અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 1.8

અથાતો ઽન્નરક્ષાવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

ઈશ્વરાણાં વસુમતાં વિશેષેણ તુ ભૂભુજાં પ્રાયેણ મિત્રેભ્યો ઽપ્યમિત્રા ભૂયાંસો ભવન્તિ ।
તતસ્તત્પ્રયુક્તાઃ સમાસન્નવર્તિનો ઽન્નપાનાદિષુ વિષં પ્રયચ્છન્તિ ।
સ્ત્રિયશ્ચ તત્પ્રાણિધિપ્રયુક્તાઃ સૌભાગ્યલોભેન ।
તસ્માદ્રાજા કુલીનં સ્નિગ્ધમાપ્તમાસ્તિકર્માયર્માયપરિગ્રહં દક્ષં દક્ષિણં નિભૃતં શુચિમનુદ્ધતમનલસમવ્યસનિનમનહઙ્કૃતમકોપનમસાહસિકં વાક્યાર્થાવબોધકુશલં નિષ્ણાતમષ્ટાઙ્ગે યથામ્રાયમાર્યુવેદે સુવિહિતયોગક્ષેમં સન્નિહિતાગદાદિયોગં સાત્મ્યજ્ઞં ચ પ્રાણાચાર્યં પરિગૃહ્ણીયાત્ ।
તમર્થમાનાભ્યાં યથાકાલં ગુરુમિવ શિષયઃ પિતરમિવ પુત્રઃ પૂજયેત્ ।
પ્રતિકૂલમપિ તદ્વચઃ સામ્પ્રતં મતમિતિ પ્રતિમન્યેત ।
ન હિ ભદ્રો ઽપિ ગજપતિર્નિરઙ્કુશઃ શ્લાઘનીયો જનસ્ય ।
તસ્માત્તદાયત્તમાહારવિહારં પ્રતિ ચાત્માનં કુર્યાત્ ।
ઉપાત્તમપિ ખલુ જીવિતમુપાયબલેન સ્વયમધિતિષ્ઠતિ ॥

અપિ ચ બહુપરિગ્રહા નરપતયઃ ।
સન્તિ ચાશુકારિણઃ શૂલસન્યાસાદયઃ ।
પ્રતિક્ષણં પ્રત્યવેક્ષણીયાવસ્થાશ્ચ રોગિણો વિશેષેણ રાજાનઃ ।
તે હિ પ્રમાદપરિગતા દુઃખાસહિષ્ણવશ્ચ સ્વયમપ્યપથ્યરુચયઃ સન્નિહિતાહિતપ્રિયવચનપ્રાયપરિચારકાશ્ચ તસ્માદ્ભિષજો રાજા રાજગૃહાસન્ને નિવેશનં કારયેત્ ।
તથા હિ સર્વોપકરણેષુ નૃપતિશરીરોપયોગિષ્વપરોક્ષવૃત્તિર્ભવતિ ॥

સ સમ્યક્સમ્પન્નમન્નં સુપરીક્ષિતં વિશુદ્ધમગ્ન્યાદિષુ પ્રાગુપનીતં શિખિના દૃષ્ટમભિપ્રોક્ષિતં પ્રોક્ષાણૈઃ પુરઃસ્થિતો રાજાનં હસ્તબદ્ધૌષધિરત્નં ભોજયેત્ ॥

ભુઞ્જાનસ્ય ચાસ્ય દુન્દુભીનગદપ્રલિપ્તાન્ વાદયેત્ ॥

તત્ર સવિષમન્નં સ્રાવ્યમાણમવિસ્રાવ્યં ભવતિ
ચિરેણ પચ્યતે
પક્વં ચ સદ્યઃ પર્યુષિતમિવ નિરૂષ્મ સ્તબ્ધં ચ જાયતે
યથાસ્વવર્ણગન્ધરસૈર્વ્યાપદ્યતે
પ્રક્લિદ્યતે
ચન્દ્રકાચિતં ચ ભવતિ ॥

વ્યઞ્જનાનામાશુ શુષ્કત્વં ભવતિ ।
ક્વાથઃ ધ્યામતા શ્યામતા હીનાતિરિક્તવિકૃતાનાં ચાત્રચ્છાયાનાં દર્શનમદર્શનમેવ વા
ફેનપટલસીમન્તોર્ધ્વવિવિધરાજિતન્તુબુદ્બુદપ્રાદુર્ભાવો
વિશેષેણ લવણોલ્બણેષુ ફેનમાલા રસસ્ય મધ્યે નીલા રાજિઃ
પયસસ્તામ્રા
મદ્યતોયયોઃ કાલી
દધ્નઃ શ્યાવા
તક્રસ્ય નીલપીતા
મસ્તુનઃ કપોતાભા
ધાન્યામ્લસ્ય કૃષ્ણા
દ્રવૌષધસ્ય કપિલા
ઘૃતસ્ય કપિલાભા
ક્ષૌદ્રસ્ય હરિતા
તૈલસ્યારુણા
વસાગન્ધશ્ચ ॥

ફલાનામામાનાં પાકઃ
પક્વાનાં પ્રકોથઃ
દવ્યાણામાર્દ્રાણાં સહસા મ્લાનત્વમુત્પક્વભાવઃ
શુષ્કાણાં શ્યાવતા વૈવર્ણ્યં વા
કઠિનાનાં મૃદુતા
મૃદૂનાં કઠિનત્વં
માલ્યસ્ય મ્લાનતા ગન્ધનાશઃ સ્ફુટિતાગ્રત્વં
આસ્તરણપ્રાવરણાનાં ધ્યામમણ્ડલતા તન્તુરોમપક્ષ્મશાતનં ચ
લોહમણિમયાનાં પઙ્કમલોપદેહઃ
સ્નેહરાગગૌરવપ્રભાવર્ણસ્પર્શનાશશ્ચ ॥

