્મણાયા મૂલકલ્કમુદુમ્બરમાત્રં પયસા પિબેત્ પુત્રસ્યોત્પાદનાય સ્થિતયે ચ ।
તદ્વદ્ગૌરદણ્ડમપામાર્ગં જીવકર્ષભકૌ શઙ્ખષુષ્પીમધ્યદણ્ડાં સહચરં નગ્નજિતમગ્નિજિવ્યામષ્ટૌ વા વટશૃઙ્ગાનિ શાલિપિષ્ટસ્ય ચ પચ્યમાનસ્યોષ્માણમાઘ્રાય તદ્રસં દેહલ્યાં સ્થિતા પૂર્વવન્નાવયેત્ ॥

યચ્ચાન્યદપિ બ્રાહ્મણા વૃદ્ધસ્ત્રિયો વા બ્રૂયુસ્તચ્ચ કુર્યાત્ ।
તતઃ પ્રજાસ્થાપનાખ્યા દશૌષધીઃ શિરસા દક્ષિણેન ચ પાણિના ધારયેત્ ।
એતાભિશ્ચ સિદ્ધં પયો ઘૃતં વા પિબેત્ ।
એતાભિરેવ પુષ્યે પુષ્યે સ્નાયાત્ સદા ચ સમાલભેત ।
તથા સર્વાસાં જીવનીયાનામૌષધીનાં સદોપયોગસ્તૈસ્તૈર્વિધાનૈરિતિ ગર્ભસ્થાપનાનિ ॥

સૌમ્યાકૃતિવચનોપચારચેષ્ટાશ્ચ પ્રિયહિતાનુવર્તિનઃ પરિચારકાસ્તથા ભર્તેતિ ।
પુનશ્ચૈનાં માસાદુપેયાત્ ॥

તત્ર શુક્રે શુક્લે ઘૃતમણ્ડાભે વા ગર્ભસ્ય ગૌરત્વં તૈલાભે કૃષ્ણત્વં મધ્વાભે શ્યામત્વમ્ ।
તથા ક્ષીરાદિમધુરાણામુપયોગાન્માતુરુદકવિહારાચ્ચ ગૌરતા તિલાન્નવિદાહિના કૃષ્ણતા ।
વ્યામિશ્રાણાં શ્યામતા ।
દેશકુલાનુવૃત્તિતશ્ચ વર્ણભેદઃ ॥

તથા તેજોધાતોરુદકાકાશધાતુસમ્પર્કાદ્ગૌરતા ।
ભૂવાયુસમ્પર્કાત્ કૃષ્ણતા ।
સર્વધાતુસામ્યે શ્યામતા ॥

સત્વવિશેષકરાણિ પુનર્માતાપિતૃસત્વાદયો ઽન્તર્વત્ન્યાઃ શ્રુતયશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વોપચિતં ચ કર્મ ભવતિ ।
પૂર્વાભ્યાસશ્ચેતિ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ।
ઘૃતક્ષીરાદિનિત્યાસુ મુદિતાસુ કફાત્મસુ ।
આર્તવં તિષ્ઠત્તિ ચિરં વિપરીતાસ્વતો ઽન્યથા ॥

નિપાતાદેવ ગૃહ્ણાતિ રાગં વાસો યથા ઽમલમ્ ।
ધ્રુવં ગર્ભં તથા બીજં ક્ષેત્રં બીજમુપસ્કૃતમ્ ॥

અવિરુદ્ધે ધ્રુવં દૈવે કાલે યુક્તસ્ય કર્મણઃ ।
સિદ્ધિઃ પુંસવનાદ્યસ્માત્ પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્ ॥

જાતાશ્ચૈવં રૂપવન્તો માસત્ત્વાશ્ચિરાયુષઃ ।
ઋણાન્મોચયિતારઃ સ્યુઃ સુપુત્રાઃ પુત્રિણાં મતાઃ ॥

દેવતાચારશૌચાદિરતા સૂતે મહાગુણમ્ ।
ધાવત્યેવં ચાચરિતં પ્રાગ્જન્માભ્યાસયોગતઃ ॥

યોષિતો ઽપિ સ્રવત્યેવ શુક્રં પુંસઃ સમાગમે ।
ગર્ભસ્ય તન્ન કિઞ્ચિત્તુ કરોતીતિ ન ચિન્ત્યતે ॥