વિષદસ્તુ સ્વદોષશઙ્કયા ત્રસ્તો
ભીતઃ
સ્વેદવેપથુમાન્
શુષ્કશ્યાવવક્ત્રઃ
સમન્તાત્ સોદ્વેગં વિલક્ષો ઽભિવીક્ષતે ।
યત્ર ચાનેન વિષં પ્રયુક્તં તદ્વિશેષેણ ।
તથા સ્રસ્તોત્તરીયઃ સ્તમ્ભકુડ્યાદિભિરાત્માનમન્તર્ધત્તે ।
સ્ખલિતગતિર્દીનો લજ્જાવાનસ્થાનહાસી પૃષ્ટો ઽપ્યસમ્બન્ધમુત્તરં દદાતિ ।
નૈવવા વિવક્ષુર્મુહ્યતિ
અઙ્ગુલીઃ સ્ફોટયતિ
ગ્રીવામાલભતે
શિરઃ કણ્ડૂયતિ
ઔષ્ઠૌ પરિલેઢિ
જૃમ્ભતે
ભુવં વિલિખતિ
ક્રિયાસુ ત્વરતે
વિપરીતમાચરતિ
સ્વભૂમૌ ચ નાવતિષ્ઠતે ॥

નૃપાજ્ઞાત્વરયાપિ કેચિદપરાધાન્તરાદ્વા ઽનવસ્થિતસત્ત્વાઃ સમાચરન્ત્યેવમ્ ।
તસ્માદગ્ન્યાદિપ્વપિ પરીક્ષેત ।
વહ્નિસ્તુ સવિષમન્નં પ્રાપ્યૈકાવર્તો રૂક્ષમન્દાર્ચિરિન્દ્રાયુધવદનેકવર્ણજ્વાલો ભૃશં ચટચટાયતે ।
કુણપગન્ધી ધૂમશ્ચાસ્ય મૂર્ચ્છાપ્રસેકરોમહર્ષશિરોવેદનાપીનસદૃષ્ટ્યાકુલતાં જનયતિ ॥

તત્ર નલદકુષ્ઠલામજ્જકૈઃ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈર્નસ્યમઞ્જનં ચ કુર્યાત્ ।
ધૂમમેવ વાપામાર્ગવિડઙ્ગબલાદ્વયચિત્રકમેષશૃઙ્ગિપુષ્પસુમનઃક્ષારકદ્રાક્ષાઘૃતગુડકૃતં પિબેત્ ॥

સ્નેહલવણયોગાદપિ ચાગ્નિરિત્થં સ્યાત્ ।
અતો વયોભિઃ પરીક્ષેત ।
તત્ર વિષજુષ્ટાહારાભ્યવહારાત્કાકાઃ ક્ષામસ્વરા ભવન્તિ ।
મક્ષિકાઃ સવિષાન્ને ન નિલીયન્તે ।
નિલીનાશ્ચ વ્યાપદ્યન્તે ।
દૃષ્ટ એવ ચાસ્મિંસ્તુ ચકોરસ્યાક્ષિણી વિરજ્યેતે ।
કોકિલસ્ય સ્વરો વિકૃતિમેતિ ।
હંસસ્ય ગતિઃ સ્ખલતિ ।
કૂજતિ ભૃઙ્ગરાજઃ ।
માદ્યતિ ક્રૌઞ્ચઃ ।
વિરૌતિ કૃકવાકુઃ ।
વિક્રોશતિ શુકઃ શારિકા ચ ।
છર્દયતિ ચામીકરઃ ।
અન્યતો યાતિ કારણ્ડવઃ ।
મ્રિયતે જીવઞ્જીવકો
ગ્લાયતિ વા ।
હૃષ્ટરોમા ભવતિ નકુલઃ ।
શકૃદ્વિસ્ર્જતિ વાનરઃ ।
રોદિતિ પૃષતઃ ।
હૃષ્યતિ મયૂરઃ ।
દર્શનાદેવ ચાસ્ય વિષં મન્દતામુપૈતિ ॥

વિષદૂષિતસ્ય પુનરાહારસ્યોષ્મા મયૂરકણ્ઠાભો ઽભ્યુદેતિ ।
તદ્વાષ્પેણાપિ ધૂમવન્મૂર્છાદયઃ ।
તેષાં તદ્વદેવ સાધનમ્ ।
હસ્તેન સ્પૃષ્ટમન્નં વિષવદ્દાહશોફસ્વાપનખશાતાન્ કરોતિ ।
તસ્ય શ્યામેન્દ્રગોપસોમોત્પલૈર્લેપઃ ॥

અભ્યવહ્રિયમાણં ત્વોષ્ઠચિમિચિમાન્તર્વક્ત્રદાહજિહ્વામૂલગૌરવહનુસ્તમ્ભદન્તહર્ષલાલાઃ કરોતિ રસાપરિજ્ઞાનં ચ ।
તત્ર ધૂમોક્તં દન્તકાષ્ઠોક્તં ચ કર્મ ।
આમાશયગતં સ્વેદમદમૂર્છછર્દિવૈવર્ણ્યાધ્માનરોમહર્ષદાહારુચિદૃષ્ટિહૃદયોપરોધાન્ બિન્દુભિશ્ચાચયમઙ્ગાનાં કરોતિ ॥

તત્ર મદમફલાલબુબિમ્બીકોશાતકીફલૈર્દાધિમધુયુક્તમાશુ વમનં દદ્યાત્
નિષ્પાવામ્બુભિર્વા ।
તતઃ સ્નિગ્ધશરીરં વિરેચયત્ ।
ત્રિફલાત્રિકટુનાગપુષ્પમધુકબર્હિણપર્ણીબૃહતીદ્વયચૂર્ણં સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષુદ્વીપિમાર્જારસૃગાલમૃગગોધાનામન્યતમપિત્તરસસંયુક્તં સક્ષૌદ્રં પાનમેષ જીવનો નામાગદઃ પરં સર્વવિષૌષધમ્ ।
તસ્મિન્ જીર્ણે શ્યામાવ્યોષાતિવિષાસિદ્ધેન પયસા ઘૃતેન વોપસ્તમ્ભિતાં મુદ્ગયૂષેણ કિંચિલ્લવણેન સસર્પિષ્કેણ મૃદ્વોદનં ભોજયેત્ ।
મધુકશિરીષચન્દનૈશ્ચૈનમાલિમ્પેત્ ॥

પક્વાશયગતં તૃડ્દાહમૂર્ચ્છાતીસારાટોપતન્દ્રેન્દ્રિયવિકૃતિબલભ્રંશકાર્શ્યપાણ્ડુત્વોદરાણિ જનયતિ ।
તત્ર નીલિનીફલયુક્તેન સર્પિષા વિરેચનં સમાક્ષિકં ચ દૂષીવિષારિં દધ્ના પાયયેત્ ।
દન્તકાષ્ઠપ્રયુક્તે તુ વિષે કૂર્ચકવિશરણમૌષધગન્ધો રૂક્ષતા તાલુદન્તજિહ્વોષ્ઠમાંસશોફશ્ચ તત્ર પ્રચ્છાય ધાતકીપુષ્પજામ્બવાસ્થિહરીતકીચૂર્ણૈઃ સક્ષૌદ્રૈઃ સપ્તચ્છદકલ્કેન વા પ્રતિસારણં કુર્યાત્ ।
દાડિમકરમદર્ભવ્યામ્રાતકકોલબદરરસક્ષૌદ્રયુક્તં ગણ્ડૂષમ્ ।
અનેન જિહ્વાનિર્લેખનકવલગણ્ડૂષા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

અઞ્જનપ્રયુક્તે ઽશ્રુદૂષિકોપદેહરાગવેદનાદૃષ્ટિવિભ્રમા ભવન્ત્યાન્ધ્યં ચ ।
તત્ર સર્પિષ્પાનં યોજ્યમ્ ।
શૃતેન પયસા સપ્તકૃત્વઃ પિપ્પલીર્ભાવયેત્ ।
તતસ્તત્કલ્કેન સર્પિર્વિપક્વં નેત્રતર્પણમ્ ।
કપિત્થમેષશૃઙ્ગીભલ્લાતકાનાં પુષ્પૈર્વરણનિર્યાસેન વાઞ્જનં બૃહતીશિરીષબીજપ્રપૌણ્ડરીકનાગબલાચૂર્ણં સપ્તકૃત્વો મધુના ભાવયેત્ ।
તચ્ચ સ્રોતો ઽઞ્જનસુવર્ણચૂર્ણયુક્તમઞ્જનં દેયમ્ ।
નસ્યધૂમપ્રયુક્તે શિરોરુક્કાફાસ્રાવઃ ખેભ્યો રુધિરાગમનમિન્દ્રિયવૈકૃતં ચ ।
તત્રાતિવિષાશ્વેતાકાકમાચીમદયન્તિકાકલ્કે ક્ષીરસિદ્ધં સર્પિર્ન્નસ્યે પાને ચ વિદધ્યાત્ ॥
અભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે ત્વગ્દાહસ્વેદપાકસ્ફોટાવદરણાનિ ।
તત્ર શીતામ્બુપરિષિક્તસ્ય ચન્દનતગરોશીરકુષ્ઠવેણુપત્રિકામૃતાસોમવલ્લીશ્વેતાપદ્મકાલેયકૈરનુલેપનમ્ ।
એતાન્યેવ ચ સકપિત્થરસગોમૂત્રાણિ પાનમ્ ।
ગિરિકર્ણિકાશ્વેતમૂલપ્રિયઙ્ગુસારિવામધુકસર્પસુગન્ધામૃગોર્વારુકતકમૂલાનિ શેલુક્વાથપિષ્ટાનિ પ્રલેપઃ ।
અનેનોદ્વર્ત્તનઘર્ષણપરિષેકાનુલેપનભૂષણયાનશય્યાસ્તરણવસ્ત્રકવચપાદુકોપાનત્પાદપીઠા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

વિશેષતસ્ત્વાભરણકૃતે વિકારે ઽશ્વગન્ધાપામાર્ગકિણિહીખદિરશિરીષકલ્કૈર્ગોપિત્તયુક્તૈઃ પ્રદેહઃ ।
પાદપીઠકૃતે શ્લેષ્માતકસર્પસુગન્ધામ્રકલ્કો મધુયુક્તઃ ।
છત્રપ્રયુક્તે વેદનાસ્ફોટાનાં ક્ષિપ્રપાકાનાં પક્વજામ્બવપ્રકાશાનાં પ્રાદુર્ભાવઃ ।
તત્ર મધુકપાટલાકશેરુકલોધ્રાઞ્જનકુષ્ઠસર્પસુગન્ધાખદિરશિરીષકલ્કૈઃ સર્વગાત્રપ્રદેહઃ ।
અનેન ચામરવ્યજને વ્યાખ્યાતે ॥

શિરો ઽભ્યઙ્ગપ્રયુક્તે શિરોવેદના ગ્રન્થિજન્મ કેશચ્યવનં ચ ।
તત્ર શ્યામાપાલિન્દીતણ્ડુલીયકચૂર્ણ ઘૃતર્ક્ષપિત્તૈઃ સુભાવિતયા કૃષ્ણમૃદા પ્રલેપઃ ।
ગોમયમાલતીમૂષિકકર્ણ્યન્યતમરસો વાગારધૂમો વા શ્લેષ્માતકત્વક્પાટલાશિરીષમધુકહરિદ્રાદ્વયૈરજાક્ષીરાલોડિતૈઃ પરિષેકઃ ।
અનેન શિરઃસ્નાનોદકકઙ્કતસ્રગુષ્ણીષા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

કર્ણપૂરણપ્રયુક્તે શોફશૂલપાકાઃ શ્રોત્રવૈગુણ્યં ચ ।
તત્ર બહુપત્રાસ્વરસો ઘૃતક્ષૌદ્રસંયુક્તઃ પ્રતિપૂરણં સોમવલ્કરસો વા સુશીતઃ ।
મુખાલેપપ્રયુક્તે મુખશ્યાવતા પદ્મકણ્ટકા ભવન્ત્યભ્યઙ્ગજાશ્ચ વિકારાઃ ।
તત્ર મધુકપયસ્યાબન્ધુજીવભઞ્જીપુનર્નવચન્દનૈઃ સઘૃતૈર્લેપો
મધુસર્પિષી પાનમ્ ।
સવિષપુષ્પાઘ્રાણાચ્છિરોવ્યથા સાશ્રુનેત્રત્વં ગન્ધાજ્ઞાનં ચ ।
તત્રાનન્તરોક્તો વિધિર્બાષ્પોદિતશ્ચેતિ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।
ફલમૂલચ્છદાદીનાં દદ્યાત્પ્રક્ષાલનોદકમ્ ।
ભાજનવ્યઞ્જનાનાં ચ તથા કુર્યાદતન્દ્રિતઃ ॥

ઘ્રેયાણિ ઘ્રાપયિત્વા તુ સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃશ્ય તાનપિ ।
પ્રતીવાપં તતો દત્વા પ્રતીક્ષ્યૈવૈકનાડિકામ્ ॥

તતો વિજ્ઞાય શુદ્ધિં ચ ભાજનસ્યોદકસ્ય ચ ।
આહારમુપયુઞ્જીત યથાવદ્વસુધાધિપઃ ॥

મન્દં તીક્ષ્ણવિષાભ્યાસાદ્વિષમુત્ક્ષીયતે ભૃશમ્ ।
તસ્માત્તીક્ષ્ણવિષં હસ્તે બધ્નીયાત્કુશલો ભિષક્ ॥

વિષસંધારણં ધન્યં રક્ષોઘ્નં પ્રીતિવર્ધનમ્ ।
અપિ ચ સાપિધાનઘટીમૂટફલકસ્થાપિતૌષધમ્ ॥

પ્રાગુદીચ્યોર્દિશોર્ગુપ્તં ભેષજાગારમિષ્યતે ।
ઉચ્ચૈઃ પ્રશસ્તદિગ્દેશં બહુવાતાયનં મહત્ ॥

મહાનસં સુસંમૃષ્ટં વિશ્વાસ્યજનસેવિતમ્ ।
સદ્દ્વાસ્સ્થાધિષ્ઠિતદ્વારં કક્ષ્યાવત્સુવિતાનકમ્ ॥

સુધૌતદૃઠકુમ્ભાદિ પરિશુદ્ધજલેન્ધનમ્ ।
સ્વકર્મકુશલા દક્ષાઃ સૂદાસ્તત્રાપ્રમાદિનઃ ॥

ક્લ્પ્તકેશનખાઃ પિત્ર્યા રાજ્ઞઃ કૃત્યૈરસઙ્ગતાઃ ।
તેષામધિપતિર્વિપ્રઃ કુલજઃ સુપરીક્ષિતઃ ॥

સંવિભક્તશ્ચ ભક્તશ્ચ શુચિર્વૈદ્યવશૂનુગઃ ।
સર્વે ઽપિ ભૂભૃદાસન્નાઃ શસ્તાઃ સતતમીદૃશાઃ ॥

મિથો વિગ્રહસઙ્ઘાતરહિતા ભૂભૃતે હિતાઃ ।
તાન્ વૈદ્યો ગુણવાનેકો મનસા પ્રતિજાગૃયાત્ ॥

ભૂભૃદ્દેહોપકરણસંરક્ષણસમુદ્યતઃ ॥

અથાભ્યમિત્રં વ્રજતો જિગીષોર્વૈદ્યઃ સુસજ્જૌષધશસ્ત્રયન્ત્રઃ ।
તુઙ્ગધ્વજાખ્યાતનિવાસભૂમિર્યુદ્ધાગતં યોધજનં ચિકિત્સેત્ ॥

પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્ ।
દૂષયન્ત્યરયો યસ્માત્તાન્ વિદ્યાચ્છોધયેત ચ ॥

પ્રસ્થાનં વા નિવેશં વા નાવિજ્ઞાય પ્રયોજયેત્ ।
ભૂવારિતૃણકાષ્ઠાશ્મમાર્ગોન્માર્ગવનસ્પતીન્ ॥

વિષેણોપહતા ભૂમિઃ ક્વચિદ્દગ્ધેવ લક્ષ્યતે ।
પ્રમ્લાનતૃણગુલ્માદિમૃતકીટસરીસૃપા ॥

વિશીર્યન્તે ખુરનખા દાહકણ્ડૂરુજાન્વિતાઃ ।
છર્દિર્મૂર્છા જ્વરો મોહઃ શિરોદુઃખં ચ જાયતે ॥

તત્ર સૌભઞ્જનાન્મૂલં સોમવલ્લીમુશીરકમ્ ।
માતુલુઙ્ગરસં હિઙ્ગું પાયયેદ્દધિમાત્રયા ॥

મૂત્રાણ્યજાવિહસ્તિભ્યો માંસાનિ રુધિરાણિ ચ ।
સર્વગન્ધૈઃ સમં યોજ્ય પચેત્પક્વે ચ નિક્ષિપેત્ ॥

સોમરાજીં સુનન્દાખ્યાં સરલં ગન્ધનાકુલીમ્ ।
ચારટીં ત્રાયમાણાં ચ પ્રોક્ષયેત્તેન તાં ભુવમ્ ॥

સવિષં વિરસં તોયં કવોષ્ણં રાજિભિશ્ચિતમ્ ।
ફેનિલં ગુરુ વિચ્છિન્નં ખગૈરનાભિનન્દિતમ્ ॥

મૃતાકુલિતમત્સ્યં ચ સ્પર્શાદ્રુક્શોફકણ્ડુમત્ ।
ઔદનઃ સાધિતસ્તેન ભુક્તમાત્રો ઽપિ દહ્યતે ॥

વિદગ્ધઃ પચ્યતે કૃચ્છ્રાત્પક્વો મૂર્છાજ્વરપ્રદઃ ।
દર્શયેત્સર્વતો નીલપીતકર્બુરલોહિતમ્ ॥

તત્ર શિગ્રેવાદિમગદં ભૂમિદોષોદિતં પિબેત્ ।
અજશૃઙ્ગીં વિશાલાખ્યાં વિષઘ્નીમુત્તમારણીમ્ ॥

ફણિજ્જકં પ્રતિવિષાં દગ્ધ્વા તદ્ભસ્મ ગાલયેત્ ।
બહુશો ગાલિતં તચ્ચ પાચયેત્તત્ર ચ ક્ષિપેત્ ॥

કલ્કયિત્વા પ્રતીવાપં સરલં રજનીદ્વયમ્ ।
એલામુદીચ્યં મઞ્જિષ્ઠાં સુનન્દાં બાકુચીઅપિ ॥

પાત્યન્તે બિન્દવસ્તસ્માદ્યત્ર તન્નિર્વિષીભવેત્ ।
પાટલાપારિભદ્રાશ્વકર્ણશમ્યાકસિધ્રકાન્ ॥

કલશાન્તર્ગતાન્ દગ્ધ્વા પ્રક્ષિપેત્સવિષે ઽમ્ભસિ ।
શીતે ઘર્મો હિમશ્ચોષ્ણે મારુતો વિષસંયુતઃ ॥

ભ્રમમૂર્છાદિકારી ચ શિગ્ર્વાદિસ્તત્ર ચેષ્યતે ।
દેવદારુનતાનન્તામધુકાર્જુનગૈરિકમ્ ॥

વજ્રકન્દં લતાં લોધ્નં વિકિરેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્ ।
વૃક્ષાગ્રેષુ પતાકાસુ દૂષ્યેષુ સુમહત્સુ ચ ॥

સર્વતશ્ચૂર્ણસંપર્કાન્નિર્વિષો જાયતે ઽનિલઃ ।
વિકૃતા ભવતિ છાયા પાદપે વિષદૂષિતે ॥

નિર્ગન્ધમતિગન્ધં વા તત્પુષ્પં હૃચ્છિરોરુજમ્ ।
કુર્યાત્ ફલપલશાદિ કણ્ડૂપાકાતિસારકૃત્ ॥

ભૂમિમુદ્દિશ્ય યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં તત્ર ચેષ્યતે ।
ન ચ કન્યામવિદિતાં સંસ્પૃશેદપરીક્ષિતામ્ ॥

વિવિધાન્ કુર્વતે યોગાન્ કુશલાઃ ખલુ માનવાઃ ।
આજન્મવિષસંયોગાત્ કન્યા વિષમયીકૃતા ॥

સ્પર્શોચ્છ્વાસાદિભિર્હન્તિ તસ્યાસ્ત્વેતત્પરીક્ષણમ્ ।
તદ્ધસ્તકેશસંસ્પર્શાન્મ્લાયતે પુષ્પપલ્લવૈઃ ॥

શય્યાયાં મત્કુણૈર્વસ્ત્રે યૂકાભિઃ સ્નાનવારિણિ ।
જન્તુભિર્મ્રિયતે જ્ઞાત્વા તામેવં દૂરતસ્ત્યજેત્ ॥

નાપ્રોક્ષિતં નાવિદિતં ભિષજા નાનવેક્ષિતમ્ ।
નાપ્રાશિતં ચ સૂદાદ્યૈઃ કિઞ્ચિદપ્યાહરેન્નૃપઃ ॥

ધન્યં સર્વાર્થસિદ્ધાખ્યં પાપરક્ષોવિષાપહમ્ ।
પરં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શત્રુઘ્નં વક્ષ્યતે ઽઞ્જનમ્ ॥

અથ શુક્લપક્ષે પુણ્યે ઽહનિ પુષ્યપુનર્વસુહસ્તચિત્રામૃગશિરઃશ્રવણરેવતીશતભિષક્પ્રાજાપત્યોત્તરાણામન્યતમેન નક્ષત્રેણ યોગમુપગતે ભગવત્યૌષધિપતૌ પ્રશસ્તે મુહૂર્તે સિન્ધુસ્રોતઃસમુત્થંસ્નિગ્ધં સપ્રભં ગન્ધવર્ણચ્છદૈર્નીલોત્પલાભમઞ્જનમાહરેત્ ।
તસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ કનકરજતોદુમ્બરાણામેકૈકો ભાગઃ ।
તત્સર્વં મૂષાયાં પ્રક્ષિપ્ય બલિમઙ્ગલપૂર્વકમગ્નિમુપસામાધાય ખદિરકદરધવસ્યન્દનાનામન્યતમદારુભિગોમયૈર્વા પ્રજ્વાલયેત્ ।
તતશ્ચાર્યાવલોકિતેશ્વરમાર્યતારાં બ્રહ્મદક્ષાશ્વિરુદ્રેન્દ્રદિત્યસોમવરુણવૈશ્વાનરવાયુવિષ્ણુજનકભરદ્વાજધન્વન્તરિસુશ્રુતભવ્યસુકન્યાસ્કન્દશ્ચ્યવનવૈનતેયાનન્યાંશ્ચ યથાવિધ્યુક્તદેવતાઃ સુમનો ઽક્ષતલાજસ્વસ્તિકસંયાવનિસ્તુષયવસંસ્કૃતગુડઘૃતમિશ્રપાયસૈરર્ચયિત્વાવૃદ્ધવૈદ્યબ્રહ્મણાંશ્ચ શુક્લવાસસો મહતીભિર્દક્ષિણાભિઃ પૂજયિત્વા તસ્મિન્નગ્નૌ તદઞ્જનં ધ્માતં ધ્માતમાવૃત્ય પૃથક્પૃથઙ્નિષેચયેત્ ।
ગોશકૃદ્રસમૂત્રઘૃતદધિક્ષૌદ્રવસામજ્જતૈલમદ્યસર્વગન્ધામ્બુશર્કરોદકેક્ષુરસેષુ તથા હરીતક્યામલકબિભીતકકાશ્મર્યમૃદ્વીકાશૃઙ્ગાટકકશેરુકોત્પલનલિનસૌગન્ધિકમૃણાલિકક્વાથેષુ તથા લાવકપિઞ્જલૈણશશહરિણકુલીરરસેષુ તથા મધુકચન્દનકાલાનુસાર્યનલદપદ્મકોશીરમઞ્જિષ્ઠાનન્તાગૈરિકકુઙ્કુમોદકેષુ ।
તતઃ શુક્લે વાસસિ બધ્વા દ્વાદશરાત્ર માન્તરિક્ષે ઽમ્ભાસિ વાસયેત્ ।
તતશ્છાયાયાં વિશોષ્ય સ્ફટિકમુક્તાપ્રવાલકાલનુસાર્યાપ્રતીવાપં પુનરપિ બલિમઙ્ગલપૂર્વકમહતવાસસા કન્યયા દૃષદિ પેષયિત્વાસુવર્ણરજતતામ્રશઙ્ખશૈલદ્વિરદરદનગવયશૃઙ્ગવૈડૂર્યસ્ફટિકમેષશૃઙ્ગ્યસનસારાન્યતમઘટ્ટિતાયામઞ્જનિકાયાં નિધાપયેત્ ।
અથ પૂર્વવત્પુનરપિ કૃતસ્વસ્ત્યયનં સાવિત્રેણ કર્મણા સર્વવિત્ દ્વિજન્મા વિધિવત્તદભિસંસ્કુર્યાત્ ।
તતો ગજસ્કન્ધમારોપ્ય પાણ્ડુરચ્છત્રચામરબાલવ્યજનૈરનુગતં તથા શઙ્ખદુન્દુભિસ્વનૈર્દ્વિજાતિવરપ્રયુક્તૈશ્ચ વેદવાદમિશ્રૈઃ પુણ્યાહઘોષૈઃ કૃતપુષ્પોપહારં વૈદ્યગૃહાન્નાયકગૃહમનુપ્રવેશયેત્ ।
અનન્તરં ચ તેન વિદેહાધિપોપદિષ્ટેન સર્વાર્થેષુ સિદ્ધેનાઞ્જનેન યથોક્તાનામેવાઞ્જનભાજનદ્રવ્યાણામન્યતમયા શલાકયા ગોબ્રાહ્મણપૂજાપૂર્વકં શુચિઃ સનિયમો ભૂત્વા ધારણીમિમાં વિદ્યામધીયાનઃ પૂતઃ પૂર્વમક્ષિ દક્ષિણમઞ્જયેત્ ॥

અથ મન્ત્રઃ નમશ્ચક્ષુઃપરિશોધનરાજાય તથાગતાયર્હતે સમ્યક્સમ્બુદ્ધાય તદ્યથા ઔં ચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્જ્ઞાનચક્ષુર્વિજ્ઞાનચક્ષુર્વિશોધય સ્વાહા ॥

તતઃ પરં ચ તામેવ ધારિણીમનુસ્મરન્ સાયમ્પ્રાતઃ પત્યહમેતત્પરમં પવિત્રમારોગ્યકરમૂર્જસ્કરં સર્વવિષઘ્નમઞ્જનમશ્વિભ્યામિન્દ્રસ્ય વૃત્રવધાભ્યુદ્યતસ્ય પ્રાક્પ્રકલ્પિતમ્ ।
તસ્મોદતદ્રાજ્ઞાં રાજમહામાત્રાણાં ચ મહીં વિજગીષમાણાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ વેદાધ્યયનમન્યદ્વા મહચ્છાસ્ત્રમવગાહમાનાનાં પ્રસન્નમના ભિષક્પ્રકલ્પયેદિતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥

અથ યોગાઃ પ્રવક્ષ્યન્તે બૃહસ્પતિકૃતાઃ શિવાઃ ।
યાન્ સેવમાનો નૃપતિઃ શત્રુભ્યો નૈતિ પજ્ચતામ્ ॥

બિલ્વાઢકીયવક્ષારપાટલીબાલ્હિકોષણાઃ ।
શ્રીપર્ણીસલ્લકીયુક્તા નિષ્ક્વાથઃ પ્રોક્ષણઃ પરમ્ ॥

સવિષં પ્રોક્ષિતં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિસમ્ ।
યવસેન્ધનપાનીયશસ્ત્રશય્યાસનોદકમ્ ॥

કવચાભરણચ્છત્રબાલવ્યજનવેશ્મ ચ ।
શેલુપાટલ્યતિવિષાશિગ્રુગોપીપુનર્નવમ્ ॥

સમઙ્ગાવૃષમૂલત્વક્કપિત્થવૃષશોણિતમ્ ।
સહદન્તશઠં તદ્વત્ પ્રોક્ષણં વિષનાશનમ્ ॥

લાક્ષાપ્રિયઙ્ગુમઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગાલહરેણુકાઃ ।
યષ્ટ્યાહ્વમધુસંયુક્તા બબ્રુપિત્તેન કલ્કિતાઃ ॥

નિખનેદ્ગોવિષાણસ્થાઃ સપ્તરાત્રં મહીતલે ।
તતઃ કૃત્વા મણિં હેમ્ના બદ્ધં હસ્તેન ધારયેત્ ॥

સંસ્પૃષ્ટં સવિષં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્ ।
મનોહ્વાલશમીપુષ્પત્વઙ્નિશાશ્વેતસર્ષપાઃ ॥

કપિત્થકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણકલ્કિતાઃ ।
શુનો ગોઃકપિલાયાશ્ચ સૌમ્યાખ્યો ઽયં વરો ઽગદઃ ॥

વિષજિત્પરમં કાર્યો મણિરત્નં ચ પૂર્વવત્ ।
મૂષિકાજરુહા વાપિ હસ્તબદ્ધા વિષાપહાઃ ॥

હરેણુમાંસીમઞ્જિષ્ઠારજનીમધુકં મધુ ।
અક્ષત્વક્સુરસ્ં લાક્ષા શ્વપિત્તં પૂર્વવન્મણિઃ ॥

વાદિત્રાણિ પતાકાશ્ચ પિષ્ટૈરોભિશ્ચ લેખિતાઃ ।
શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા સમાઘ્રાય સદ્યો ભવતિ નિર્વિષમ્ ॥

ત્ર્યૂષણં પઞ્ચલવણં મઞ્જિષ્ઠાં રજનીદ્વયમ્ ।
સૂક્ષ્મૈલાં ત્રિવૃતાં પત્રં વિડઙ્ગાનીન્દ્રવારુણીમ્ ॥

મધુકં ચેતિ સક્ષૌદ્રં ગોવિષાણે નિધાપયેત્ ।
તસ્માદુષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગ્ભક્તં વિનિયોજયેત્ ॥

વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્વિષે ઽપિ ન દોષકૃત્ ।
જતુસર્જરસોશીરસર્ષપા પત્રવાલકૈઃ ॥

સવેલ્લારુષ્કરપુરૈઃ કુસુમૈરર્જુનસ્ય ચ ।
ધૂપો વાસગૃહે હન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

ન તત્ર કીટાઃ સવિષા નોન્દુરા ન સરીસૃપાઃ ।
ન કૃત્યા કર્ષણા(કાર્મણા)દ્યાશ્ચ ધૂપો ઽયં યત્ર દહ્યતે ॥

શિખિપિઞ્છં બલાકાસ્થિ સર્ષપાશ્ચન્દનં ઘૃતમ્ ।
ધૂપો વિષઘ્નઃ શયનવસનાસનગેહગઃ ॥

વિશાલાવ્યોષમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીલવણપઞ્ચકમ્ ।
દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્ ॥

ગોશૃઙ્ગે નિહિતં યોજ્યં સ્નાનીયે ઽમ્ભસિ ભૂપતેઃ ।
પૂર્વોકતત્ર્યૂષણાદિં ચ સ્નાનીયે ઽમ્ભસિ યોજયેત્ ॥

ક્વાથો ઽથવાર્કકુસુમશ્વેતાપામાર્ગસર્ષપૈઃ ।
સદધ્યાજ્યઃ કૃતો યુક્તૈઃ કતકાનાકુલીદ્વયૈઃ ॥

કલ્કો વા ચન્દનક્ષીરિપલાશદ્રુમવલ્કલૈઃ ।
મૂર્વૈલાવાલુસુરસનાકુલીતણ્ડુલીયકૈઃ ॥

ક્વાથઃ સર્વોદકાર્થેષુ કાકમાચીયુતૈર્હિતઃ ।
રોચનાપત્નનૈપાલીકુઙ્કુમૈસ્તિલકાન્ વહન્ ॥

વિષૈર્ન બાધ્યતે સ્યાચ્ચ નારીનરનૃપપ્રિયઃ ।
ચૂર્ણૈર્હરિદ્રામઞ્જિષ્ઠાકિણિહીકણનિમ્બજૈઃ ॥

દિગ્ધં નિર્વિષતામેતિ ગાત્રમિત્યાહ ગૌતમઃ ।
નસ્યપાનાઞ્જનાલેપૈર્યુઞ્જ્યાત્ સઞ્જીવનાત્મકાન્ ॥

અગદાન્ વિષભુક્તસ્ય તીક્ષ્ણાનિ વમનાનિ ચ ।
પિપ્પલીમધુકક્ષૌદ્રશર્કરેક્ષુરસૈઃ સહ ॥

દ્વિનિશાપત્રવેલ્લૈલાત્રિવૃચ્ચૂર્ણં સમાક્ષિકમ્ ।
વિરેચનં સિરામોક્ષં પ્રાપ્તં વિસ્રાવણં યદિ ॥

હૃદયાવરણં કાર્યં પ્રાગેવામિત્રમધ્યતઃ ।
પિબેદ્ઘૃતમજેયાખ્યમમૃતં વાપ્યભુક્તવાન્ ॥

સર્પિઃ ક્ષૌદ્રં દધિ ક્ષીરમન્તતઃ શીતલં જલમ્ ।
સિતામધુકપાલિન્દીકલ્કવન્માંસમિષ્યતે ॥

ગોધાહરિણબભ્રૂણાં સકણાશુણ્ઠિપાર્ષતમ્ ।
સનાગરં સાતિવિષં શિખિનઃ સસિતોપલમ્ ॥

સુશીતાઃ સઘૃતાશ્ચૈષાં યથાસ્વં કલ્પિતા રસાઃ ।
વિષપીતાય દદ્યાચ્ચ શુદ્ધાયોર્ધ્વમધસ્તથા ॥

સૂક્ષ્મં તામ્રરજઃ કાલે સક્ષૌદ્રં હૃદ્વિશોધનમ્ ।
શુદ્ધે હૃદિ તતઃ શાણં હેમચૂર્ણસ્ય દાપયેત્ ॥

ન સજ્જતે હેમપાઙ્ગે પદ્મપત્રે ઽમ્બુવદ્વિષમ્ ।
જાયતે વિપુલં ચાયુર્ગરે ઽપ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

ઇત્થં ગરવિષાદિભ્યો રક્ષેદ્વૈદ્યો નરેશ્ચરમ્ ।
સ્યાદુચ્છેદસ્તદુચ્છેદાત્પ્રજાનાં સર્વકર્મણામ્ ॥

આજ્ઞાધૈર્યક્ષમાત્યાગા માનુષત્વે ઽપ્યમાનુષાઃ ।
યદ્રાજ્ઞઃ કર્મભિસ્તસ્માદારાધ્યો ઽસાવતીન્દ્રિયૈઃ ॥

યત્ર સાક્ષન્નૃપસ્તત્ર વિજ્ઞાતઃ પ્રવિશોદ્ભિષક્ ।
ન સમ્મતો ઽપ્યનુચિતં યાનસ્થાનાસનં ભજેત્ ॥

ઉચિતે પુરતો રાજ્ઞસ્તિષ્ઠેદ્વાક્યં ચ નાક્ષિપેત્ ।
અહીનકાલં રાજાર્થં સ્વાર્થં પ્રિયહિતૈઃ સહ ॥

દેશે કાલે પરાર્થં ચ વદેદ્ધર્માર્થસંહિતમ્ ।
નાનુશિષ્યાદપૃચ્છન્તં મહદેતદ્ધિ સાહસમ્ ॥

નાચરેદહિતેનૈનં મૂલચ્છેદકરં હિ તત્ ।
અનુકૂલં હિતં વાચ્યમહિતાદ્વારયેન્મિથઃ ॥

ઉદારૈઃ સાન્ત્વયન્ વાક્યૈર્દોષશ્ચેત્તદુપેક્ષયા ।
તૂષ્ણીં વા પ્રતિવાક્યે સ્યાદ્વર્જયેદ્વેષ્યસઙ્કથામ્ ॥

વિપશ્ચિદપ્યચિત્તજ્ઞો બાલિશો ઽપિ તુ ભાવવિત્ ।
અતિપ્રિયો ઽપિ દ્વેષ્યો ઽપિ યાત્યાશુ વિપરીતતામ્ ॥

નિવેદ્ય રાજ્ઞે કુર્વીત કાર્યાણિ સુલઘૂન્યપિ ।
ન યાયાન્ન ચિરં તિષ્ઠેત્ કોશસ્થાનાવરોધયોઃ ॥

સ્વલ્પે ઽપિ દર્શયેત્તુષ્ટિં લાભે ઽનુદ્ધતમાનસઃ ।
મિથઃ કથનમન્યેન કૌલીનં દ્વન્દ્વવાદિતામ્ ॥

વસ્ત્રાદિ રાજ્ઞા સદૃશં રાજલીલાં ચ વર્જયેત્ ।
દત્તં યત્તુ નૃપેણવ તદ્ધાર્યં તુષ્ટિવૃદ્ધયે ॥

હસિતવ્યે સિમતં કુર્યાત્ પ્રભોરેવાનુવૃત્તિતઃ ।
ઉચ્યમાને ઽવલમ્બેત પરમર્માણિ મૂકતામ્ ॥

સ્વમર્મણિ તુ બાધિર્યં ધૈર્યમાધુર્યસૌષ્ઠવાન્ ।
અત્યાયાસેન નાત્માનં કુર્યાદતિસમુચ્છ્રિતમ્ ॥

પાતો યથા હિ દુઃખાય નોચ્છ્રાયઃ સુખકૃત્તથા ।
આસન્નસેવા નૃપતેઃ ક્રીડાશસ્ત્રાહિપાવકૈઃ ॥

કૌશલેનાતિમહતા વિનીતૈઃ સા નિરુધ્યતે ।
પ્રાપ્ય દુષ્પ્નાપમૈશ્વર્યં બહુમાનં ચ ભૂપતેઃ ॥

યથોપભુઞ્જીત ચિરં તથા સ્યાદપ્રમાદવાન્ ।
વિદધ્યાત્પરિતઃ શય્યાં રક્ષામન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્ ॥

રાત્રૌ સિદ્ધાર્થકાન્ ભૂતિમક્ષતૈરન્વિતાં શુચિમ્ ।
રક્ષાશક્તિં તથોચ્છીર્ષે સયવાઙ્કુરયાવકામ્ ॥

સદૂર્વં પૂર્ણકલશં સપુષ્પફલપલ્લવમ્ ।
ઉપહારં ચ સન્ધ્યાયાં ભુક્ત્વા ચાન્તે નિશાસુ ચ ॥

એતત્સ્વસ્ત્યયનં કર્મ કર્તવ્યં શુચિના શુચેઃ ।
આયુસ્યં પૌષ્ટિકં ભૂતવિષકાર્મણપાપ્મજિત્ ॥

સઙ્ક્ષેપ એષ વિષપાલનસાધનાય પ્રોક્તસ્તુ વિસ્તરવિધિઃ પુનરુત્તરે તુ ।
આલોચ્ય સમ્યગખિલં મતિપૂર્વકારી યુઞ્જીત તં પરિવિકલ્પ્ય વિકારચિહ્નમ્ ॥

ઇતિ વિષગરરક્ષોરક્ષણાયોપદેશં ભજતિ નરપતિર્યો નિત્યમેવાપ્રમત્તઃ ।
નિજપરરિપુવૃન્દૈરપ્રધૃષ્યો મહાત્મા જનયતિ જનતાયાઃ ક્ષેમયોગૌ ચિરાય ॥